गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

Six Thinking Hats भनेको Edward de Bono द्वारा विकसित एक सोच्ने प्रविधि (Thinking Technique) हो, जसले समस्याको समाधान खोज्ने, निर्णय गर्ने, र सृजनात्मक विचारहरू विकास गर्ने प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउँछ। यस प्रविधिमा छवटा भिन्न-भिन्न टोपीहरूको प्रतीकात्मक रूपमा प्रयोग गर्ने अवधारणाको विकास गरिएको छ । यी फरक फरक टोपी अर्थात ह्याटहरुले भिन्न-भिन्न सोच्ने तरिकालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

Dr. Edward de Bono (1933 – 2021) एक माल्टिज चिकित्सक, मनोवैज्ञानिक, लेखक, र सृजनात्मक सोच का प्रवर्तक हुन्। उनी विशेष रूपमा Lateral Thinking र Six Thinking Hats (छवटा सोच्ने टोपी) प्रविधि अवधारणाका सर्जक हुन् । उनका योगदानहरु:

पार्श्वीय सोच (Lateral Thinking)

यो परम्परागत तार्किक सोचभन्दा बाहिर गई समस्या समाधान गर्ने विधि हो।

यो सृजनात्मक रूपमा नयाँ तरिकाले सोच्न सिकाउने प्रविधि हो।

यो सोचाइलाई सिधै समाधानतर्फ नलगेर फरक-फरक कोणबाट समाधान खोज्ने प्रविधि हो।

छवटा सोच्ने टोपी (Six Thinking Hats)

यो निर्णय प्रक्रिया, समस्या समाधान, र नवप्रवर्तनका लागि व्यवस्थित तरिकाले सोच्ने प्रविधि हो।

यो प्रविधि ब्यक्तिगत र समूह छलफल दुबैका लागि उपयोगी मानिन्छ।

यसका प्रत्येक टोपीले विभिन्न सोच्ने तरिकालाई प्रतिनिधित्व गर्छ जस्तो तथ्य, भावना, जोखिम, लाभ, सृजनशीलता, र समन्वय।

समानान्तर सोच (Parallel Thinking)

यो सोच्ने तरिकालाई विवाद वा प्रतिस्पर्धात्मक बनाउने होइन, सहकार्यात्मक बनाउने प्रविधि हो।

यसले परस्पर सहयोगद्वारा नयाँ समाधान खोज्न मद्दत गर्छ।

छवटा सोच्ने टोपीहरु 

१. सेतो टोपी (White Hat)

यस अवधारणाले तथ्य र सूचना (Facts & Information) को खोजी गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

निष्पक्ष रूपमा तथ्यांक तथा जानकारी प्रस्तुत गर्न मद्दत गर्छ।

डाटामा आधारित विचार आदान-प्रदान गर्न मद्दत गर्छ।

सेतो टोपी विधि प्रयोग गर्दा सोध्नुपर्ने नमूना प्रश्नहरू: कुन तथ्यांक उपलब्ध छ? कुन जानकारी आवश्यक छ? कुन जानकारी हराइरहेको छ? त्यस्तो जानकारी सङ्कलन गर्न के गर्नुपर्छ? कुन प्रश्नहरू सोध्नुपर्छ?

२. रातो टोपी (Red Hat)

यस अवधारणाले भावना र अन्तर्ज्ञान (Feelings & Emotions) को खोजी गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

व्यक्तिगत भावना, अनुभूति, र अन्तर्ज्ञानलाई व्यक्त गर्ने अवसर दिन्छ।

निर्णय प्रक्रियामा भावनाको भूमिका बुझ्न मद्दत गर्छ।

रातो टोपी प्रवृत्ति र भावनाहरूलाई संयोजन गर्दै, रातो टोपी प्रकारको सोचमा संलग्न व्यक्तिहरूले तार्किक तरिकाले आफ्नो डर वा मन नपरेको कुरा व्याख्या वा औचित्य नदिईकन निष्क्रिय रूपमा विचारहरूप्रति आफ्ना भावनाहरू व्यक्त गर्न स्वतन्त्र छन्। रातो टोपी प्रयोग गर्दा सोध्नुपर्ने नमुना प्रश्नहरू: हामीले गर्ने सम्भावित छनौटहरूको बारेमा हामीलाई कस्तो लाग्छ? हामीले प्रस्ताव गरिरहेको विचारको बारेमा हाम्रो आन्द्राको भावना के छ? हाम्रा प्रारम्भिक प्रतिक्रियाहरू के हुन्? यो विचारले कस्तो प्रकारको भावनाहरू बाहिर ल्याउँछ? हाम्रो अन्तर्ज्ञानले समाधानको बारेमा के भन्छ?

