गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

श्याम सिङ्घक समकालीन नेपाली साहित्यका विशिष्ट आख्यानकार हुन्, जसले समाजका किनारामा उभिएका, इतिहासका पानाबाट छुटेका र समयका गर्भमा हराउँदै गएका पात्रहरूको जीवनलाई साहित्यको केन्द्रमा ल्याउने साहस गरेका छन्। उनका कृतिहरू समाज, इतिहास, संस्कृति र मानवीय नियतिको गहिरो अनुसन्धान हुन्। विशेषतः ‘रेमिटल्याण्ड’ र ‘कोइलाखाद’ जस्ता उपन्यासहरूले नेपाली समाजको प्रवासन, श्रम, विस्थापन र अस्तित्वको जटिल यथार्थलाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गरेका छन्।

नेपाली उपन्यास परम्परामा श्याम सिङ्घक एक सशक्त सामाजिक यथार्थवादी आख्यानकारका रूपमा स्थापित हुँदै आएका छन्। उनका कृतिहरूले ग्रामीण जीवन, श्रमिक वर्गको पीडा, वर्गसंघर्ष, वैदेशिक रोजगारीको बाध्यता र आम मानिसका अधुरा सपना तथा आशाहरूलाई गहिरो संवेदनशीलतासहित प्रस्तुत गर्छन्। यसै परम्पराको निरन्तरता र विस्तारको रूपमा उनको तेस्रो उपन्यास ‘कोइलाखाद’ देखा पर्छ, जसले नेपाली समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक यथार्थलाई ऐतिहासिक सन्दर्भमा उत्खनन गर्छ।

यो उपन्यास एक नेपाली युवाको यात्राबाट सुरु हुन्छ, जसले ‘लाहुर’ जाने सपना पूरा गर्न नसकेपछि कोइलाखानीतर्फको कठोर जीवन रोज्न बाध्य हुन्छ। उसैको अनुभवमार्फत मेघालयका कोइला खानीहरूमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूको सामूहिक कथा उजागर हुन्छ। आर्थिक समृद्धिको सपना बोकेर पुगेका ती श्रमिकहरू त्यहाँ श्रमिक मात्र होइन, पीडा, जोखिम र अस्तित्वको सङ्घर्षमा बाँचेका मानव जीवनका प्रतिनिधि बन्छन्।

उपन्यासले भारतको मेघालयका खासी जातिको संस्कृति र नेपाली श्रमिकहरूको सांस्कृतिक अन्तरघुलनलाई सूक्ष्म रूपमा चित्रण गर्छ। सांस्कृतिक भिन्नता, आपसी सम्बन्ध, प्रेम, द्वन्द्व र सहअस्तित्वको जटिल संरचना यस कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष हो। साथै, कोइला खानी सञ्चालनदेखि यसको अन्त्यसम्मको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पनि यसमा जीवन्त रूपमा समेटिएको छ।

कोइलाखाद श्रम र पीडाको कथा मात्र होइन यो प्रेम, अस्तित्व र सामाजिक रूपान्तरणको पनि कथा हो। यसले परम्परागत मूल्य र सामाजिक संकुचनहरूबाट मुक्ति पाउन प्रेम र मानवीय सम्बन्धलाई प्रमुख शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। सरल तर बिम्बयुक्त भाषाशैली, जीवन्त पात्रचित्रण र गहिरो सामाजिक चेतनाका कारण यो उपन्यास नेपाली आख्यान साहित्यमा एक नयाँ सौन्दर्य चेतना स्थापित गर्ने कृति बनेको छ।

सिङ्घकको लेखनमा यथार्थको कठोरता र मानवीय संवेदनाको कोमलता एकैसाथ भेटिन्छ। सरल भाषा, जीवन्त पात्र, सूक्ष्म मनोविश्लेषण र इतिहासप्रतिको गहिरो प्रतिबद्धताले उनलाई समकालीन नेपाली उपन्यासका महत्वपूर्ण हस्ताक्षरका रूपमा स्थापित गरेको छ। उनी त्यस्ता स्रष्टा हुन्, जसले साहित्यलाई मनोरञ्जनको सीमाभन्दा माथि उठाएर स्मृति, पहिचान र मानव संघर्षको स्थायी अभिलेख बनाएका छन्। नेपाली आख्यान साहित्यमा श्याम सिङ्घकको योगदान दीर्घकालसम्म सम्मानपूर्वक स्मरण गरिनेछ।

