गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

 

राजस्व प्रशासन हरेक देशको अर्थतन्त्रको लागि महत्वपूर्ण संयन्त्र हो ।राष्ट्रिय विकासका लागि विकास खर्च र प्रशासनिक खर्चको समेत आवश्यकता पूरा गर्न, सार्वजनिक खर्चको बढ्दो आवश्यकतालाई पूरा गर्न र वैदेशिक सहायता माथिको निर्भरता कम गर्न आन्तरिक स्रोत परिचालन महत्वपूर्ण हुने गर्छ। संघीय संरचनामा अन्तरसम्बन्धपूर्ण संघीय वित्तीय प्रणालीलाई सबलीकरण गर्न समेत राजस्वको भूमिका प्रभावकारी हुने गर्दछ।आन्तरिक स्रोतमा राजस्वको भूमिका सर्वोपरी हुने गर्छ।सबल, भरपर्दो र दिगो राजस्व प्रणालीले समग्र वित्त संरचनालाई सुदृढ बनाउन सहयोग गर्छ।राजस्वका प्रकारहरूमा कर राजस्व र गैर कर राजस्व पर्दछन्। कर राजस्वमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष कर पर्दछन्।प्रत्यक्ष करमा संस्थागत आयकर, पारिश्रमिक आयकर, लगानीमा आयकर, पूँजीगत लाभकर, आकस्मिक लाभकर, सामाजिक सुरक्षा कर, घरजग्गा तथा सवारी साधन कर, घर बहाल कर पर्दछन्।यसै गरि अप्रत्यक्ष करमा भन्सार महसुल, भन्सार सेवा दस्तुर, मूल्य, अभिवृद्धि कर, अन्त शुःल्क, स्वास्थ्य जोखिम कर, कृषि सुधार शुल्क, शिक्षा सेवा शुल्क, पूर्वाधार कर, सडक निर्माण दस्तुर, सडक मर्मत तथा सुधार दस्तुरहरु पर्दछन् ।

 

 

राजस्व प्रशासनको अर्को आयाम गैर कर राजस्वमा विभिन्न दस्तुर तथा सेवा शुल्क, दण्ड, जरिवाना र जफत, सरकारी सम्पत्ति, सेवा, वस्तुको बिक्री तथा भाडा, लाभांश, ब्याज र रोयल्टी, दान, दातव्य, उपहार र विविध आय । चलचित्र विकास शुल्क, प्रदूषण नियन्त्रण शुल्क, टेलिफोन स्वामित्व शुल्क, दूरसञ्चार सेवा दस्तुर, क्यासिनो रोयल्टी, वन पैदावार शुल्क पर्दछन् ।

 

 

कर तिर्नु प्रत्येक नागरिकको संवैधानिक दायित्व हो, किनभने करमार्फतै राष्ट्रले आवश्यक स्रोत सङ्कलन गरी जनहितका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ। जब जनताले इमान्दारीपूर्वक कर तिर्छन्, तब उनीहरूले त्यसको प्रतिफलस्वरूप गुणस्तरीय, पारदर्शी र सुलभ सार्वजनिक सेवा प्राप्त गर्ने अधिकार राख्छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सुरक्षा, पूर्वाधार, यातायात, र सामाजिक सुरक्षा जस्ता सेवाहरूमा पहुँच जनताको मौलिक अधिकार हो।
यस सन्दर्भमा सरकारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले कर संकलन प्रक्रियालाई पारदर्शी, उत्तरदायी र जनमैत्री बनाउनुपर्छ। संकलित करको उचित प्रयोग, सेवा प्रवाहको सुधार, सेवा प्रवाहमा डिजिटलकरण, जनताको गुनासो सुन्ने संयन्त्र, र दुरुपयोग रोक्ने कडाइ सरकारको प्राथमिकता बन्नुपर्छ।
जनताले कर तिर्दा उत्तरदायी नागरिकको भूमिका निर्वाह गर्छन् भने सरकारले उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्दै “करदातालाई सम्मान र सेवा” को सिद्धान्तअनुसार काम गर्नु आवश्यक छ। कर र सेवाबीचको सन्तुलन कायम राख्नु नै समावेशी शासनको आधार हो।

 

 

