गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

रणनीतिक विश्लेषण भन्नाले कुनै संस्था, योजना, परियोजना वा व्यक्ति आफ्नो लक्ष्य प्राप्तिका लागि कुन अवस्थामा रहेको छ भन्ने मूल्याङ्कन गर्नु हो। यसको उद्देश्य दीर्घकालीन सफलता सुनिश्चित गर्नका लागि सशक्त निर्णय लिन सकिने आधार तयार गर्नु हो।आजको विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेकाले संगठनहरू, सरकारहरू वा व्यक्तिहरूले दीर्घकालीन सफलताका लागि रणनीतिक विश्लेषण आवश्यक रूपमा अंगीकार गर्नु परिरहेको छ। प्रविधिमा द्रुत परिवर्तन, बजारमा उदीयमान प्रतिस्पर्धा, नीतिगत अस्थिरता र सामाजिक-आर्थिक विविधताबीच टिकिरहन तथा अघि बढ्न रणनीतिक सोच अत्यावश्यक छ। रणनीतिक विश्लेषणले संस्थाको आन्तरिक क्षमता र बाह्य चुनौतीको वस्तुगत मूल्याङ्कन गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। यसले अवसरको सही पहिचान, जोखिम न्यूनीकरण र दीर्घकालीन दिगोपनाका लागि स्पष्ट योजना बनाउन मार्गदर्शन गर्छ। उदाहरणस्वरूप, SWOT र PESTLE जस्ता विश्लेषण उपकरणहरूले वातावरणको समग्र मूल्याङ्कन गरी निर्णय प्रक्रिया सुदृढ बनाउँछन्। रणनीतिक विश्लेषण विना नीति निर्माण, परियोजना योजना, बजार रणनीति वा संस्थागत सुधार सतही र अप्रभावकारी हुन सक्छ। त्यसैले, यो प्रतिस्पर्धात्मक युगमा रणनीतिक विश्लेषण कुनै विकल्प होइन, सफलताको पूर्वशर्त बनेको छ।

रणनीतिक विश्लेषण को सबैभन्दा लोकप्रिय र प्रभावकारी उपकरण  SWOT विश्लेषण हो, जसले निम्न  ४ मुख्य पक्षहरुमा ध्यान दिन्छ: Strengths (सबल पक्षहरू), Weaknesses (दुर्बल पक्षहरू), Opportunities (अवसरहरू), र Threats (खतराहरू)।

SWOT विश्लेषण  को  आवश्यकता

• रणनीतिक योजना बनाउन: कुनै पनि संस्था, परियोजना, वा व्यक्तिगत लक्ष्यका लागि दीर्घकालीन रणनीति तय गर्न उपयोगी हुन्छ।
• आफ्नो अवस्थाको स्पष्ट मूल्यांकन गर्न:आन्तरिक पक्ष (Strengths & Weaknesses) र बाह्य वातावरण (Opportunities & Threats) को विश्लेषण गरी वर्तमान अवस्था बुझ्न सकिन्छ।
• निर्णय लिँदा मार्गनिर्देशनका लागि:कुन काम गर्नु उचित हुन्छ, कुन क्षेत्रमा सुधार चाहिन्छ भन्ने स्पष्ट बुझाइ दिन्छ।
• संसाधनको सही प्रयोग गर्न:बलियो पक्षको प्रयोग गरेर अवसरहरूको फाइदा लिन र कमजोर पक्ष सुधार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ।
• खतराबाट जोगिन:सम्भावित खतराहरू पहिचान गरेर रणनीतिक रूपमा जोगिने उपाय तय गर्न सहयोग गर्छ।
• प्रतिस्पर्धामा अग्रता लिन:प्रतिस्पर्धीहरूको तुलनामा आफू कति अगाडि वा पछाडि छ भन्ने विश्लेषण गर्न मद्दत हुन्छ।

SWOT Analysis का लागि उपयुक्त अन्य वाक्यहरू:

• समीक्षा विश्लेषण: आन्तरिक र बाह्य पक्षहरूको समग्र मूल्याङ्कन ।
• सङ्गठनात्मक मूल्याङ्कन : संस्थाको बल, कमजोरी, अवसर र चुनौतीको विश्लेषण।
• सामर्थ्य–चुनौती विश्लेषण : Strength र Threat दुवैलाई जोडेर राख्ने सरल शब्द।
• स्थितिगत विश्लेषण : कुनै संस्था वा परियोजनाको वर्तमान अवस्था बुझ्न प्रयोग गर्न मिल्ने शब्द।
• रणनीतिक विश्लेषण : दीर्घकालीन योजना बनाउन प्रयोग हुने विश्लेषणको सन्दर्भमा।
• अन्तरावलोकन मूल्याङ्कन: आन्तरिक (सबल/दुर्बल) र बाह्य (अवसर/खतरा) पक्षको गहिरो अध्ययन जनाउने शब्द।
• सबल–दुर्बलता विश्लेषण: सरल, जनाभिमुख र बोधगम्य ।

Strength र Weakness (आन्तरिक पक्षहरू)

Opportunity र Threat (बाह्य पक्षहरू):

तुलनाका अन्य आयामहरु :

SWOT Analysis को शुरुवात

• Stanford Research Institute (SRI), California, USA
• सन् १९६०–१९७० को दशकमा
• Albert S. Humphrey नेतृत्वमा थिए  जसले SWOT को प्रारम्भिक अवधारणामा योगदान दिने अनुसन्धानकर्ता थिए।
• त्यतिबेला अमेरिकी व्यवसायहरू रणनीतिक योजना बनाउने क्रममा असफल भइरहेका थिए। त्यसको मुख्य कारण थियो:

• ठोस तथ्थाङ्क र मूल्याङ्कनको अभाव
• व्यवसायहरू आफ्ना आन्तरिक क्षमता र बाह्य चुनौती छुट्याउन सकिरहेका थिएनन्
• यस समस्यालाई समाधान गर्न SWOT विधिको विकास गरियो, जसले संस्थाहरूलाई आफ्नो बलियो पक्ष, कमजोरी, बाह्य अवसर र खतरा छुट्याएर रणनीतिक योजना बनाउने आधार दिन थाल्यो।

• सुरु सुरुमा यसलाई “SOFT analysis” भनिएको थियो जसमा S = Satisfactory (सन्तोषजनक पक्ष) O = Opportunity (अवसर) F = Fault (कमजोरी) र T = Threat (खतरा)
• पछि Satisfactory र Fault लाई Strength र Weakness मा परिमार्जन गरियो, र यो SWOT को रुपमा  चर्चित भयो।

SWOT Analysis को विकासक्रम

1960s – प्रारम्भिक अवधारणा र अनुसन्धान:

• Stanford Research Institute (SRI), California
• Albert S. Humphrey ले SRI मा SWOT (SOFT Analysis) को अवधारणा विकास गर्न थाले।
• व्यवसाय रणनीतिक योजना र निर्णय प्रक्रियामा मद्दत पुर्याउने उद्देश्य, आन्तरिक र बाह्य पक्षहरू बिचको अन्तर पत्त लगाउनु ।

1960–1970s – SOFT Analysis र परिवर्तन:

• प्रारम्भमा SOFT Analysis को रूपमा चिनिन्थ्यो, जहाँ:
  • S = Satisfactory (सन्तोषजनक पक्ष)
  • O = Opportunity (अवसर)
  • F = Fault (कमजोरी)
  • T = Threat (खतरा)
• Satisfactory र Fault को अवधारणा पछि Strength र Weakness मा परिवर्तन गरियो, र यसरी SWOT को संरचना स्थापना भयो।

1970s – SWOT को व्यावसायिक प्रयोग:

• SWOT विधि व्यावसायिक संसारमा प्रचलित हुन थाल्यो।
• व्यापार रणनीति विकास र प्रबन्धकीय निर्णय प्रक्रियामा यसको प्रयोग व्यापक रूपमा गर्न थालियो।
• यस समयको प्रमुख उद्देश्य थियो व्यापारका अवसर र जोखिमलाई सही तरिकाले मूल्याङ्कन गर्नु।

1980s – SWOT को प्रचलन:

• SWOT Analysis को प्रयोग बढेर विश्वभरका व्यापारिक संस्थाहरू, सरकारी निकायहरू, र शैक्षिक संस्था ले यो विधि प्रयोग गर्न थाल्यो।
• SWOT को संरचना र मापदण्डहरू अझ स्पष्ट र सुस्पष्ट बनाइयो।

1990s – SWOT र डिजिटल युग:

• SWOT Analysis लाई सूचना प्रविधि  र सिस्टम एनालिसिस का लागि अनुकूलित गरियो।
• SWOT Matrix र Strategic Planning Models को विकास भयो।

2000s – विविध क्षेत्रमा SWOT को प्रयोग:

• SWOT अब व्यापार, स्वास्थ्य, शिक्षा, र सरकारी नीति विकासमा सामान्य उपकरणको रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो।

2010s – SWOT को डिजिटलकरण र सुलभता:

• SWOT Analysis को डिजिटल संस्करणहरू (जस्तै, SWOT सफ़्टवेयर र मोबाइल एप्लिकेसन) सिर्जना गरियो।
• नयाँ प्रयोग र विधिहरू जस्तै PESTLE Analysis (Political, Economic, Social, Technological, Legal, Environmental) र TOWS Analysis (SWOT का रणनीतिक अनुकूलन) को प्रयोग देखिएको छ।

2020s – SWOT को उन्नति र बहुप्रयोग

• SWOT लाई डेटा एनालिटिक्स र आर्टिफिसियल इंटेलिजेन्स (AI) जस्ता आधुनिक प्रविधिहरूसँग जोड्न प्रयोग भइरहेको छ।

SWOT का सेना परिचालनसँग सम्बन्ध:

SWOT Analysis को अवधारणा मूल रूपमा व्यवसायिक रणनीति र प्रबन्धन विश्लेषणमा प्रयोग गर्नका लागि विकास गरिएको भए पनि यसको उत्पत्ति सेना परिचालन (Military Operations) सन्दर्भमा पनि भएको थियो। यसको प्रारम्भ सेनामा भएको थियो र पछि व्यापार र अन्य क्षेत्रमा यसको प्रयोग विस्तार भएको हो।

• SWOT (Strength, Weakness, Opportunity, Threat) को अवधारणा सुरुमा सेना र युद्ध रणनीतिहरूमा स्थिति मूल्याङ्कन गर्न प्रयोग गरिन्थ्यो। यो विश्लेषण सैन्य अभियान र रणनीतिक योजना बनाउनका लागि गरिएको थियो। सेनाले आफ्नो शक्ति, कमजोरी, अवसर र खतरा को मूल्याङ्कन गरेर युद्धको तयारी गर्दथे।

• सेना परिचालनको क्रममा SWOT Analysis को प्रयोग तत्कालीन स्थिति र रणनीतिक निर्णय लिनका लागि महत्वपूर्ण थियो। सेनाले आफ्नो शक्ति (Strength), कमजोरी (Weakness), उपलब्ध अवसरहरू (Opportunities), र विपक्षीबाट आउने खतरा (Threat) को विश्लेषण गरेर रणनीतिक कदम उठाउँथे।

• द्वितीय विश्वयुद्धको पछि, सेनाले रणनीतिक योजनाहरू बनाउनका लागि सैन्य विश्लेषण र अवस्थाको मूल्याङ्कन आवश्यक ठान्यो।
• त्यस समयमा सेनाले आफ्नो शक्ति (Strengths) र कमजोरी (Weaknesses) विश्लेषण गर्ने विधि लागू गर्न थालेका थिए, र त्यसपछि बाह्य खतरा (External Threats) र अवसरहरू (Opportunities) मा ध्यान केन्द्रित गरिएको थियो।