नेपाली उपन्यासको इतिहासमा केही यस्ता कृतिहरू जन्मन्छन्, जसमा इतिहास बोल्छन्, समयलाई अभिलेखित गर्छन् र मानवीय नियतिको साक्षी बन्छन्। श्याम सिङ्घकको ‘कोइलाखाद’ यस्तै प्रकृतिको उपन्यास हो। यो विस्थापनको कथा हो। श्रमको कथा हो। अस्तित्वको कथा हो। स्मृतिको कथा हो। अनि इतिहासका आधिकारिक अभिलेखहरूबाट छुटेका हजारौँ गुमनाम मानिसहरूको कथा हो।

‘कोइलाखाद’ पढ्दै जाँदा पाठक कुनै काल्पनिक संसारमा प्रवेश गर्दैन। ऊ इतिहासको एउटा अँध्यारो सुरुङभित्र पस्छ। त्यहाँ प्रकाश कम छ। धुलो धेरै छ। पीडा असह्य छ। मृत्यु नजिक छ। तर जीवन अझै बाँकी छ। यही बाँकी जीवनको धड्कन नै उपन्यासको मूल संवेदना बनेर उभिन्छ।

विश्वसाहित्यमा श्रमिक वर्गको जीवनलाई केन्द्रमा राखेर अनेकौँ कृतिहरू लेखिएका छन्। अमेरिकी साहित्यकार जोन स्टाइनबेकको द ग्रेप्स अफ रथले विस्थापित किसानहरूको कथा लेख्यो। रूसी साहित्यकार अलेक्जान्दर सोल्झेनित्सिनले श्रमशिविरभित्रको यातना उजागर गरे। तर कोइलाखादले नेपाली समाजको एउटा यथार्थलाई समातेको छ, जुन लामो समयसम्म साहित्यिक विमर्शको केन्द्रमा आउन सकेको थिएन। यस अर्थमा यो उपन्यास सामाजिक दस्तावेज पनि हो।

उपन्यासको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको ऐतिहासिक चेतना हो। इतिहास सामान्यतः शासकहरूको अभिलेखमा सुरक्षित हुन्छ। राजाहरू, युद्धहरू, सम्झौताहरू र शासन परिवर्तनहरू इतिहासका मुख्य पात्र बन्छन्। तर श्रमिकहरू? उनीहरूको पसिना? उनीहरूको मृत्यु? उनीहरूको विस्थापन? प्रायः इतिहासका पानाहरूमा यी कुरा हराइरहेका हुन्छन्। कोइलाखादले यही रिक्तता भरेको छ। यसले इतिहासको केन्द्रमा सीमान्त मानिसलाई ल्याएर उभ्याएको छ।

यस दृष्टिले हेर्दा यो उपन्यास उत्तरआधुनिक इतिहासबोधसँग नजिक देखिन्छ। इतिहास सत्ताको कथा होइन इतिहास मौनहरूको आवाज पनि हो भन्ने अवधारणालाई यसले साहित्यिक रूप दिएको छ। यही कारणले यसलाई उपन्यास भन्नुभन्दा ‘इतिहासोख्यान’ भन्नु बढी उपयुक्त देखिन्छ।

उपन्यासका पात्रहरू कुनै असाधारण नायक होइनन्। उनीहरू सामान्य मानिस हुन्। उनीहरू भोकाउँछन्। डराउँछन्। प्रेम गर्छन्। रुँदै बाँच्छन्। हाँस्दै दुःख सहन्छन्। यही सामान्यपनले उनीहरूलाई असाधारण बनाएको छ। लोचन होस् वा रुथ, उनीहरू एउटा समयका प्रतिनिधि चेतना हुन्।

साहित्यमा सबाल्टर्न अर्थात् किनाराकृत पात्रहरूको चर्चा लामो समयदेखि शक्ति, पहिचान र प्रतिनिधित्वको प्रश्नसँग जोडिएको छ। भारतीय चिन्तक गायत्री चक्रवर्ती स्पिवाकले उठाएको प्रसिद्ध प्रश्न ‘के सबाल्टर्न बोल्न सक्छ?’ले विश्व साहित्यमा सत्ता र मौनताको सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा पुनर्विचार गर्न बाध्य बनायो। यस प्रश्नले देखाउँछ कि इतिहास बोल्नेहरूको मात्र होइन, मौन बनाइएकाहरूको पनि संरचना हो।