३. कालो टोपी (Black Hat)

यस अवधारणाले संभावित जोखिम र आलोचना (Caution & Critical Thinking) को खोजी गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

सम्भावित समस्याहरू वा जोखिमहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

योजनाको कमजोरी खोज्ने र सुधार गर्ने उपायहरू सुझाउनमा सहयोग गर्दछ ।

कालो टोपी प्रायः नकारात्मक तर तार्किक प्रकारको सोच टोपीको रूपमा मानिने, कालो टोपीले सम्भावित परिदृश्यहरूलाई हेर्ने कार्यलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ जुन इच्छित परिणामबाट टाढा वा विपरीत हुन सक्छ, साथै विचारहरूसँग सम्बन्धित जोखिमहरू पनि। कालो टोपी प्रयोग गर्दा सोध्नुपर्ने नमुना प्रश्नहरू: सम्भावित असफलता परिदृश्यहरू के हुन्? हामीले विचारहरूको घातक कमजोरीहरू कसरी पहिचान गर्ने? हामीले सामना गर्ने सम्भावित जोखिम र परिणामहरू के हुन्? हामी अगाडि बढ्नु नहुनुको कारण के हो? तर बाटोमा के चुनौतीहरू हुन सक्छन्? यद्यपि छवटा सोच टोपी प्रक्रिया यसलाई प्रयोग गर्ने व्यक्ति वा समूहको आवश्यकताहरू अनुरूप अनुकूलित हुन सक्छ, यसको आदर्श चरण-दर-चरण विधि जान्दा कुनै पनि बैठक, मंथन, वा छलफललाई थप व्यावहारिक, द्वन्द्व-मुक्त तरिकाले निर्देशित गर्न मद्दत गर्दछ।

४. पहेँलो टोपी (Yellow Hat)

यस अवधारणाले सकारात्मक सोच (Optimism & Benefits) को खोजी गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

सकारात्मक पक्ष खोज्ने र योजनाका फाइदाहरू खोज्ने प्रयास गर्छ।

दीर्घकालीन अवसर तथा सम्भावनाहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

पहेंलो टोपी सामान्यतया विचारहरूको सम्भावित फाइदाहरूलाई समेट्ने गर्दछ । पहेंलो टोपीले मानिसहरूलाई आशावादको लेन्स प्रयोग गरेर मुद्दाहरू हेर्न अनुमति दिन्छ, हरियो टोपी प्रक्रियाको क्रममा प्राप्त अन्तर्दृष्टिहरूको थप अनुसन्धान गर्दछ। पहेंलो टोपी प्रयोग गर्दा सोध्नुपर्ने नमूना प्रश्नहरू: के हरियो टोपीले इच्छित परिणामहरू प्राप्त गर्ने स्पष्ट तरिका देखाउन विस्तार गर्ने कुनै अवसरहरू छन्? हामी यो विचारलाई लाभदायक वा सफल बनाउने कारकहरू कसरी राख्न सक्छौं? हामी सफलतालाई कसरी परिभाषित गर्छौं? यो विचारले हाम्रो प्रक्रियाहरूलाई कसरी राम्रो बनाउँछ? सम्भावित दीर्घकालीन फाइदाहरू के हुन्?