• यो विश्लेषण सेनाप्रमुखहरू र रणनीतिक योजनाकारहरू द्वारा युद्ध रणनीतिहरू र युद्ध सञ्चालन योजनाहरू बनाउनमा मद्दत पुर्याउने क्रममा प्रयोग गरिएको थियो।

SWOT को व्यावसायिक प्रयोगमा रुपान्तरण:

• १९६० को दशकमा, Albert S. Humphrey र उनको टोलीले Stanford Research Institute (SRI) मा SWOT Analysis लाई व्यावसायिक रणनीतिक योजना निर्माणमा प्रयोग गर्नका लागि रूपान्तरण गरे।
• सेनाबाट व्यावसायिक क्षेत्रमा ल्याइएको यो विश्लेषणले व्यावसायिक निर्णय प्रक्रियामा स्पष्टता ल्याउन र बाह्य र आन्तरिक परिस्थिति मूल्याङ्कनमा सहयोग पुर्याउन थाल्यो।

 PESTLE Analysis

PESTLE विश्लेषण एक महत्वपूर्ण रणनीतिक उपकरण हो जसले राजनीतिक (Political), आर्थिक (Economic), सामाजिक (Social), प्राविधिक (Technological), कानुनी (Legal) र वातावरणीय (Environmental) पक्षहरूलाई समेटेर कुनै पनि संस्था, परियोजना वा नीतिको बहुआयामिक मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ। आजको जटिल र द्रुत गतिमा परिवर्तन हुने परिवेशमा कुनै पनि निर्णय बाह्य परिवेशको गहिरो अध्ययन विना सफल हुन सक्दैन। PESTLE विश्लेषणले नीति निर्माणकर्तालाई नीतिगत स्थायित्व, आर्थिक प्रवृत्ति, जनसंख्या परिवर्तन, प्रविधिको प्रभाव, कानुनी दायरा र वातावरणीय प्रतिबद्धता बुझ्न मद्दत गर्दछ। यसले जोखिम न्यूनीकरण र अवसरको अधिकतम उपयोगका लागि मार्गदर्शन गर्छ। विशेष गरी दीर्घकालीन योजना, लगानी निर्णय, परियोजना पूर्व–अध्ययन, बजार प्रवेश रणनीति र सुधार योजनामा PESTLE विश्लेषण अत्यन्त उपयोगी छ। कुनै पनि परियोजनाले समाजमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने भएकाले, सामाजिक–राजनीतिक–प्राविधिक सन्दर्भको गहिरो अध्ययन अनिवार्य हुन्छ। त्यसैले, सूचना आधारित र उत्तरदायी निर्णयका लागि PESTLE विश्लेषण आजको अपरिहार्य उपकरण बनेको छ।

PESTLE Analysis बाह्य वातावरणीय तत्वहरूको विश्लेषण हो, जुन कुनै संस्था, परियोजना वा व्यापारलाई प्रभाव पार्न सक्छ।PESTLE को पूर्ण रूप:

P = Political (राजनीतिक)

E = Economic (आर्थिक)

S = Social (सामाजिक)

T = Technological (प्रविधि)

L = Legal (कानूनी)

E = Environmental (पर्यावरणीय)

उदाहरण

• Political: कर नीति, सरकारको स्थायित्व, व्यापार नियमहरू
• Economic: मुद्रास्फीति, बेरोजगारी दर, उपभोग क्षमताको स्तर
• Social: जनसंख्या वृद्धि, शिक्षा स्तर, सांस्कृतिक प्रवृत्ति
• Technological: नयाँ प्रविधिको विकास, इन्टरनेट पहुँच
• Legal: श्रम कानुन, उपभोक्ता अधिकार, औद्योगिक सुरक्षा मापदण्ड
• Environmental: जलवायु परिवर्तन, हरित नीतिहरू, प्राकृतिक स्रोतको स्थिति

