गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

प्रकृतिले दुवैलाई पहाड दियो, दुवैलाई विनाशकारी भूकम्पको डर दियो र दुवैलाई बारम्बार भुइँमा लडायो। तर, एउटा देश हरेक विपत्तिपछि संसारकै समृद्ध शक्ति बनेर ब्युँतियो, अर्को देश भने सम्भावनाकै ओछ्यानमा दशकौँदेखि अल्पविकसित नियति भोग्दै निदाइरह्यो।

जापान र नेपालको यो दूरी भूगोलले होइन, मानसिकता र दृष्टिकोणले कोरिएको हो। दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर, सन् १९४५ अगस्ट महिनाको त्यो कालो दिन जब जापानका दुई प्रमुख वैभवशाली सहरहरू हिरोसिमा र नागासाकीमा आणविक बमको भीषण वर्षा भयो, तब सम्पूर्ण विश्व स्तब्ध भएको थियो। पृथ्वीको एउटा पाटो नै निभ्ने गरी भएको त्यो महाविनाशपछि संसारका ठूला-ठूला विश्लेषकहरूले ठानेका थिए कि अब जापान कहिल्यै उठ्न सक्ने छैन।

सहरहरू क्षणभरमै भग्नावशेष र मसानघाटमा परिणत भएका थिए, लाखौँ निर्दोष नागरिकको सपना हावामा बिलाएको थियो र देशको अर्थतन्त्र पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको थियो। तर, इतिहास सधैँ सोचेजस्तो हुँदैन। त्यस विनाशको साढे दुई दशकभित्रै जापानले जुन चमत्कारिक आर्थिक, सामाजिक र औद्योगिक प्रगति गर्‍यो, त्यसलाई संसारले आजसम्म पनि जापानी आर्थिक चमत्कारका रूपमा बडो अचम्म मान्दै स्मरण गर्ने गर्दछ। खरानीको थुप्रोबाट प्रविधिको शिखरसम्म पुगेको जापानको यो कथा आधुनिक विश्वकै सबैभन्दा प्रेरणादायी पुनरुत्थानको कथा हो।

यसको ठीक विपरीत दिशामा दक्षिण एसियाको काखमा एउटा सुन्दर मुलुक अवस्थित छ— नेपाल। प्राकृतिक स्रोतसाधनको अपार भण्डार, ऊर्जावान् युवा जनशक्ति, जलस्रोतको विशाल भण्डार र अद्वितीय सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न भएर पनि नेपाल दशकौँदेखि विकास र समृद्धिको एउटा मिठो पर्खाइमा तड्पिरहेको छ।

राजनीतिक अस्थिरताको चक्रव्यूह, गरिबीको गहिरो खाडल र दिनानुदिन बढ्दो युवा पलायनको दुष्चक्रमा फसेको नेपालको वर्तमान नियतिलाई नियाल्दा आम नागरिकको मनमा एउटा गम्भीर तथा आत्मग्लानियुक्त प्रश्न बारम्बार उठ्ने गर्छ कि जसरी जापानीहरू महाविपत्ति र खरानीबाट उठे, के नेपालीहरू त्यसरी नै समृद्धिको बाटोमा अगाडि बढ्न सक्दैनन्? यस यक्ष प्रश्नको चित्तबुझ्दो उत्तर खोज्नका लागि हामीले जापानको उत्थानका भित्री रहस्य, दुवै देशको भौगोलिक चरित्रमा रहेका समानता र नेपालका वर्तमान चुनौती तथा लुकेका सम्भावनाहरूको गहिरो र मर्मस्पर्शी विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ।

