गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

ईष्या मानिसको मनोविज्ञानमा असर पार्ने एक शक्तिशाली भावना हो। यो भावना कुनै व्यक्तिको सफलता, खुशी वा समृद्धिमा अरूको अनावश्यक हस्तक्षेप वा असमानता को अनुभवमा उत्पन्न हुन्छ। ईष्याले मानिसलाई मात्र असन्तुष्ट र दुःखी बनाउने काम गर्दैन, यसले जीवनमा गम्भीर नकारात्मक परिणाम पनि ल्याउन सक्छ। ईष्या मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, सम्बन्ध र जीवनको गुणवत्तामा नकारात्मक प्रभाव पारेर एक प्रकारको आत्मघाती प्रवृत्तिमा परिणत हुन सक्छ।

जीवन जिउनु पनि एउटा कला हो र यो कलामा हामी कसरी निपुण बन्ने भन्ने कुरा आफैमा भर पर्छ, जीवन जिउने तरिका धेरै छन्, तर जुन आधारभूत छ, त्यसैको अभाव भयो भने जीवन नै भारी हुन्छ र मृत्युको खोजी सुरु हुन्छ ।सकारात्मकताले हामीलाई राम्रो छनोटतर्फ डोर्याउँछ जबकि नकारात्मक मनोवृत्तिले हाम्रो बुद्धिमत्तालाई कमजोर बनाउँछ र सीमित गर्दछ।प्रायः भन्ने गरिन्छ ईष्या दुर्गुण हो, गर्नुहुँदैन । हामी कोही पनि ईष्या नगरी बस्न सक्दैनौँ । विगतमा पनि यस्तै भएको थियो, वर्तमानमा पनि त्यस्तै भएको छ र यस्तै अवस्था रहे भविष्यमा पनि हुने त्यस्तै हो । जोजसले ईष्या गर्नुहुन्न भन्ने गरेका छन् उनीहरूले नै सकेका छैनन्, सकेका हुँदैनन् ।

मानव जीवनमा ईष्या एउटा अत्यन्त जटिल मानसिक अवस्था हो, जसले व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति र सामाजिक सम्बन्ध दुवैलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गर्छ। वेदान्त दर्शन र भगवद्गीताले ईष्यालाई जीवनको अन्धकारमय शक्ति मान्छन्। भगवद्गीताको श्लोक २.६१ अनुसार:
“दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः। वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥”
यस श्लोकले स्पष्ट गर्छ कि सुख-दुःखमा अस्थिर रहने, र राग, द्वेष, ईर्ष्या र क्रोधबाट पीडित व्यक्ति शान्ति र विवेक प्राप्त गर्न असमर्थ हुन्छ। यहाँ “ईर्ष्या” वा ईष्या नै क्रोध र द्वेषको जरा हो, जसले हिंसा र आक्रामक व्यवहार जन्माउँछ।

वेदान्त दर्शनले भन्छ कि अहंकार, लोभ र ईष्या तीनै मानव मनका मुख्य विकार हुन्। मिथकमा पाइन्छ कि दुर्योधनले पाण्डवहरू प्रति ईर्ष्या राखेर धर्म र न्यायको विरुद्ध हिंसा सिर्जना गर्यो। महाभारतले देखाउँछ कि ईष्या केवल व्यक्तिगत पीडा होइन, वरन् सामूहिक विनाशको कारक पनि बन्न सक्छ। दुर्योधनको ईष्या उसलाई केवल युद्धमा मात्र होइन, सामाजिक विभाजन, भाइचारा नाश र राजनैतिक अस्थिरतामा पनि लेजाने शक्ति बन्यो। यही दृष्टान्तले देखाउँछ कि ईष्या र हिंसाको सम्बन्ध केवल मनोवैज्ञानिक नभई सामाजिक र राजनीतिक स्तरमा पनि प्रभावकारी हुन्छ।