५. हरियो टोपी (Green Hat)

यस अवधारणाले सृजनात्मकता (Creativity & Innovation)को खोजी गर्नु पर्ने कुरामा जोड दिन्छ ।

नवीनतम सोच, नयाँ विचार, र विकल्पहरूको खोजीमा केन्द्रित हुन्छ।

समस्या समाधानका लागि नवीन उपायहरू सुझाव दिन्छ।

हरियो टोपी प्रयोग गर्दा सोध्नुपर्ने नमुना प्रश्नहरू: के हामीले विचार प्रयोगहरू गर्न सक्छौं? के नयाँ विचार वा अवसरहरू अन्वेषण गर्न सम्भव छ? यो कार्यान्वयन गर्न हामीसँग अन्य विकल्पहरू के छन्? के नयाँ अन्तर्दृष्टिहरू ल्याउन यो विचारको आधारमा हामीले विचार गर्न सक्ने कुनै अन्य परिदृश्यहरू छन्? हामी कस्तो प्रकारको जोखिम स्वीकार गर्न इच्छुक वा सक्षम छौं?

६. नीलो टोपी (Blue Hat)

यस अवधारणाले प्रक्रिया व्यवस्थापन (Process & Control) मा जोड दिन्छ ।

समग्र सोच्ने प्रक्रियालाई व्यवस्थित र निर्देशित गर्छ।

छलफललाई ट्रयाक राख्ने, निष्कर्ष निकाल्ने, र अन्तिम योजना बनाउने काम गर्छ।

नीलो टोपी समूह समग्र निर्णय लिने कार्यमा केन्द्रित हुँदा जिम्मेवार, नीलो टोपी विधि भनेको छलफलको एजेन्डा र लक्ष्यहरू बनाउँदाप्रयोग गर्ने विधि हो। नीलो टोपी प्रयोग गर्दा सोध्नुपर्ने नमुना प्रश्नहरू: के समाधान गर्न आवश्यक छ? हामीले समस्यालाई कसरी परिभाषित गर्नुपर्छ? लक्ष्य वा इच्छित परिणामहरू के हुन्? प्रत्येक टोपी प्रयोग गर्ने प्रक्रिया कसरी जानेछ? हामी कस्तो प्रकारको निर्णयमा पुग्नेछौं? यसले सही निर्णयमा पुग्न सजिलो गराउंछ ।

सवै टोपीवाट आएको विचारको आधारमा उचित निर्णयमा पुगिन्छ ।

Six Thinking Hats को उपयोगिता 

Six Thinking Hats ले निर्णय प्रक्रियालाई गहिरो, तथ्यमा आधारित, सन्तुलित, र नवीन बनाउने भएकाले यो व्यक्तिगत, संस्थागत, र रणनीतिक निर्णयमा अत्यन्त उपयोगी हुन सक्दछ। Six Thinking Hats प्रविधिले निर्णय प्रक्रियालाई व्यवस्थित, सन्तुलित, र प्रभावकारी बनाउने गर्छ। यो विधिको प्रयोगले विभिन्न कोणबाट सोच्ने मौका दिन्छ, जसले निर्णय बढी सन्तुलित, तथ्यमा आधारित, र व्यावहारिक गराउन मद्दत गर्छ।

यसले समस्याको बहुआयामिक विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ।

समूह सुधार गर्छ र छलफललाई व्यवस्थित बनाउँछ।

समालोचनात्मक, तार्किक, र सृजनात्मक सोचलाई सन्तुलित गर्छ।

नयाँ र प्रभावकारी समाधानहरू विकास गर्न मद्दत गर्छ।

सन्तुलित निर्णय लिन मद्दत गर्छ।

एकल वा कुनै एक पक्षलाइ मात्र ध्यान दिने सोच (Biasedness) हटाएर विविध दृष्टिकोणवाट विश्लेषण गर्ने पक्षलाई समेट्छ।

भावनात्मक तथा तार्किक सोचको उचित संयोजन गर्छ।

जोखिमको पूर्वानुमान गरी रणनीति बनाउन सहयोग गर्छ।

सृजनात्मकता बढाएर नयाँ सम्भावनाहरू खुला गर्छ।

समूह छलफलको आवश्यकतामा जोड दिन्छ ।

Six Thinking Hats विधि प्रयोग गर्न सकिने क्षेत्रहरु

निर्णय प्रक्रियामा

समस्या समाधान गर्दा

नीति निर्माणमा

विचार मन्थन गर्दा

रणनीति तथा योजना विकासमा

व्यवसायिक निर्णयमा

रणनीतिक योजना निर्माणमा

व्यक्तिगत निर्णयहरूमा

यस प्रविधिलाई संस्थागत व्यवस्थापन, शिक्षण, र व्यक्तिगत निर्णय प्रक्रियामा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ।