श्याम सिङ्घकको उपन्यास ‘कोइलाखाद’ ले यही सैद्धान्तिक प्रश्नलाई साहित्यिक उत्तरमा रूपान्तरण गर्छ। यहाँका पात्रहरू केन्द्रमा छैनन्। उनीहरू राज्य, इतिहास वा अभिलेखको भाषामा बोल्दैनन्। उनीहरूको आवाज सत्ता संरचनाभन्दा बाहिर छ। तर यही बाह्यताले उनीहरूलाई अझ प्रामाणिक बनाएको छ। उनीहरूको जीवन कथ्यभन्दा बढी अनुभूतिजन्य छ। उनीहरूको पीडा दस्तावेजमा छैन, तर स्मृतिमा गहिरो रूपमा अंकित छ।

उपन्यासको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको अस्तित्ववादी अन्तर्ध्वनि हो। फ्रान्सेली चिन्तक अल्बेयर कामुले मानिसको जीवनलाई निरर्थकतासँगको सङ्घर्षका रूपमा हेरेका थिए। कोइलाखादका पात्रहरू पनि यस्तै नियतिसँग जुधिरहेका देखिन्छन्। उनीहरूलाई थाहा छ, भोलि जीवित रहन्छन् कि रहँदैनन्। सुरुङभित्र छिरेपछि फर्किने कुनै सुनिश्चितता छैन। तर पनि उनीहरू काम गरिरहन्छन्। बाँचिरहन्छन्। सपना देखिरहन्छन्।

यही बिन्दुमा उपन्यास दार्शनिक उचाइमा पुग्छ। जीवनको अर्थ के हो? केवल बाँच्नु? केवल कमाउनु? केवल दुःख सहनु? उपन्यासले प्रत्यक्ष उत्तर दिँदैन। तर पात्रहरूको जीवनमार्फत् प्रश्नहरू पाठकको मनमा रोपिदिन्छ। महान साहित्यको यही विशेषता हो। उसले उत्तरभन्दा बढी प्रश्न दिन्छ।

‘कोइलाखाद’को आध्यात्मिक पक्ष पनि सूक्ष्म तर गहिरो छ। यहाँ कुनै धार्मिक प्रवचन छैन। कुनै दार्शनिक उपदेश छैन। तर दुःखको निरन्तरताभित्र पनि मानिसले आशा जोगाइराख्ने क्षमतामा एउटा आध्यात्मिक शक्ति देखिन्छ। पूर्वीय दर्शनले दुःखलाई जीवनको अविभाज्य सत्य मान्छ। बुद्धको दर्शनदेखि उपनिषद्को चिन्तनसम्म यही चेतना पाइन्छ। उपन्यासका पात्रहरू दुःखबाट भाग्दैनन्। उनीहरू त्यसलाई बोकेर हिँड्छन्। यही स्वीकृतिमा आध्यात्मिक गहिराइ छ।

यस दृष्टिले ‘कोइलाखाद’लाई रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवतावादी चेतनासँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ। टेगोरले मानिसभित्रको आत्मिक उज्यालोमा विश्वास गर्थे। यहाँ पनि पात्रहरू बाह्य अन्धकारबीच भित्री उज्यालो जोगाइरहेका छन्। यही उज्यालोले उनीहरूलाई पूर्णतः विघटन हुनबाट रोक्छ।

उपन्यासको सांस्कृतिक आयाम विशेष उल्लेखनीय छ। मेघालय केवल भूगोलका रूपमा उपस्थित छैन। त्यो एउटा जीवित सांस्कृतिक संसारका रूपमा आएको छ। नेपाली र खासी संस्कृतिको अन्तरघुलन, सहअस्तित्व र कहिलेकाहीँ द्वन्द्वले कथालाई बहुआयामिक बनाएको छ। संस्कृतिहरू एकअर्काबाट सिक्छन् पनि भन्ने सत्यलाई उपन्यासले प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

आजको विश्वमा पहिचानको प्रश्न अत्यन्त महत्वपूर्ण बनेको छ। मानिस को हो? उसको भाषा के हो? उसको संस्कृति के हो? उसको स्मृति कहाँ छ? कोइलाखादका पात्रहरू यही प्रश्नसँग जुधिरहेका छन्। उनीहरू नेपालका हुन्। तर नेपालमा छैनन्। उनीहरू मेघालयमा छन्। तर पूर्ण रूपमा त्यहाँका पनि छैनन्। यही बीचको अवस्थाले उनीहरूको अस्तित्व निर्माण गरेको छ।

उपन्यासको वातावरणीय चेतना पनि उल्लेखनीय छ। विकास र विनाशबीचको सम्बन्ध यहाँ स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। कोइलाले समृद्धि ल्याएको छ। घरहरू बनेका छन्। बजार विस्तार भएका छन्। तर जंगल हराएका छन्। जैविक विविधता संकटमा परेको छ। मौलिकता क्षय हुँदै गएको छ। यसले आधुनिक सभ्यताको एउटा गम्भीर विरोधाभासलाई उजागर गर्छ।