ईष्या उत्पन्न हुनुको कारण व्यक्तिको अपरिपूर्णता बोध, तुलना र असुरक्षा हो। जब व्यक्ति अरूको सफलतामा ध्यान केन्द्रित गर्छ र आफ्नो मूल्यांकनलाई त्यससँग तुलना गर्छ, तब ईर्ष्या पैदा हुन्छ। वेदान्त दर्शनमा भनिन्छ कि “अस्माद्भावस्यान्यस्यान्निन्दा” – आफूलाई बाह्य वस्तु वा मान्यतासँग तुलना गर्ने बानीबाट नै ईष्या जन्मन्छ। यही ईष्या व्यक्ति भित्र द्वेष र हिंसाको बीउ रोप्छ।मानसिक दृष्टिले, ईष्याबाट उत्पन्न हिंसा र आक्रामक व्यवहार अहंकार र आत्मसुरक्षाको अतिवृद्धि हो। भगवद्गीतामा (३.३५) श्लोकमा अर्जुनलाई सन्देश दिइन्छ:
“शरीरं केवल कर्मणां स्वरूपम्, कर्मयोगमार्ग अपनाइ मृत्यु र हिंसाबाट मुक्ति पाउनु सकिन्छ।”

ईष्याले मानिसलाई केवल आफ्नो स्वार्थ पूर्ति र अरूको सफलता नष्ट गर्न अभिप्रेरित गर्छ। यसले मानसिक तनाव, सामाजिक द्वेष, हिंसा र व्यवहारिक असहिष्णुतामा वृद्धि गर्छ।काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्य छ वटा मानवीय गुण हुन् । यद्यपि भागवतमा व्यासजीले यसलाई षड्दश्यु भनेका छन् । दश्युको अर्थ हुन्छ डाँकु । मानिसको सद्गुण अर्थात् दया, माया, मैत्री, करुणा, शान्ति, सदाचार, त्याग, तपस्या, परहित तथा परोपकार जस्ता सद्भावलाई चोरेर वा अपहरण गरेर दुःख दिन सक्ने भएकाले डाँकु भनिएको हो तर यो रूपमा मात्र हो सारमा होइन । मात्सर्यको अर्थ हुन्छ ईष्या । यो बालकदेखि वृद्धसम्म सबैमा हुन्छ ।

बालबालिकामा अप्रत्यक्षरूपमा हुन्छ । उमेरसँगै ऊ पनि बढ्दै जान्छ र युवावस्थामा पुग्दा प्रत्यक्ष देखिने गर्छ, जसले वृद्धावस्थासम्म पनि पिछा गरिरहेको हुन्छ । यो जन्मजात गुण हो । जन्मदा सँगै आएको हुन्छ, जीवनभर सँगै बस्छ र मर्दा सँगै जाने गर्छ ।अर्काको बनिबनाउ वा समृद्धि देखेर मनमा उब्जने डाह ,  द्वेष, ईख ,मात्सर्य नै ईष्या हो ।ईष्या मनको पीडा हो। अविद्या, अस्मिता, आसक्ति, घृणा र आसक्ति। यी हुन् मनका ५ पीडा हुन् । यसमा, द्वेष (घृणा, दुश्मनी, ईष्याको भावना) ईष्या हो। ईष्या गर्नु हुदैन भन्न त एकदमै सजिलो छ तर ईष्यालाई कसरी पूरै नष्ट गर्न सकिन्छ भन्न अलि गाह्रो छ ।

ईष्या विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छ। व्यक्तिगत स्तरमा, मानिसले आफ्ना असफलता वा कमजोरीको तुलना अरूसँग गर्दा स्वयंप्रतिको ईष्या अनुभव गर्छ। सामाजिक जीवनमा, अरूसँगको समृद्धि र स्थिति देखेर सामाजिक ईष्या उत्पन्न हुन्छ। व्यावसायिक क्षेत्रमा, अरूसँगको सफलता वा पदको कारण व्यावसायिक ईष्या पैदा हुन्छ। संबन्धमा, नजिकको सम्बन्ध देखेर ईष्या आउँछ। शारीरिक आकर्षणको कारण सौन्दर्य र शरीरको ईष्या, तथा आध्यात्मिक उन्नतिको कारण आध्यात्मिक ईष्या पनि देखा पर्छ। यी सबै विभिन्न परिस्थितिहरूमा प्रकट हुन सक्छ।