राजस्वका विस्तारित  सिद्धान्तहरू

अर्थशास्त्री एडम स्मिथले आफ्नो पुस्तक The Wealth of Nations (1776) मा कर प्रणालीको राम्रो आधारका रूपमा चारवटा सिद्धान्त (Canon of Taxation) प्रस्तुत गरेका थिए। यी सिद्धान्तहरूले कर नीति बनाउन र लागू गर्न मार्गदर्शन गर्छन्।

 

१. समानता (Equity or Equality) को सिद्धान्त

• कर तिर्ने व्यक्तिको आर्थिक क्षमता अनुसार करको बोझ तय हुनुपर्छ।
• जसको आम्दानी वा सम्पत्ति बढी छ, उसले बढी कर तिर्नुपर्छ, र जसको कम छ, उसले कम।
• यसले “Ability to Pay” को सिद्धान्तलाई जोड दिन्छ।

२. निश्चितता (Certainty) को सिद्धान्त

• करको दर, समय, र तिर्ने तरिका स्पष्ट र निश्चित हुनुपर्छ।
• करदाताले कति, कहिले, र कसरी कर तिर्ने भन्नेमा अनिश्चितता हुन नहुने।
• यसले भ्रष्टाचार, मनपरी र करछली घटाउँछ।

३. सुविधा (Convenience) को सिद्धान्त

• कर तिर्ने समय, स्थान र तरिका करदाताका लागि सहज हुनुपर्छ।
• कर संकलन प्रक्रिया सरल र कम झन्झटिलो हुनुपर्छ।

४. मितव्ययीता (Economy) को सिद्धान्त

• कर संकलन गर्दा प्रशासनिक खर्च न्यूनतम हुनुपर्छ।
• कर संकलन प्रणालीले संकलन भएको करभन्दा धेरै खर्च नगर्नु।
• कर संकलन प्रभावकारी र खर्च-किफायती हुनुपर्छ।

 

संक्षेपमा

सिद्धान्त	अंग्रेजी शव्दावली	मुख्य पक्ष
समानता	Equity	क्षमता अनुसार कर
निश्चितता	Certainty	दर, समय, तरिका स्पष्ट
सुविधा	Convenience	तिर्न सजिलो हुने व्यवस्था
अर्थव्यवस्था	Economy	न्यूनतम प्रशासनिक खर्च

यसै आधारमा बनेका राजस्वका निम्न विस्तारित  सिद्धान्तहरू   अर्थशास्त्री एडम स्मिथका चार सिद्धान्तहरू  र पछिल्लो समयको सार्वजनिक वित्त व्यवस्थापनका अवधारणाहरुसँग मिल्दाजुल्दा छन् ।

 राजश्वको न्यायिकता (Equity of Revenue)

• सबै नागरिकले आ-आफ्नो तहमाफिक राजस्व योगदान गर्नुपर्ने।

 क्षमता अनुरूप योगदान (Ability to Pay)

• जो जति कमाउँछ, त्यसअनुसार कर तिर्नुपर्ने।

 समानताको सिद्धान्त (Principle of Equality)

• समान स्थितिका व्यक्तिहरूलाई समान दरले कर लगाइनु।

निश्चितता (Certainty)

• करदाताले कहिले, कति, कसरी कर तिर्ने भन्ने स्पष्ट जानकारी हुनुपर्ने।

 सरलता (Simplicity)

• कर प्रणाली बुझ्न र कार्यान्वयन गर्न सजिलो हुनुपर्छ।

 सुविधा (Convenience)

• कर तिर्ने प्रक्रिया सहज र करदाताको अनुकूल हुनुपर्ने।

 आर्थिकता (Economy in Collection)

• कर संकलनमा कम लागत लाग्ने व्यवस्था।

 प्रशासनिक कार्यकुशलता (Administrative Efficiency)

• राजश्व संकलन प्रक्रिया दक्ष र चुस्त हुनुपर्ने।

 राजस्वको स्थायित्व (Revenue Stability)

• सरकारको नियमित आवश्यकताहरू पूर्ति हुने गरी स्थायी स्रोत हुनुपर्ने।

 लचिलोपन (Elasticity)

• अर्थतन्त्रको वृद्धिसँगै राजस्व पनि बढ्ने व्यवस्था।

 प्रोत्साहन प्रभाव (Incentive Effects)

• कर प्रणालीले व्यावसायिकता र लगानीमा प्रोत्साहन गर्नु पर्दछ।

 आर्थिक तटस्थता (Economic Neutrality)