यस सन्दर्भमा उपन्यास नोबेल पुरस्कार विजेता गेब्रियल गार्सिया मार्केजका केही कृतिहरूको स्मरण गराउँछ, जहाँ विकासको नाममा परम्परा र स्मृतिको विनाश चित्रित गरिएको छ। यद्यपि शैलीगत रूपमा सिङ्घक र मार्केज फरक छन्, तर इतिहास र स्मृतिप्रतिको संवेदनशीलता दुवैमा समान देखिन्छ।

भाषाशैलीको दृष्टिले ‘कोइलाखाद’ सरल छ। यो सरलता यसको कमजोरी होइन शक्ति हो। भाषाले पाठकलाई डराउँदैन। आकर्षित गर्छ। कथ्य भाषाको प्रयोगले पात्रहरूलाई जीवन्त बनाएको छ। पाठकलाई उनीहरू आफ्नै गाउँघरका मानिसजस्ता लाग्छन्।

बिम्ब र प्रतीकहरू पनि स्वाभाविक छन्। कोइलाखाद स्वयं एउटा विशाल प्रतीक हो। सतहमा हेर्दा यो खानी हो। तर गहिराइमा हेर्दा यो मानवीय नियतिको रूपक हो। मानिसहरू त्यहाँ हराउँछन्। पुरिन्छन्। हराएका सपनाहरू जस्तै। कालो धुलोले ढाकिन्छन्। इतिहासको धुलोले ढाकिएका श्रमिकहरू जस्तै। यस अर्थमा कोइलाखाद सभ्यताको अन्तरात्माभित्रको अँध्यारो कोठा हो।

उपन्यासमा प्रेम पनि छ। तर त्यो रोमान्टिक विलासको रूपमा आएको छैन। यहाँ प्रेम अस्तित्वको सहारा हो। कठोर यथार्थबीच मानवीयता जोगाइराख्ने शक्ति हो। यही कारणले प्रेम कथानकको सजावट नभई जीवनको आवश्यकता बनेर उपस्थित हुन्छ।

यद्यपि उपन्यास पूर्ण छैन। केही ठाउँमा भाषिक सन्दर्भहरू अझ स्थानीय बन्न सक्थे। खासी भाषिक परिवेशलाई अझ प्रामाणिक रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिने सम्भावना थियो। कतिपय पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक विस्तार अझ गहिरो हुन सक्थ्यो। तर यस्ता सीमाहरूले कृतिको समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाउँदैनन्।

बरु यसको उपलब्धि धेरै ठूलो छ। यसले नेपाली साहित्यमा कम चर्चित विषयलाई केन्द्रमा ल्याएको छ। यसले श्रमको इतिहास लेखेको छ। विस्थापनको इतिहास लेखेको छ। गुमनाम मानिसहरूको इतिहास लेखेको छ। यही कारणले यसको महत्व तत्कालीन साहित्यिक बजारभन्दा धेरै परसम्म फैलिन्छ।

‘कोइलाखाद’ पढिसकेपछि पाठक एउटा समय बाँचेर उठ्छ। ऊ हजारौँ श्रमिकहरूको सास सुनेर उठ्छ। ऊ कालो सुरुङभित्रको अन्धकार देखेर उठ्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा ऊ मानिसको अदम्य जीवटताको साक्षी बनेर उठ्छ।

कोइलाखाद नेपाली प्रवासी श्रमिकहरूको सामूहिक आत्मकथा हो। यो हराएका मानिसहरूको अभिलेख हो। यो इतिहासले बेवास्ता गरेका जीवनहरूको पुनःस्थापना हो। यो स्मृतिको पुनर्लेखन हो। यो दुःखको महागाथा हो। यो श्रमको महाकाव्य हो। र सबैभन्दा बढी, यो मानवीय अस्तित्वको विजयगाथा हो।

यसैले कोइलाखाद इतिहास र साहित्यको संगममा उभिएको एक दुर्लभ कृति हो। नेपाली समाजको सामूहिक स्मृतिमा यसले दीर्घकालसम्म आफ्नो स्थान सुरक्षित राख्ने सम्भावना बोकेको छ। समय बित्दै जाँदा यसको मूल्य अझ बढ्नेछ। किनकि महान कृतिहरू वर्तमानका लागि मात्र लेखिँदैनन् तिनीहरू भविष्यका स्मृतिहरूका लागि पनि लेखिएका हुन्छन्। कोइलाखाद त्यस्तै स्मृतिको एक उज्यालो दस्तावेज हो।