हामी कसैसँगसम्बन्धमा रहेछौं भने ईष्याले झनै विचलित गराउँछ। हामी साथी र तेश्रो व्यक्तिको बारेमा मात्र सोच्छौं। आफ्नो विशेष सम्बन्ध त्यो तेश्रो व्यक्तिले खोसिदिने हो कि भन्ने डरले सताउँछ। उसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने वा धोका पाइने सम्भावनाले हाम्रो सुखचैन खोस्छ। उदाहरणका लागि, हाम्रो जीवनसाथीले आफ्ना साथीहरूसँग धेरै समय बिताउँछन् वा एक्लै एक्लै कुनै कार्यक्रममा भाग लिन्छन् भने हामीलाई ईष्या हुन सक्छ। यस्तो ईष्या मानिसले मात्र होइन जनावरले पनि अनुभव गर्छन्। जस्तै, घरमा नयाँ बच्चा आउँदा पालेको कुकुरलाई ईष्या हुन्छ। यो खालको ईष्यामा असुरक्षा र अविश्वासको भाव त प्रबल रूपमा हुन्छ नै, आक्रोश र शत्रुताको भाव पनि हुन्छ।

असुरक्षाको भाव छ भने आफ्नो जीवनसाथी वा मित्रलाई अरुसँग देख्नासाथ हामीमा ईष्या जाग्न थाल्छ। आफ्नै योग्यताबारे शंका हुन्छ, र साथीले आफूप्रति गर्ने प्रेममा भर हुँदैन। उसलाई विश्वास गर्न सक्दैनौं। उसले आफूलाई छाडेर जाला कि भन्ने डर लाग्न थाल्छ। यस्तो डर उसले अरुसँग समय बिताउँदा मात्र होइन, नबिताउँदा पनि हुन सक्छ। उसले कुनै बेला पनि छाडेर हिँड्ला भन्ने त्रासमा हामी उमाथि एकदमै अधिकार जमाउन थाल्छौं। ईष्यालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न, व्यक्तिले ईष्यालाई पूर्ण रूपमा बुझ्नुपर्छ । ईष्या के हो? यसको उत्पत्ति कहाँबाट हुन्छ? यो कसरी बढ्छ वा घट्छ? ईष्याको बारेमा ९९ प्रतिशत जानकारी भए पनि र १ प्रतिशत नभए पनि त्यसलाई पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्न सक्दैनौँ । मनका तीन गुण, तीनस्तर, चार कर्म, पाँच अवस्था, पाँच विकार र पाँच पीडालाई विस्तृत रूपमा बुझ्नु अत्यन्त जरुरी छ।

मन पवित्र भएपछि पाँच दुर्गुण र पाँच दुःखको अन्त्य हुन्छ । कसैको भलाइ, प्रगति, प्रशंसा आदिको बारेमा थाहा पाएर पनि हामीमा खुशीजस्ता सकारात्मक भावना उत्पन्न हुँदैन र हामीले तुलनात्मक दृष्टिकोण अपनाउछौ भने तब हामी पक्कै ईष्याको शिकार बनेका छौ ।तुलना पनि एक हदसम्म मात्र सही छ। सबैको सोच, क्षमता, रुची, आवश्यकता र परिस्थिति फरक फरक हुन्छ । ईष्याको प्रभावमा, व्यक्तिले राम्रोलाई चिन्न बिर्सन्छ।

ईष्या जन्मजात गुण हो, जो जन्मसँगै आएको छ र जीवनभर सँगै बसेको छ उसलाई छाड्न सकिने कुरै हुँदैन । यसलाई न कसैले भनेको भरमा छाड्न सकिन्छ न छाड्छु भनेको भरमा नै छुट्ने गर्छ । कसैले मैले छाडेको छु भन्छ भने ठाने हुन्छ उसले कि सरासर झुट बोलिरहेको छ कि अभिनय गरिरहेको छ । मनभित्र चाहिँ ईष्याको भारी लुकाएर राख्ने मुखले भने छाडेको छु भन्नु भनेको पाखण्ड हो, ढोँग हो । गीतामा कृष्णले यस्तै आशय व्यक्त गरेका छन् तर रूपान्तरण भने गर्न सकिन्छ । रूपान्तरण गर्न सके वा जाने सद्गुण बनेर सुख दिन्छ नजाने वा नसके दुर्गुण बनेर दुःख दिन्छ वश फरक यति हो ।

जब मानिसले अरूको सफलतामा ईष्या गर्न थाल्छ, त्यसले आत्म-संस्कार र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउँछ। यसले अविश्वास र असुरक्षाका भावना जन्माउँछ, जसका कारण व्यक्तिको मानसिक शान्ति विघटित हुन्छ। मानिसले अरूको जीवनलाई आफूसँग तुलना गर्न थाल्छ, जसले गर्दा आत्म-मूल्यमा गिरावट आउँछ र व्यक्तिगत विकासमा अवरोध उत्पन्न हुन्छ।