नेपाल र जापानको विकास यात्रालाई तुलना गर्दा धेरै मानिसहरू केवल जापानको भौतिक र प्राविधिक सम्पन्नता मात्र देख्छन्, तर त्यस लोभलाग्दो पूर्वाधारका पछाडि उनीहरूले भोगेको र लडेको प्रकृतिसँगको भयङ्कर सङ्घर्षलाई सहजै बिर्सन्छन्। वास्तवमा, भौगोलिक र प्राकृतिक विपत्तिका हिसाबले यी दुई देश एउटै सिक्काका दुईवटा पाटा जस्तै छन्। जापान प्रशान्त महासागरको त्यो खतरनाक ‘रिंग अफ फायर’ भनिने भूकम्पीय क्षेत्रमा अवस्थित छ, जहाँ पृथ्वीका चारवटा ठूला टेक्टोनिक प्लेटहरू निरन्तर एकापसमा ठोक्किइरहन्छन्। यसैकारण जापानमा विश्वकै सबैभन्दा धेरै र शक्तिशाली भूकम्प तथा समुद्रको गर्भबाट उठ्ने विनाशकारी सुनामीहरू आउने गर्छन्। यता नेपाल पनि भूगर्भको हिसाबले कम जोखिममा छैन। हाम्रो देश पनि इन्डियन र युरेसियन प्लेटको निरन्तर टक्कर हुने भूकम्पीय बेल्टको ठीक माथि अवस्थित छ, जसका कारण यहाँ जुनसुकै क्षण विनाशकारी भूकम्प जान सक्ने खतरा सधैँ मडारिइरहन्छ। त्यसैमाथि मनसुनी र जलबायु परिवर्तनको जोखिम उत्तिकै छ।

भौगोलिक बनावटलाई हेर्ने हो भने दुवै देशको अधिकांश भूभाग पहाड र हिमालले भरिएको छ। जापानको करिब सत्तरी प्रतिशत भूभाग पहाडी क्षेत्रले ओगटेको छ भने नेपाल त झन् विश्वका सर्वोच्च हिमश्रृङ्खलाहरू बोकेको देश नै भइहाल्यो। जापानले जहाँ समुद्रको टाइफुन र सक्रिय ज्वालामुखीहरूको सामना गर्नुपर्छ, यता नेपालले प्रत्येक वर्ष मनसुनमा आउने भीषण बाढी, पहिरो र हिमताल विष्फोटनको पीडा सहनुपर्छ।

सन् १९२३ को विनाशी कान्टो भूकम्प होस् वा सन् २०११ को तोहोकु भूकम्प र सुनामी, प्रकृतिले जापानलाई पटक-पटक भुइँमा लडाएकै हो। तर जापानीहरूको विशेषता के रह्यो भने उनीहरूले विपत्तिलाई आफ्नो भाग्य वा पूर्वजन्मको पाप ठानेर कहिल्यै आत्मसमर्पण गरेनन्। उनीहरूले हरेक विपत्तिपछि पहिलेभन्दा उत्कृष्ट पूर्वाधार निर्माण गर्ने संकल्प लिए।

उच्च प्रविधियुक्त भूकम्पप्रतिरोधी भवन, आधुनिक पूर्वसूचना प्रणाली र बाल्यकालदेखि नै नागरिकहरूमा विकास गरिने विपद् व्यवस्थापनको चेतनाका कारण जापानले आज प्राकृतिक प्रकोपलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सफल भएको छ। नेपालले पनि विगतमा ठूला भूकम्प र बर्सेनि बाढीपहिरो भोगेको छ, तर हाम्रो फितलो तयारी र कमजोर पूर्वाधारका कारण मानवीय क्षति सधैँ उच्च हुने गरेको छ, जसलाई सुधार्न जापान हाम्रो लागि सबैभन्दा उत्तम पाठशाला बन्न सक्छ।

जापानको इतिहासलाई नियाल्ने हो भने उसको पुनरुत्थान कुनै जादुमयी रातको परिणाम थिएन। यो त जापानी जनताको अथक श्रम, राष्ट्रप्रतिको अगाध निष्ठा र दूरदर्शी नेतृत्वको सामूहिक प्रतिफल थियो। युद्धपछिको जापानमा व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर ‘देश पहिले’ भन्ने भावना हरेक नागरिकको रगतमा बगेको थियो। आफ्नो देश डुबेको छ र यसलाई बचाउने जिम्मेवारी मेरै हो भन्ने सोचले उनीहरूलाई चौबीसै घण्टा काममा खटिन प्रेरित गर्‍यो। जापानी संस्कृतिमा श्रमलाई नै ईश्वर मानिन्छ र त्यहाँको अनुपम समयपालना र कठोर अनुशासन विश्वप्रसिद्ध छ।

