गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौं । हिमालयको काखमा अवस्थित नेपाल र भुटान प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र धार्मिक सम्पदाले धनी राष्ट्र हुन्। यद्यपि विकासको मार्गमा दुवैले फरक रणनीति अपनाएका छन्। भुटानले “खुशी केन्द्रित विकास” (Gross National Happiness–GNH) लाई मूल आधार बनाएको छ भने नेपाल अझै राजनीतिक र आर्थिक संक्रमणबीच आफ्नो स्पष्ट विकास मोडेल खोज्दै अघि बढिरहेको छ।

भुटानको विकास मोडेलले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै ध्यान खिचेको छ। त्यहाँ आर्थिक वृद्धिसँगै नागरिकको मानसिक सन्तोष, वातावरण संरक्षण र सांस्कृतिक पहिचानलाई समान महत्व दिइन्छ। अर्कोतर्फ, नेपालमा लोकतान्त्रिक प्रणाली संस्थागत हुँदै गएको भए पनि नीति कार्यान्वयन, स्थायित्व र सुशासनका क्षेत्रमा चुनौतीहरू कायम छन्।

भुटानबाट सिक्न सकिने मुख्य पाठ

१. स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण
भुटानले “जनताको खुशी नै विकास हो” भन्ने स्पष्ट लक्ष्यसहित नीति निर्माण गरेको छ। नेपालले दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोण तय गरी सरकार परिवर्तन भए पनि नीति निरन्तरता कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

२. नीति स्थिरता र नेतृत्व निरन्तरता
भुटानमा नेतृत्व परिवर्तन कम हुने र दीर्घकालीन योजनामा निरन्तरता रहने गरेको छ। नेपालमा भने बारम्बार नीति फेरबदल हुँदा विकास परियोजनाहरू प्रभावित हुने गरेका छन्। स्थिर नीति र निरन्तर नेतृत्व विकासका लागि अत्यावश्यक छन्।

३. वातावरण संरक्षणमा प्राथमिकता
भुटान विश्वकै “कार्बन नेगेटिभ” देशमध्ये एक मानिन्छ। नेपालले पनि वन संरक्षण, प्रदूषण नियन्त्रण र हरित विकास नीतिमा थप जोड दिन सक्ने सम्भावना छ।

४. योजनाबद्ध विकास र शहरी व्यवस्थापन
भुटानका सहर र पूर्वाधार व्यवस्थित रूपमा विकास गरिएका छन्। नेपालमा अव्यवस्थित शहरीकरण ठूलो चुनौती बनेको छ। दीर्घकालीन योजना र प्रभावकारी कार्यान्वयन अपरिहार्य देखिन्छ।

५. सुशासन र प्रभावकारी सेवा प्रवाह
सानो प्रशासनिक संरचनाका कारण भुटानमा सेवा वितरण छिटो र पारदर्शी छ। नेपालले डिजिटल प्रविधिको प्रयोग बढाउँदै प्रशासनलाई चुस्त बनाउने र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा कडाइ गर्नुपर्ने देखिन्छ।

६. पर्यटन व्यवस्थापनमा गुणस्तर
भुटानले “High value, low impact tourism” नीति अपनाएर सीमित तर गुणस्तरीय पर्यटनलाई प्राथमिकता दिएको छ। नेपालले पनि पर्यावरण संरक्षण गर्दै गुणस्तरीय पर्यटन प्रवर्द्धनमा ध्यान दिन सक्ने देखिन्छ।

नेपालसँग विश्वकै अग्लो शिखर सगरमाथा, जलविद्युतको अपार सम्भावना, युवा जनशक्ति र समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा जस्ता बलिया आधारहरू छन्। तर भुटानको अनुभवले स्पष्ट सन्देश दिन्छ“विकास केवल आर्थिक वृद्धि मात्र होइन, स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन दृष्टिकोण र जनकेन्द्रित सोचको परिणाम हो।”

यदि नेपालले नीति स्थिरता, सुशासन र वातावरणमैत्री विकासलाई प्राथमिकतामा राख्न सकेमा, भुटानजस्तै सन्तुलित र दिगो विकासतर्फ अघि बढ्न सक्ने पर्याप्त सम्भावना अझै बाँकी छ।