• करले उत्पादन, बचत वा लगानीलाई विकृत नगरोस्।

 राजस्व विविधीकरण (Revenue Diversification)

• स्रोतहरू विविध बनाउने, कुनै एकमा मात्र निर्भर नरहने।

 सामाजिक न्याय (Social Justice)

• विपन्न वर्गप्रति कर नीति संवेदनशील हुनुपर्ने।

बिकेन्द्रीकरण (Decentralization of Revenue)

• उप-राष्ट्रिय तह अर्थात प्रदेश र स्थानीय तहमा राजश्व संकलनको अधिकार दिने।

 पारदर्शिता (Transparency)

• कर प्रणाली खुला र जवाफदेही हुनुपर्छ।

 उत्तरदायित्व (Accountability)

• संकलित करको उपयोगप्रति सरकार जवाफदेही हुनुपर्छ।

 विकासमुखता (Development Orientation)

• राजस्व नीति विकासमुखी रहनुपर्ने।

 व्यापारमैत्रीयता (Business Friendliness)

• उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने व्यवस्था।

 प्रदूषण/नकारात्मक बाह्य प्रभावलाई करद्वारा नियन्त्रण (Pigovian Principle)

• नकारात्मक असर पार्ने गतिविधिमा कर लगाउने।

 समावेशिता (Inclusivity)

• सबै नागरिक कर प्रणालीमा सहभागिता जनाउन सक्ने।

सूचनाप्रविधिमैत्रीता (IT-Friendliness)

• डिजिटल प्रणालीबाट कर संकलन र अनुगमन।

 अन्तर-सामन्जस्य (Inter-Governmental Fiscal Coordination)

• संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच स्पष्ट वित्तीय भूमिका।

 सजाय र प्रोत्साहन संयोजन (Mix of Punitive and Incentive Measures)

• नियम तोड्नेलाई सजाय, इमान्दारलाई प्रोत्साहन।

 अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता र सहयोग (International Compatibility)

• कर प्रणाली अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतासँग अनुरूप हुनुपर्ने।

 

राजस्व पर्यावरण

राजस्व पर्यावरण (Revenue Environment) भन्नाले एउटा मुलुकमा कर प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न प्रभाव पार्ने सम्पूर्ण आर्थिक, कानूनी, प्रशासनिक, सामाजिक, राजनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय पक्षहरूको समष्टिगत अवस्था लाई जनाउँछ।यसलाई सरल भाषामा भन्नुपर्दा राजस्व नीति, राजस्व प्रशासन र करदाताको व्यवहार लगायतका समग्र वातावरण नै कर पर्यावरण हो।

 

राजस्व पर्यावरणका पक्षहरु

आर्थिक पक्ष

• मुलुकको आर्थिक संरचना (कृषि, उद्योग, सेवा क्षेत्रको अनुपात)
• आम्दानीको वितरण, महँगी दर, आर्थिक वृद्धि
• रोजगारीको स्तर, वैदेशिक व्यापारको स्थिति

कानूनी र नीतिगत पक्ष

• करसम्बन्धी कानून, नियम, मापदण्ड र मार्गदर्शन
• कर नीतिको स्पष्टता, स्थायित्व र निष्पक्षता
• करदाताको अधिकार र दायित्वको कानूनी संरक्षण

प्रशासनिक पक्ष

• कर प्रशासनको क्षमता, दक्षता र पारदर्शिता
• कर संकलनको प्रविधि
• निरीक्षण, लेखापरीक्षण र कर विवाद समाधानको व्यवस्था

सामाजिक र सांस्कृतिक पक्ष

• कर तिर्ने संस्कार (Tax culture) र करदाताको मानसिकता
• नागरिकको कर सचेतना र सरकारी सेवामा भरोसा
• कर नतिर्ने प्रवृत्तिको सामाजिक स्वीकार्यता

राजनीतिक पक्ष

• सरकारको स्थायित्व र कर नीति कार्यान्वयनको प्रतिबद्धता
• भ्रष्टाचारको स्तर, राजनीतिक हस्तक्षेप
• बजेट निर्माणमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता

अन्तर्राष्ट्रिय पक्ष

• अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सम्झौता, दोहोरो कर नलाग्ने सन्धि (DTAA)
• छिमेकी देश र प्रतिस्पर्धी मुलुकको कर दर
• अन्तर्राष्ट्रिय संगठनहरूको नीति