निर्णय प्रक्रियामा Six Thinking Hats को मुख्य भूमिका

१. White Hat वास्तविक तथ्य संकलन र तथ्यगत सोचमा सहयोगी हुन्छ ।

यसले निर्णयका लागि आवश्यक तथ्य, डेटा, तथ्यांक, र प्रमाणहरू सङ्कलन गर्न मद्दत गर्दछ।

यसले निर्णय भावनामा होइन, तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ भन्ने सुनिश्चित गर्छ।

२. Red Hat विधिले भावनात्मक पक्षलाई सम्मान गर्ने र भावना तथा अन्तर्ज्ञान पक्षमा जोड दिने गर्दछ।

यसले निर्णय गर्दा व्यक्तिगत भावना, समूहको भावनात्मक प्रतिक्रिया, र अन्तर्ज्ञानलाई पनि स्थान दिन्छ।

कर्मचारी, ग्राहक, वा सरोकारवालाहरूको मनोवैज्ञानिक प्रभाव बुझ्न मद्दत गर्छ।

३. Black Hat विधिले जोखिम र कमजोरीको मूल्यांकन गर्ने र आलोचनात्मक सोचलाई पनि ध्यान दिने गर्दछ ।

यसले निर्णय गर्दा हुन सक्ने सम्भावित खतरा, कमजोरी, र नकारात्मक असरहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।

यसले रणनीति निर्माण गर्दा दीर्घकालीन प्रभावहरूको मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्छ।

४. Yellow Hat विधिले सकारात्मक पक्ष खोज्ने क्षमता दिने र आशावादी सोच बनाउने गर्दछ।

निर्णयका सम्भावित फाइदा, अवसर, र सकारात्मक पक्षहरू पहिचान गर्छ।

कुनै पनि योजनाको सकारात्मक असर र भविष्यको सम्भावना पहिल्याउन सहयोग गर्छ।

५. Green Hat विधिले नयाँ र सिर्जनात्मक विचारको खोजी गर्ने र सृजनात्मक सोच तर्फ उन्मुख हुनमा जोड दिन्छ।

समस्या समाधानका लागि नयाँ, नवीन, र सिर्जनात्मक उपायहरू खोज्न प्रेरित गर्छ।

निर्णय प्रक्रियालाई फ्रेमबाहिर (out of the box) सोच्न मद्दत गर्छ।

६. Blue Hat विधिले सम्पूर्ण प्रक्रियालाई व्यवस्थापन गर्ने र सवै ह्याटको विचारको आधारमा सन्तुलित निर्णय,व्यवस्थापन र निर्देशन गर्नमा सहयोग गर्दछ ।

निर्णय प्रक्रिया सुचारु रूपमा अगाडि बढोस् भनेर निर्देशन र व्यवस्थापन गर्ने भूमिका खेल्छ।

छलफललाई निष्कर्षतर्फ लैजान मद्दत गर्छ।

Six Thinking Hats विधिको प्रयोग र उपलब्धिहरू

Edward de Bono द्वारा विकसित Six Thinking Hats विधि संसारभरि व्यक्तिगत, व्यवसायिक, शैक्षिक, प्रशासनिक, र नीति निर्माणका क्षेत्रमा व्यापक रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। यो विधिले सोच्ने प्रक्रियालाई व्यवस्थित, प्रभावकारी, र सन्तुलित बनाउने भएकाले धेरै संस्था तथा व्यक्तिहरूले अपनाएका छन्। परम्परागत शिक्षाले आलोचनात्मक सोच सिकाउँछ, तर सृजनात्मक सोच सिकाउने विधि विकास गर्न उनले योगदान दिए। व्यवसाय, शिक्षण, व्यवस्थापन, र नीति निर्माणमा सृजनात्मक निर्णय लिन उनको प्रविधि प्रभावकारी मानिन्छ। Google, Microsoft, NASA, र अन्य ठूला संस्थाहरू ले उनको सोच्ने विधि प्रयोग गर्छन्।

