गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

कुनै पनि राष्ट्रको समग्र विकास, सुशासन र जनसन्तुष्टि प्रशासनिक प्रणालीमा निर्भर हुन्छ। प्रशासन भनेको राज्य सञ्चालनको मेरुदण्ड हो, जसले नीति निर्माण, कार्यान्वयन, सेवा वितरण र विकासका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ। यथार्थमा विकास र प्रशासन एक अर्कासँग अविच्छिन्न रूपमा सम्बन्धित छन्। प्रशासन निष्क्रिय, सुस्त वा भ्रष्ट छ भने, विकासका उद्देश्यहरू केवल कागजमा सीमित रहन्छन्। त्यसैले प्रशासनलाई विकासमुखी बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।

विकासमुखी प्रशासन भन्नाले यस्तो प्रशासन बुझिन्छ जसको सोच, कार्यशैली र उद्देश्य विकास, जनसेवा, पारदर्शिता, दक्षता र परिणाममुखी कार्यमा केन्द्रित हुन्छ। यस्तो प्रशासनले केवल आदेश र नियमको पालन मात्र गर्दैन, बरु राष्ट्रको दिगो र सर्वाङ्गीण विकासमा सक्रिय योगदान दिन्छ।

नेपालजस्तो विकाशोन्मुख देशमा प्रशासनले विकास योजनाहरूलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने प्रमुख संयन्त्रको रूपमा काम गर्न सक्नु पर्दछ। । नीति, कार्यक्रम र बजेट निर्माणपछि ती सबै योजनाहरू कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी प्रशासनकै हुन्छ। यदि प्रशासन विकासमुखी छैन भने विकासका योजनाहरू कार्यान्वयनमा नआउने कागजी दस्तावेज वा शोकेसमा रहने दस्तावेजको रुपमा रहन्छन्। त्यसैले प्रशासनले आफ्नो कार्यलाई परिणाममुखी, समयमै र जनमुखी बनाउन सके मात्र आर्थिक, सामाजिक र भौतिक पूर्वाधार विकास सम्भव हुन्छ।

विकासमुखी प्रशासनले सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहीताको अभ्यासलाई मजबुत बनाउँछ। भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र कार्यक्षमता अभावले विकासमा बाधा पुर्‍याउँछ।यदि प्रशासन इमानदार, पारदर्शी र जनउत्तरदायी हुन्छ भने जनताको विश्वास बढ्छ र विकासका कार्यहरू सहज र दिगो रूपमा अघि बढ्छन्। यसले शासन प्रणालीमा स्थायित्व र सामाजिक शान्ति पनि ल्याउँछ।

विकासमुखी प्रशासनको मुख्य लक्षण जनतालाई छरितो, गुणस्तरीय र समान सेवा प्रदान गर्नु हो। नागरिकले प्रशासनबाट सहज र शीघ्र सेवाको अपेक्षा गर्छन्।यदि प्रशासन नागरिकमैत्री र सेवामुखी हुन्छ भने जनताको समय, श्रम र स्रोत दुवै बचत हुन्छ। यसले जनसन्तुष्टि बढाउँछ, जसले विकास कार्यक्रमप्रति जनताको समर्थन पनि सुदृढ हुदै जान्छ।

विकासमुखी प्रशासनले देशको मानव स्रोतलाई दक्ष, जिम्मेवार र उत्पादक बनाउन मद्दत गर्छ। कर्मचारीहरूलाई प्रेरणा, तालिम र अवसर प्रदान गरेर उनीहरूको क्षमताको अधिकतम उपयोग गर्न सकिन्छ।निष्क्रिय र टेवुल टेवुलमा हुने फरक फरक नियम केन्द्रित कर्मचारीको सट्टा सृजनशील, नवप्रवर्तनशील र सेवाभावयुक्त कर्मचारी चाहिन्छ। यसका लागि विकासमुखी प्रशासन अपरिहार्य हुन्छ।

नेपालको संघीय शासन प्रणालीमा स्थानीय तह विकासको पहिलो आधार बनेका छन्। तर स्थानीय विकास सफल हुन प्रशासनिक प्रणाली सबल र जनमुखी हुनुपर्छ।विकासमुखी प्रशासनले स्थानीय तहमा योजना निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म नागरिक सहभागिता र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्छ। यसले सशक्त स्थानीय शासनको सवलीकरण र सतहमै विकास सम्भव बनाउँछ।

विकासमुखी प्रशासनले सबै वर्ग, लिङ्ग, जाति, भौगोलिक क्षेत्र र समुदायलाई समान अवसर र पहुँच प्रदान गर्छ।जब राज्यका नीति र कार्यक्रम सबै नागरिकका लागि समान रूपमा कार्यान्वयन हुन्छन्, तब राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भाव मजबुत बन्छ। विकासमुखी प्रशासन सामाजिक न्याय र समावेशी शासनको आधार हो।

आजको विश्व प्रतिस्पर्धात्मक छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपालको छवि सुदृढ बनाउन प्रभावकारी, पारदर्शी र विकासमुखी प्रशासन आवश्यक हुन्छ।संयुक्त राष्ट्रसंघका दिगो विकास लक्ष्यहरू हासिल गर्न पनि प्रशासनिक दक्षता र नवप्रवर्तन आवश्यक छ। विकासमुखी प्रशासनले आर्थिक वृद्धि, वातावरणीय संरक्षण र सामाजिक सन्तुलनलाई सँगसँगै अघि बढाउन मद्दत गर्छ।

जनताले राज्यबाट विकास र सेवा दुवै अपेक्षा गर्छन्। जब प्रशासनले ती अपेक्षाहरू पूरा गर्न असफल हुन्छ, तब असन्तुष्टि र अस्थिरता बढ्छ।विकासमुखी प्रशासनले नागरिक आवश्यकताहरू बुझेर ती अनुसार नीति र कार्यान्वयन गर्छ, जसले सरकारप्रतिको विश्वास र स्थायित्व दुवै बढाउँछ।

विकासमुखी प्रशासनले केवल प्रक्रिया होइन, परिणाममा जोड दिन्छ। परिणाममुखी कार्यशैलीले स्रोतको सदुपयोग, समयको बचत र उपलब्धिको मापनलाई सहज बनाउँछ।यसले हरेक कर्मचारीलाई “के परिणाम प्राप्त भयो?” भन्ने सोचतर्फ प्रेरित गर्छ। यसले उत्तरदायित्व र पारदर्शिता बढाउनमा सहयोग गर्दछ।

विकासमुखी प्रशासन कुनै वैकल्पिक कुरा होइन, राष्ट्रिय प्रगतिका लागि अनिवार्य आवश्यकता हो। नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा आर्थिक रूपान्तरण, सामाजिक न्याय, सुशासन र जनसन्तुष्टि हासिल गर्न प्रशासनलाई विकासमुखी बनाउनु अपरिहार्य छ।विकासमुखी प्रशासनले केवल राज्यको दक्षता बढाउँदैन, नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउँछ।जब प्रशासनमा इमानदारी, जिम्मेवारी, सेवा भावना र नवप्रवर्तनको संस्कृति विकास हुन्छ, तब मात्र देशको समृद्धिको सपना साकार हुन सक्छ।

(डा. दामोदर रेग्मी प्रशासनविद तथा गीतकार हुन्)