असुरक्षाको भावले ईष्या उत्पन्न गर्दछ, जसले हामीलाई आफ्ना जीवनसाथी वा मित्रप्रति शंका र डरमा डुबोउँछ। जब साथी अरूसँग समय बिताउँछन्, हामीलाई यो डर लाग्छ कि उनी हामीलाई छोडेर जान सक्छन्। यसले हाम्रो मानसिक शान्ति हराउँछ र सम्बन्धमा असमझदारी ल्याउँछ। हामी जति ईष्यालु हुन्छौं, साथीहरू त्यति टाढिन चाहन्छन्। तर, जब हामीलाई थाहा हुन्छ कि हामीले अरूसँग पनि प्रेम गर्न सक्छौं, ईष्या कम हुन्छ र सम्बन्धमा विश्वास र माया बढ्छ। ईष्या एक नकारात्मक भावना हो, जसले सम्बन्धमा समस्या ल्याउँछ, तर आत्मविश्वासले यसलाई घटाउन मद्दत गर्दछ।

मिथकमा रामायणको प्रसंग लिन सकिन्छ। कैकयीले राम प्रतिको ईर्ष्याले भरिएर भरतलाई सिंहासनमा बसाउने योजना बनाइ, अन्ततः सम्पूर्ण राजपरिवारमा तनाव र कलहको श्रृंखला उत्पन्न गर्‍यो। यो उदाहरणले देखाउँछ कि ईष्या केवल व्यक्तिमा होइन, सम्पूर्ण समाजमा हिंसा र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।वेदान्त अनुसार, ईष्या अज्ञानता (अविद्या) र असत्य चिन्तनबाट जन्मन्छ। ब्रह्मज्ञानको अभ्यास र आत्मचिन्तनले मात्र ईष्या र द्वेषको नाश सम्भव छ। भगवद्गीताको ५.८ श्लोक भन्छ:
“ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥”
यस श्लोकले स्पष्ट पार्छ कि कर्ममा सन्तुलन र ईष्या त्याग गर्नाले व्यक्ति हिंसा, द्वेष र आक्रामक व्यवहारबाट मुक्त हुन सक्छ। ईष्या नष्ट गर्दा मात्र मनमा शान्ति र विवेक विकास हुन्छ।

ईष्याबाट उत्पन्न हिंसा सामाजिक असमानता, प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र सम्बन्धको नाशमा परिणत हुन्छ। मानव समाजमा सबै व्यक्तिको प्रतिभा, अवस्था र उपलब्धि फरक-फरक हुन्छ। यदि हामी वेदान्त दर्शनको मर्म बुझ्यौं भने, अरूको सफलता प्रति ईर्ष्या होइन, श्रद्धा र प्रेरणा उत्पन्न गर्नुपर्छ। भगवद्गीताले यही सन्देश दिन्छ कि आत्मसन्तोष, कर्तव्यपरायणता र भक्ति मार्ग अपनाउनाले ईष्या र हिंसा नियन्त्रणमा रहन्छ।

ईष्याबाट उत्पन्न हिंसा प्रायः असुरक्षित व्यक्तित्व, कम आत्मसम्मान र सामाजिक तुलनाबाट जन्मिन्छ। मानसिक अध्ययनले देखाउँछ कि ईर्ष्याले मानिसलाई क्रोध, प्रतिशोध, झूट बोल्न, छलकपट र आक्रमक निर्णय लिन उत्प्रेरित गर्छ। यही अवस्था केवल व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र नभई, पारिवारिक सम्बन्ध, विद्यालय, कार्यस्थल र राष्ट्रिय स्तरमा पनि द्वन्द्व सिर्जना गर्छ।वेदान्त दर्शनले मानिसलाई आत्मचिन्तन र ध्यानमार्फत ईष्या नियन्त्रण गर्न सुझाउँछ। ध्यान र योग अभ्यासले मानसिक तनाव कम गरी आन्तरिक शक्ति र विवेक विकास गर्छ। महाभारतमा वर्णित भीष्म पितामहको धैर्य र विवेक ईर्ष्या र क्रोधको पूर्ण विरोधाभास हो। भीष्मले दुर्योधनको प्रलोभन र आलोचना सहन, न्याय र सत्यको मार्ग अपनाए, जसले समाजमा स्थायित्व ल्यायो।