 

राजस्व पर्यावरणको महत्व

• राजस्व नीतिलाई यथार्थपरक र व्यावहारिक बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।
• राजस्व वृद्धि गर्न प्रभावकारी रणनीति बनाउने आधार दिन्छ।
• करदाताको अनुपालन (compliance) बढाउन वातावरणमैत्री प्रणाली विकास गर्न मद्दत गर्छ।

 

 

करदाताको मनोवृत्ति

करदाताको मनोवृत्तिलाई विभिन्न आधारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। करप्रणालीको अध्ययनमा करदाताको मनोवृत्तिलाई बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ, ताकि कर संकलन प्रभावकारी बनाउन सकियोस्। सामान्यतया करदाताको मनोवृत्तिलाई निम्न भागहरूमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ:

 स्वेच्छिक करदाता (Voluntary Compliant Taxpayers):

• यी करदाताहरूले नियमबमोजिम कर बुझाउँछन्।
• कर तिर्नुलाई नागरिक कर्तव्य ठान्छन्।
• पारदर्शिता र जवाफदेहीतामा विश्वास राख्छन्।

 मौकापरस्त करदाता (Opportunistic or Strategic Compliant Taxpayers):

• यी करदाताले प्रणालीमा मौका देखेमा कर छल्ने वा ढिलो तिर्ने गर्छन्।
• निरीक्षणको डर वा जरिवानाबाट बच्न तिर्छन्, तर स्वतःस्फूर्त हैनन्।

अवज्ञाकारी करदाता (Non-compliant Taxpayers):

• जानाजान कर छल्ने प्रयास गर्छन्।
• करप्रणालीमा विश्वास गर्दैनन् वा सरकारप्रति असन्तुष्ट छन्।
• दण्डको डर पनि खासै असर गर्दैन।

 अज्ञानतावश कर नतिर्ने करदाता (Unintentional Non-compliant):

• कर कानुन वा प्रक्रियाबारे जानकारी नहुँदा वा भ्रममा परेर कर नतिर्ने वर्ग।
• सचेतना र मार्गदर्शन दिँदा सुधार हुनसक्छ।

सामाजिक-मानसिकताको आधारमा आधारमा वर्गीकरण

नैतिक करदाता (Ethical Taxpayers):

• कर तिर्नुलाई नैतिक जिम्मेवारी ठान्ने।

प्रेरणामूलक करदाता (Motivated by Incentives):

• छुट, सहुलियत वा सेवाबाट प्रेरित हुने।

कानुनी दबाबबाट प्रभावित करदाता (Enforced Compliance):

• निरीक्षण वा कारबाहीको डरले मात्र कर तिर्ने।

करदाताको मनोवृत्तिलाई वर्गीकृत गर्दा नीति निर्माताले कुन वर्गलाई कुन रणनीतिबाट राजस्व प्रणालीमा समेट्न सकिन्छ भन्ने निर्धारण गर्न सकिन्छ।

• स्वेच्छिक करदातालाई प्रोत्साहन।
• मौकापरस्तलाई निगरानी र पारदर्शिता।
• अवज्ञाकारीलाई कडाभन्दा कडा कारबाही।
• अज्ञानलाई सूचना, शिक्षा, र सहजीकरण।

राजस्व प्रशासनको मनोवृत्ति

 

राजस्व प्रशासनको मनोवृत्ति (Attitude or behavioral orientation) लाई पनि विभिन्न दृष्टिकोणबाट वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। राजस्व प्रशासनको मनोवृत्तिले करदातासँगको सम्बन्ध, सेवा प्रवाह, नियमको कार्यान्वयन, र समग्र राजस्व प्रणालीको प्रभावकारिता निर्धारण गर्छ। राजस्व प्रशासनको मनोवृत्तिलाई मुख्यतः निम्न भागहरूमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

 

सेवा–उन्मुख (Service-Oriented) मनोवृत्ति

• करदातालाई “सेवाग्राही” ठानिन्छ।
• सहजीकरण, सूचना, मार्गदर्शन, डिजिटल सेवा प्रवाहमा ध्यान।
• करदाताको सुविधालाई प्राथमिकता दिइन्छ।