जापानीहरूले आफ्नो उद्योग र कारखानामा ‘काइजिन’ अर्थात् निरन्तर सुधारको सिद्धान्त लागू गरे, जसका कारण साना-साना प्राविधिक विकास हुँदै टोयोटा, सोनी र पानासोनिक जस्ता ब्रान्डहरूले विश्व बजारमा आधिपत्य जमाउन सके। राजनीतिक रूपमा पनि दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर आर्थिक विकासमा राष्ट्रिय सहमति कायम गरिएकाले नै जापान यो उचाइमा पुग्न सकेको हो।

यसको विपरीत, नेपाल प्राकृतिक रूपमा अत्यन्तै उर्वर र वीरहरूको देश भएर पनि आज आर्थिक रूपमा पछाडि पर्नुमा हाम्रै आफ्नै राजनीतिक र कार्यसंस्कृतिक कमजोरीहरू जिम्मेवार छन्। नेपालमा लामो समयसम्म रहेको नीतिगत अस्थिरता, दलीय खिंचातानी र सुशासनको अभावले विकासको गतिलाई सधैँ ब्रेक लगाउने काम गर्‍यो।

हाम्रो शिक्षा प्रणाली केवल शैक्षिक प्रमाणपत्र बाँड्ने माध्यम बन्यो तर बजारले खोज्ने सीप र प्रविधि दिन सकेन। जसको परिणाम स्वरूप आज दैनिक हजारौँ ऊर्जावान् युवाहरू रोजगारी र उच्च शिक्षाका लागि विदेश पलायन हुन बाध्य छन्, जसलाई हामी ‘प्रतिभा पलायन’ को गम्भीर समस्या भन्दछौँ। हाम्रा उद्योगहरू बन्द हुँदै गए र देशको अर्थतन्त्र कृषि वा उत्पादनमा भन्दा पनि विदेशमा पसिना बगाउने युवाहरूले पठाउने विप्रेषणमा निर्भर हुन पुग्यो। हाम्रो समाजमा श्रमको उचित सम्मान हुन सकेन र थोरै मिहिनेतमा चाँडै धनी बन्ने उपभोक्तावादी मानसिकता हाबी भयो।

यति धेरै चुनौती र निराशाका बीचमा पनि नेपाल उठ्नै सक्दैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु सर्वथा गलत हुनेछ। नेपालीहरू निश्चित रूपमा उठ्न सक्छन् र नेपाल समृद्ध बन्न सक्छ। नेपाली युवाहरूको क्षमता र पसिनाले आज खाडीको तप्त मरुभूमिमा हरियाली छाएको छ भने अमेरिका र युरोपका ठूला-ठूला प्राविधिक कम्पनीहरूमा समेत नेपाली मस्तिष्कले आफ्नो उत्कृष्टता साबित गरिसकेको छ।

यदि नेपालीहरू पराई भूमिमा गएर कठोर परिश्रम र चमत्कार गर्न सक्छन् भने आफ्नै मातृभूमिमा अनुकूल वातावरण पाउँदा उनीहरूले देशको मुहार फेर्न नसक्ने कुरै हुँदैन। नेपालसँग अहिले यस्तो ऊर्जावान् युवा जनशक्ति छ, जसलाई जनसांख्यिक लाभांश भनिन्छ। जापान आज वृद्ध उमेरका नागरिकहरूको संख्या बढेर जनशक्तिको अभाव झेलिरहेको छ, जबकि नेपालसँग देश निर्माणका लागि तम्सिएका तन्नेरीहरूको ठूलो फौज उपलब्ध छ।