Six Thinking Hats विधिको प्रयोग भैरहेका केही क्षेत्रहरू

व्यवसायको रणनीतिक योजना निर्माण

Google, IBM, Microsoft, Siemens, Ford Motor Company जस्ता ठूला कम्पनीहरूले यो विधि प्रयोग गर्छन्।

व्यावसायिक निर्णय लिन, नयाँ उत्पादन विकास गर्न, ग्राहक सन्तुष्टि सुधार गर्न, र सिर्जनशीलता (innovation) मा यो विधि प्रभावकारी हुन्छ।

समस्या समाधान 

Team Meetings, Brainstorming Sessions, र Project Management मा यो विधि प्रयोग गरी नवीन समाधानहरू खोजिन्छ।

Ford कम्पनीले Six Thinking Hats प्रयोग गरी ग्राहक सन्तुष्टि सुधार गरेको थियो।

नेतृत्व विकास

IBM र DuPont ले कर्मचारीहरूलाई निर्णायक क्षमताको विकासका लागि Six Thinking Hats मा तालिम दिने गरेका छन्।

शिक्षण र सिकाइ प्रक्रिया

युरोप, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापान जस्ता देशका विद्यालय तथा विश्वविद्यालयहरूले विद्यार्थीहरूको विश्लेषणात्मक र सृजनात्मक सोच विकास गर्न प्रयोग गर्छन्।

फिनल्यान्ड र सिंगापुर का शिक्षा प्रणालीमा यो प्रविधि अपनाइएको छ।

Classroom Discussions, Critical Thinking Development, र Group Activities मा Six Thinking Hats प्रभावकारी छ।

विद्यार्थीहरूमा सोच्ने क्षमताको विकास

UK , Australia मा विद्यालयहरूले यो प्रविधि अपनाएर विद्यार्थीहरूको सृजनात्मकता र समालोचनात्मक सोच सुधार गरेका छन्।

सरकारी नीति निर्माण

अमेरिका, क्यानडा, युरोपियन युनियन, र सिंगापुरका सरकारहरूले नीति निर्माण गर्दा Six Thinking Hats को प्रयोग गरेका छन्।

सार्वजनिक सेवा सुधार

सिंगापुर सरकार ले Six Thinking Hats प्रयोग गरी समस्या समाधान, प्रशासनिक सुधार, र नीति निर्माणमा सुधार गरेको छ।

बेलायतकोले यो विधि नीति विश्लेषणका लागि प्रयोग गर्दै आएको छ।

चिकित्सा क्षेत्रमा निर्णय प्रक्रिया सुधार

डाक्टरहरू, स्वास्थ्य प्रशासकहरू, र अस्पताल व्यवस्थापनले रोग निदान, उपचार योजना, र स्वास्थ्य सेवाको सुधारमा Six Thinking Hats प्रयोग गर्छन्।

Mayo Clinic, Harvard Medical School ले यो विधिलाई स्वास्थ्य सेवा सुधार गर्न प्रयोग गरिरहेका छन्।

चिकित्सा अनुसन्धान र नयाँ उपचार विधि विकासमा प्रयोग

नयाँ औषधी वा उपचार पद्धति विकास गर्दा वैकल्पिक सोच्ने तरिकाहरू अपनाउन मद्दत गर्छ।

न्यायिक निर्णय प्रक्रियामा सुधार

अमेरिका, बेलायत, र युरोपका न्यायालयहरूले कानुनी मामिलामा Six Thinking Hats को प्रयोग गर्ने गरेका छन्।

न्यायाधीश, वकिल, र प्रहरी प्रशासनले बहुआयामिक दृष्टिकोणबाट मुद्दाहरू हेर्न प्रयोग गर्छन्।

कानून निर्माणमा बहस

विभिन्न नयाँ ऐन कानुन बनाउँदा

यो प्रविधि नीति निर्माताहरूले प्रयोग भैरहेको ।

डा. दामोदर रेग्मी प्रशासनविद तथा वरिष्ठ गीतकार हुन्