कानुन–उन्मुख (Law-Enforcement Oriented) मनोवृत्ति

• करदातालाई नियमपालन गराउनुपर्ने “नियन्त्रणको वस्तु” का रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति।
• निगरानी, परीक्षण, जरिवाना र कारबाहीमा जोड।
• कर छलन रोक्न कडाइ गर्ने दृष्टिकोण।

राजस्व–उन्मुख (Revenue-Oriented) मनोवृत्ति

• मुख्य उद्देश्य: राजस्व संकलनको लक्ष्य पुरा गर्नु।
• करदाताको व्यवहारभन्दा संख्यात्मक लक्ष्यमा बढी ध्यान।
• कहिलेकाहीँ करदाताको सन्तुष्टिमा कमी आउन सक्छ।

सन्तुलित (Balanced/Hybrid) मनोवृत्ति

• सेवा र निगरानी दुवै पक्षमा सन्तुलन राख्ने प्रवृत्ति।
• “करदातालाई सेवा पनि, जरुरी परेमा निगरानी पनि” भन्ने नीति।
• समावेशी, व्यवहार–आधारित, जोखिममा आधारित कर प्रशासन।

दण्ड–उन्मुख (Punitive/Reactive) मनोवृत्ति

• करदातालाई “सधैं गलत” भन्ने पूर्वधारणासहित हेर्ने प्रवृत्ति।
• लगातार दण्ड र जरिवानालाई मुख्य उपाय मान्ने।
• यसले करदातामा डर त सिर्जना गर्छ तर दीर्घकालीन सहयोग घट्न सक्छ।

वैकल्पिक दृष्टिकोणबाट वर्गीकरण:

क्षेत्र	विशेषता
उद्यमी (Entrepreneurial)	नवप्रवर्तन, प्राविधिक प्रयोग, सेवा सुधारमा अग्रसर
परम्परावादी (Traditional)	परिवर्तनमा झुकाव कम, पुराना विधि अपनाउने
सहभागितामूलक (Participatory)	करदाताको सुझाव, फिडब्याकलाई ग्रहण गर्ने
कडा नियम (Strict Law)	अत्यन्तै कानुन पालना केन्द्रित, लचकता न्यून

राजस्व प्रशासनको मनोवृत्ति जति सेवाउन्मुख, सहजीकरणमैत्री, र सन्तुलित हुन्छ, करदाताले त्यति सजिलै कर प्रणालीमा विश्वास राख्छन् र कर पालनाको स्तर बढ्छ। नेपालजस्ता मुलुकमा Hybrid (सन्तुलित) मनोवृत्ति उपयुक्त मानिन्छ  जहाँ करदातालाई सेवा दिइन्छ, तर कर छल्नेलाई कारबाही पनि गरिन्छ।

 

उदार र अनुदार राजस्व प्रशासन

राजस्व प्रशासनको चरित्रले करदाताको व्यवहार र कर प्रणालीको प्रभावकारिता निर्धारण गर्छ। यस सन्दर्भमा, राजस्व प्रशासन मुख्यतः उदार (Liberal) र अनुदार (Rigid) दुई प्रवृत्तिमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।
उदार राजस्व प्रशासन सेवाउन्मुख, सहभागितामूलक र करदातामैत्री हुन्छ। यसले करदातालाई सघाउने, जानकारी दिने, सहजीकरण गर्ने, र पारदर्शी प्रणालीमार्फत स्वेच्छिक कर पालनालाई प्रोत्साहन गर्ने काम गर्छ। यस प्रकारको प्रशासनले करदातालाई ‘साझेदार’ वा ‘सेवाग्राही’का रूपमा हेर्छ र कर शिक्षादेखि डिजिटल सेवा उपलब्ध गराउँछ। यसको परिणामस्वरूप, करदाताबीच विश्वास र सहयोग बढ्छ, जसले दीर्घकालीन राजस्व संकलनलाई सुदृढ बनाउँछ।

 

 

अर्कोतर्फ, अनुदार राजस्व प्रशासन कडाइका साथ कानुन कार्यान्वयन गर्ने, निगरानी, जरिवाना र दण्डलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिमा केन्द्रित हुन्छ। यसले करदातालाई ‘नियम उल्लङ्घन गर्न सक्ने आशंकित’ पात्रको रूपमा हेर्ने गर्छ। यस्तो प्रवृत्तिले तत्काल राजस्व संकलनमा केही सफलता पाउन सक्छ, तर दीर्घकालीन दृष्टिमा करदातामा असहजता, डर र अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ।