नेपालको समृद्धिको सबैभन्दा ठूलो ढोका भनेको हाम्रो अपार जलस्रोत र हरित ऊर्जा हो। हिमालबाट बग्ने नदीहरूबाट हजारौँ मेगावाट जलविद्युत उत्पादन गरेर हामीले आफ्नै देशको औद्योगिक क्रान्ति मात्र गर्न सक्दैनौँ, बरु छिमेकी मुलुकहरू भारत र बंगलादेशको विशाल बजारमा बिजुली निर्यात गरेर खर्बौँको वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्न सक्छौँ। ऊर्जाको यो उपलब्धताले नेपालमा स्वदेशी उद्योगहरूको सञ्जाल खडा गर्न मद्दत गर्नेछ।

त्यसैगरी, विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा र शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी यही धर्तीमा हुनु हाम्रो लागि प्रकृतिको अनुपम वरदान हो। यदि हामीले हाम्रो प्राकृतिक सौन्दर्य, साहसिक पर्यटन र सांस्कृतिक सम्पदालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सही ढङ्गले ब्रान्डिङ गर्न सक्यौँ भने नेपाल संसारकै प्रमुख पर्यटकीय केन्द्र बन्नेछ, जसले देशभित्रै लाखौँ रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नेछ। यसका साथै, नेपाल विश्वकै दुई ठूला उदीयमान आर्थिक महाशक्तिहरू चीन र भारतको बीचमा अवस्थित हुनु हाम्रा लागि ठूलो भू-राजनीतिक अवसर हो। यी दुई देशको विशाल बजार र आर्थिक वृद्धिको गतिलाई व्यापार तथा पारवहनका माध्यमबाट उपयोग गर्न सके मात्रै पनि नेपालले सजिलै समृद्धिको फड्को मार्न सक्छ।

अन्त्यमा, जापानको उत्थान र सङ्घर्षमय इतिहासले हामीलाई यही सिकाउँछ कि कुनै पनि देशको भूगोल, विगतको विनाश वा प्राकृतिक विपत्तिले त्यस देशको भविष्य स्थायी रूपमा बिगार्न सक्दैन। देशको भविष्य त केवल त्यहाँका नागरिकको सोच, कार्यसंस्कृति, विपद्को सामना गर्ने पूर्वतयारी र नेतृत्वको सफा नियतले निर्धारण गर्दछ।

नेपाल र जापान दुवै प्रकृतिको प्रकोप झेलिरहेका राष्ट्र हुन्। जापान बारम्बार भूकम्प, सुनामी र टाइफुनले थला पर्दा त उठेर संसारको नेतृत्व गर्न सक्यो भने, नेपालले सधैँ बाढी, पहिरो र भूकम्पको बहाना बनाएर गरिबीमै रोइरहनु कदापि सुहाउँदैन। हामीसँग गौरवशाली पुर्खाहरूको वीरताको इतिहास छ, प्रकृतिको सुन्दर उपहार छ र पसिना बगाउन तयार युवाहरू छन्। कमी छ त केवल एउटा दृढ राजनीतिक इच्छाशक्ति, देशभक्तिको साझा भावना र राष्ट्रिय अनुशासनको।

जबसम्म हामी ‘म देशबाट के लिन सक्छु’ भन्नुको साटो ‘म देशलाई के दिन सक्छु’ भन्ने सोच नागरिक स्तरबाटै विकास गर्दैनौँ, तबसम्म साँचो रूपान्तरण सम्भव छैन। तसर्थ, जापानीहरू जसरी महाविपत्तिलाई चिरेर समृद्धिको शिखरमा पुगे, नेपालीहरूले पनि आफ्नो हीनताबोधलाई त्यागेर, सामूहिक प्रयास, कठोर अनुशासन र दिगो मार्गचित्रका साथ अघि बढेमा नेपाललाई एउटा सुरक्षित, समुन्नत र संसारकै समृद्ध राष्ट्र बनाउन पूर्ण रूपमा सक्षम हुनेछौ।

यादव घिमिरे

पूर्व निर्देशक, काठमाडौँ महानगरपालिका

देवचुली न.पा. ११,नवलपरासी(पुर्ब)

हाल: कलंकी १४, काठमाडौँ