ईष्याको अन्त्य गर्नको लागि वेदान्त दर्शनले स्वधर्म पालन, कर्मयोग र भक्तिको मार्ग निर्देशन गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो धर्म, कर्तव्य र आन्तरिक मूल्यमा केन्द्रित हुन्छ, तब उसको मन ईर्ष्या र हिंसाबाट मुक्त हुन्छ। भगवद्गीतामा (१८.६०) यसै सिद्धान्तलाई समर्थन गर्दै भनिएको छ:
“मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥”
यस श्लोकले व्यक्तिलाई मार्गदर्शन गर्छ कि कर्म, भक्ति र आत्मचिन्तनमा केन्द्रित भएर मात्र ईर्ष्या र हिंसा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

ईष्याको अर्को गम्भीर असर यसको व्यक्तिका सामाजिक सम्बन्धहरूमा नकारात्मक प्रभाव हो। ईष्या भएका व्यक्तिहरू प्रायः अरूसँगको सम्बन्धमा विषाक्तता ल्याउँछन्। उनीहरूको मनमा कटुता र द्वेष बढ्न थाल्छ, जसले मित्रता र पारिवारिक सम्बन्धलाई खतरामा पार्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा, ईष्याले मानिसलाई एकल रूपमा परिणत गर्ने सम्भावना बढाउँछ, र सामाजिक समर्थनको अभावमा जीवन अझ कठिन बन्छ। ईष्या मानिसको जीवनमा मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा समस्या ल्याउँछ। यो तनाव, चिन्ता र डिप्रेशनको कारण बन्न सक्छ। तनावले शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि नकरात्मक असर पुर्याउन सक्छ, जसले स्वास्थ्य समस्याहरू र लामो समयको नोक्सान निम्त्याउन सक्छ। ईष्याले एक व्यक्तिको जीवनलाई भावनात्मक, मानसिक र शारीरिक रूपमा समाप्त पार्न सक्छ, र यसको निवारणका लागि आत्म-स्वीकृति, सहनशीलता र सकारात्मक सोचको आवश्यकता छ।

ईष्याका विभिन्न रूप हुन सक्छन्। हामी एक्लो छौं भने कुनै जोडी देखेर ईष्याका विभिन्न रूप हुन सक्छन्। हामी एक्लो छौं भने कुनै जोडी देखेर ईष्याले भरिन सक्छौं वा अरुसँग सम्बन्धमा भैरहेको कसैसँग आकर्षित हुन सक्छौं। खासमा यो डाहा हो। हामी चाहन्छौं, त्यो व्यक्तिको माया वा ध्यान आफूप्रति आकर्षित होस्। अथवा, त्यस्तै खालको राम्रो सम्बन्ध मेरो पनि होस्। दुवै मामिलामा हामी आफूसँग नभएको कुरालाई लिएर डाहाले जल्छौं। यसले आफूमा भएको कमीकमजोरी र कमजोर आत्मसम्मानका धेरै जटिलताहरू सतहमा ल्याइदिन्छ।

अन्ततः, ईष्याबाट उत्पन्न हिंसा केवल बाह्य सामाजिक समस्या मात्र होइन, आन्तरिक आत्मिक विकृति पनि हो। वेदान्त दर्शन र भगवद्गीताको ज्ञानले देखाउँछ कि अहंकार, लोभ र ईष्या हटाएर मात्र मन शान्त, आचरण निर्मल र समाज समृद्ध हुन्छ। मिथकहरू, शास्त्रीय उद्धरण र दर्शनशास्त्रले सबै पुष्टि गर्छन् कि हिंसा र आक्रामक व्यवहारको मूलमा ईष्या छ। यसको उपचार भनेको अन्तर्मनको शुद्धिकरण, आत्मचिन्तन, ध्यान, भक्ति र कर्मयोग हो।

यसरी, ईष्या नियन्त्रण र हिंसा न्यूनीकरण केवल व्यक्तिगत विकासको उपाय होइन, समाजमा शान्ति, मेलमिलाप र समृद्धिको आधार हो। यदि हरेक व्यक्तिले आफ्नो मनलाई अनुशासित, निर्मल र दया-सहिष्णु बनाएर सामाजिक व्यवहार गर्न थाले, तब दुर्योधनको मिथकजस्तो विनाशकारी घटनाहरू पुनः दोहोरिन सक्दैनन्। वेदान्त दर्शनले यही मार्ग देखाउँछ—हिंसा र आक्रामकता हटाउने मुख्य औजार अन्तर्मनको निर्मलता र आत्मचेतनाको अभ्यास हो।