 

 

दुवै प्रवृत्तिमा आ-आफ्नै भूमिका र सान्दर्भिकता भए तापनि वर्तमान विश्व प्रवृत्तिले सन्तुलित र उदार राजस्व प्रशासनलाई बढी प्रभावकारी मानेको छ। सेवा र निगरानीबीच सन्तुलन राख्दै करदाताको स्वेच्छिक सहभागिता प्रोत्साहन गर्ने प्रणाली नै दिगो राजस्व प्रशासनको आधार हो।

 

 

राजस्व प्रशासन कुनै पनि देशको आर्थिक प्रणालीको मेरुदण्ड हो। यसले करदाताबाट राजस्व संकलन गरी विकास र सार्वजनिक सेवा वितरणमा योगदान पुर्‍याउँछ। राजस्व प्रशासनको सफलता त्यसको कार्यशैली, मनोवृत्ति, र करदातासँगको सम्बन्धमा निर्भर हुन्छ। यस सन्दर्भमा, कर प्रशासनलाई सामान्यतया उदार  र अनुदार  दुई प्रमुख प्रवृत्तिमा वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।

 

 

उदार राजस्व प्रशासन

उदार राजस्व प्रशासन सेवा–उन्मुख, करदातामैत्री र सहभागितामूलक प्रवृत्तिको हुन्छ। यस प्रकारको प्रशासनले करदातालाई “साझेदार” वा “सेवाग्राही”का रूपमा हेर्छ। यसले करदाताको जानकारीको स्तर बढाउने, सेवा सहजीकरण गर्ने, राजस्व संकलन प्रक्रिया सरल बनाउने, डिजिटल प्रविधिको उपयोग गर्ने, र पारदर्शिता कायम राख्ने कार्य गर्छ।

 

यस प्रवृत्तिमा कर शिक्षादेखि स्वेच्छिक कर पालनालाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लागू गरिन्छ। उदाहरणका लागि, कर विवरण सहज तरिकाले अनलाइनमार्फत बुझाउने व्यवस्था, करदाता सहायता केन्द्रको स्थापना, र कर कानुनका बारेमा सचेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्छ।

उदार राजस्व प्रशासनले करदातामा विश्वास, पारदर्शिता र सहकार्यको भावना विकास गर्छ। यसको प्रभावस्वरूप दीर्घकालीन कर संकलनमा स्थायित्व र विश्वास निर्माण हुन्छ।

 

 

अनुदार राजस्व प्रशासन

अनुदार कर प्रशासन कानुनको कठोर कार्यान्वयनमा विश्वास राख्ने प्रणाली हो। यसले करदातालाई प्रायः शंका वा नियन्त्रणको दृष्टिले हेर्छ। यस प्रणालीमा कर नतिर्नेहरूलाई कडाइपूर्वक नियन्त्रण गर्ने, छापा मार्ने, जरिवाना तिराउने, र दण्ड दिने कार्यहरू प्राथमिकतामा राखिन्छन्।
यो प्रवृत्ति मुख्यतः दण्ड–केन्द्रित र नियन्त्रणमुखी हुन्छ। यद्यपि छोटो अवधिमा कर संकलन बढाउन सक्ने सम्भावना भए पनि, यो प्रवृत्तिले करदातामा डर, असहजता र अविश्वासको भावना बढाउन सक्छ।

तुलनात्मक विश्लेषण

 

पक्षहरू	उदार कर प्रशासन	अनुदार कर प्रशासन
दृष्टिकोण	सेवा–उन्मुख	दण्ड–उन्मुख
करदाताप्रतिको व्यवहार	साझेदारको रूपमा हेर्ने	आशंकाको रूपमा हेर्ने
नीति	कर शिक्षामा जोड, सहजीकरण	नियन्त्रण, कारबाही र दण्ड
प्रभाव	दीर्घकालीन विश्वास, सहभागिता	अल्पकालीन नियन्त्रण, डरको वातावरण

 

नेपालमा पछिल्लो समय उदार राजस्व प्रशासनतर्फ ढल्किने प्रवृत्ति देखिन्छ। करदाताको सेवा सहजीकरणका लागि डिजिटल प्रणाली , कर शिक्षा कार्यक्रम, र करदातामैत्री नीति कार्यान्वयन सुरु भएका छन्। तर अझै पनि कतिपय अवस्थामा अनुदार व्यवहार, अनावश्यक निरीक्षण, र असहज प्रक्रियाहरू पाइन्छन्। त्यसैले नेपालका लागि सन्तुलित अर्थात् सहजीकरण र निगरानीको समायोजन भएको प्रशासनिक प्रणाली आवश्यक देखिन्छ।