रणनीतिक विश्लेषणमा SWOT Analysis र PESTLE Analysis

रणनीतिक विश्लेषणमा SWOT analysis र PESTLE analysis अत्यन्तै उपयोगी र आवश्यक उपकरणहरू हुन्। SWOT analysis मार्फत संगठनको शक्ति (Strengths), दुर्बलता (Weaknesses), अवसर (Opportunities) र खतरा (Threats) को विश्लेषण गरिन्छ। यसले संगठनलाई आफ्ना आन्तरिक पक्ष (शक्ति र कमजोरी) बुझ्न र बाह्य अवसर तथा चुनौतीहरूसँग कसरी सामना गर्ने भन्ने विषयमा मार्गदर्शन गर्छ। अर्कोतर्फ, PESTLE analysis भने बाह्य वातावरणीय कारकहरू राजनीतिक (Political), आर्थिक (Economic), सामाजिक (Social), प्रविधिक (Technological), कानुनी (Legal) र पर्यावरणीय (Environmental) पक्षहरुको मूल्याङ्कनमा केन्द्रित हुन्छ। यसले दीर्घकालीन रणनीति निर्माण गर्न, नीतिगत परिवर्तनको प्रभाव आकलन गर्न, र व्यवसायिक जोखिमहरूको पहिचान गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। रणनीतिक योजना, नीति निर्माण, लगानी निर्णय, वा बजार विस्तारका बेला यी दुई विश्लेषण विधिहरूको समायोजनले संगठनलाई सूचना-आधारित निर्णय गर्न सघाउँछ। यसैले, कुनै पनि संगठन वा नीतिनिर्माण प्रक्रियामा SWOT र PESTLE विश्लेषण दुबै अपरिहार्य उपकरणको रूपमा प्रयोग हुन्छन्।यसै गरि संगठन, विकास योजना तथा शासन प्रणालीको सफलता र असफलता विश्लेषण गर्नका लागि SWOT analysis र PESTLE analysis उपयोगी र उपकरणहरू हुन्। कुनै पनि संगठनको सफलता वा असफलता आन्तरिक क्षमता तथा बाह्य वातावरणसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित हुन्छ। SWOT analysis मार्फत संगठनको शक्ति र दुर्बलता पहिचान गरी आन्तरिक सुधार गर्न सकिन्छ भने अवसर र खतराको मूल्याङ्कनबाट बाह्य रणनीति तय गर्न सकिन्छ। यसैगरी, विकास योजनाको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्न PESTLE analysis उपयोगी हुन्छ, किनकि योजनामा सफल हुन राजनीतिक स्थायित्व, आर्थिक स्रोतको उपलब्धता, सामाजिक स्वीकार्यता, प्रविधिको उपयोग, कानुनी ढाँचा र  पर्यावरणीय कारकहरू सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस्तै, शासन प्रणालीको सफलता वा असफलता मूल्याङ्कन गर्दा पनि यी विश्लेषण विधिहरू अपरिहार्य हुन्छन्। SWOT analysis बाट संस्थागत कमजोरी, मानव स्रोतको दक्षता वा कार्यसम्पादनको प्रभावकारिता बुझ्न सकिन्छ भने PESTLE analysis बाट शासन प्रणालीमा देखिने राजनीतिक हस्तक्षेप, कानुनी बाध्यता, आर्थिक दबाव, प्रविधिमा लगानीजस्ता पक्षहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ। समग्रमा, नीति निर्माण, सुधार योजना, जोखिम व्यवस्थापन र उत्तरदायी शासन प्रणाली विकास गर्न यी दुई विश्लेषण उपकरणहरू उपयोगी हुन्छन्।

डा दामोदर रेग्मी, प्रशासनविद तथा गीतकार हुन्