 

करदाताको मनोवृत्ति अनुरूप राजस्व प्रशासन

करदाताको मनोवृत्ति कर प्रणालीको सफलतामा निर्णायक भूमिका खेल्दछ। कोही करदाता सचेत, जिम्मेवार र स्वेच्छिक कर तिर्ने प्रवृत्तिका हुन्छन् भने कतिपय कर छली गर्न खोज्ने, प्रशासनप्रति अविश्वास राख्ने वा राजस्व प्रणाली जटिल भएको महसुस गर्ने मानसिकताका हुन्छन्। यस्तो विविध मनोवृत्तिलाई पहिचान गरी त्यस अनुरूप कर प्रशासन सुधार गर्नु आजको आवश्यकता हो।

 

 

सुधारको पहिलो पक्ष हो कर शिक्षा र सचेतना अभिवृद्धि, जसले सकारात्मक कर मनोवृत्ति विकास गर्छ। दोस्रो, सेवामुखी र डिजिटल राजस्व प्रणाली  विकास गरी कर तिर्ने प्रक्रिया सरल, पारदर्शी र समयमैत्री बनाउनुपर्छ। तेस्रो, करदाताको गुनासो सुनुवाइ र समाधान प्रणाली सुदृढ पार्नुपर्छ, जसले उनीहरूमा विश्वास निर्माण गर्छ। चौथो, इमानदार करदातालाई प्रोत्साहन र सम्मान गर्नुपर्छ भने नियतवश कर छली गर्नेहरूमाथि कडाइका साथ कारबाही गर्नुपर्छ।

 

 

यसरी, करदाताको मानसिकता बुझी सहज सेवा, शिक्षा, प्रोत्साहन र निगरानीको संयोजन गरेर कर प्रशासनलाई सुधार गर्नु दीगो राजस्व व्यवस्थापनको आधार बन्न सक्छ। राजस्व प्रशासनको कार्यशैली करदाताको करपालना, कर संकलनको स्तर, र समग्र शासन प्रणालीको विश्वासमा सीधा असर पार्दछ। उदार राजस्व प्रशासनले दीर्घकालीन करदाताको स्वेच्छिक सहभागिता सुनिश्चित गर्छ भने अनुदार प्रणालीले अल्पकालीन दवाब सिर्जना गर्दछ। नेपाल जस्ता विकासशील मुलुकमा करदाताको शिक्षा, सेवा, प्रोत्साहन र सूचना प्रवाह सँगै कानुनी कार्यान्वयनको सन्तुलन आवश्यक छ। त्यसैले, सन्तुलित राजस्व प्रशासन, जसमा उदार र अनुदार पक्षको संयोजन हुन्छ, दीगो र विश्वासिलो कर प्रणालीको आधार बन्न सक्छ।

 

 

राजस्व पर्यावरण कुनै एक मात्र पक्षमा मात्र सीमित नभई आर्थिक, कानूनी, प्रशासनिक, सामाजिक, राजनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय सबै पक्षहरूको संयुक्त प्रभावबाट बनेको बहुआयामिक पृष्ठभूमि हो। प्रभावकारी राजस्व प्रणाली सञ्चालनका लागि कर पर्यावरण सुदृढ हुनु अपरिहार्य छ, किनकि यसले राजस्व नीति निर्माणदेखि कर संकलन, करदाताको अनुपालन, पारदर्शिता र विश्वासको स्तरसम्म प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। स्वस्थ्य राजस्व पर्यावरणले राजस्व संकलनलाई मात्र होइन, आर्थिक विकास, सुशासन र नागरिक र राज्यबीचको उत्तरदायित्वलाई पनि मजबुत बनाउँछ। त्यसैले, कर प्रणालीलाई दिगो, न्यायोचित र सबैका लागि स्वीकार्य बनाउन कर पर्यावरणका सवै आयामहरु सन्तुलित र अनुकूल हुनु  आवश्यक हुन्छ।

 

डा. दामोदर रेग्मी अर्थ प्रशासनविद तथा गीतकार हुन्