सेवानिवृत्त जीवन: घडी बिनाको जिन्दगी अवसर, चुनौती र आत्मिक स्वतन्त्रता

87
shares
Nabil bank

 

 

हाम्रो समाजमा एउटा गहिरो र अर्थपूर्ण भनाइ प्रचलित छ— ‘पद त पानीको थोपाजस्तै हो, जुन समयको घाम लाग्नेबित्तिकै पग्लिएर बिलाउँछ।’ तर, त्यो पदरूपी थोपा बिलाएपछि बाँकी रहने जीवनको असली अध्याय के हो ? दशकौँसम्म घडीको सुई र हाकिमको निर्देशनमा दौडिएको एउटा ऊर्जावान् जिन्दगी जब एकाएक आफ्नै लयमा फर्किन्छ, तब बल्ल सुरु हुन्छ फाइलका पानामा कोरिएको बैंसको वास्तविक लेखाजोखा र अवकाशपछिको शीतल चौतारीको असली अध्याय। सेवानिवृत्त जीवन कुनै संकुचित अन्त्य वा विराम होइन, बरु आफ्नै सर्तमा स्वतन्त्र भई जिउने जिन्दगीको सबैभन्दा सुन्दर, शालीन र स्वर्णिम दोस्रो इनिङ्स हो।

 

जागिरे वा व्यावसायिक जीवनको लामो यात्रामा बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै मानिसको पहिलो नजर सिरानीमुनिको मोबाइल फोन वा भित्तामा झुन्डिएको घडीमा पुग्छ। नौ बज्न लाग्यो कि, कार्यालय पुग्न ढिला भयो कि ?, हाजिरी पुस्तिकामा रातो मसी लाग्ने पो हो कि ? अर्थात् हाजिरी डिभाइस बन्द पो हुने हो कि ? वा महत्त्वपूर्ण बैठक छुट्ने पो हो कि ? भन्ने चिन्ताबाट दिनको सुरुवात हुन्छ। सानो गोलाकार यन्त्रभित्र घुमिरहने तीनवटा सुईले सिंगो जागिरे जीवनलाई आफ्नो मुठ्ठीमा कैद गरेका हुन्छन्। हामीलाई लाग्छ, हामीले नाडीमा घडी बाँधेका छौँ। तर वास्तविकता भने ठीक उल्टो छ— दशकौँसम्म घडीले हामीलाई बाँधेर राखेको हुन्छ। पेसागत जीवनको त्यो दौडधुपमा हामी समयको मालिक होइन, बरु घडीको सुईको आज्ञाकारी सिपाही बनेर दौडिरहेका हुन्छौँ।

 

जीवनको एउटा निश्चित मोडमा पुगेपछि जब सेवानिवृत्तिको दिन आउँछ, तब समयको यो यान्त्रिक चक्रमा अचानक विश्राम लाग्छ। सक्रिय व्यावसायिक वा सरकारी सेवाबाट कानुन र उमेरको हदका कारण औपचारिक रूपमा बिदा लिएपछिको अवस्थालाई संसारका विभिन्न दार्शनिक, लेखक तथा चिन्तकले आआफ्नै दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरेका छन्। कसैका लागि यो लामो र थकित यात्रापछिको शीतल चौतारी र छहारी बनिदिन्छ, त कसैका लागि नितान्त एक्लोपन र निराशाको गहिरो सुरुङजस्तो भान हुन सक्छ। तर गहिरिएर हेर्ने हो भने, सेवानिवृत्त जिन्दगी नै वास्तवमा ‘घडीबिनाको जिन्दगी’ बाँच्ने स्वर्णिम अवसर हो। यो जीवनको एक अनिवार्य, स्वाभाविक र सुन्दर रूपान्तरणको घडी हो, जसलाई विश्राम, आत्मबोध र नयाँ सम्भावनाको त्रिवेणी मान्न सकिन्छ। यहाँ भित्ताको टिक–टिक आवाजले तर्साउन छोड्छ र जीवनले आफ्नै प्राकृतिक लय समात्न थाल्छ।

 

प्रकृतिको लय र आदिम समयको पुनरागमन

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्ने हो भने घडीको आविष्कार भएको धेरै लामो समय भएको छैन। हजारौँ वर्षसम्म मानिसले घडीबिना नै जीवन बितायो। के त्यतिबेला जीवन रोकिएको थियो ? के त्यतिबेला सिर्जनात्मक काम हुँदैनथे ? अहँ, बिल्कुलै होइन। बरु त्यतिबेलाको जीवन झन् बढी व्यवस्थित, शान्त र प्रकृतिमैत्री थियो। ठीक त्यस्तै अनुभूति सेवानिवृत्त जीवनमा फर्किन्छ।

 

जागिरे जीवनमा हुँदा बिहानको चिया हतारहतार पिउनुपर्थ्यो। खाना खाने समय, कार्यालय जाने समय र घर फर्कने समय सबै घडीले निर्धारण गरिदिएको हुन्थ्यो। तर अवकाशपछिको घडीबिनाको जिन्दगीमा समयको मापन यन्त्रले होइन, प्रकृतिले गर्न थाल्छ। पूर्वको क्षितिजमा लाली चढेपछि बिहान हुन्छ। चराचुरुङ्गीको चिरबिर आवाज नै बिहानीको मिठो सङ्गीत बन्छ। घामको न्यानो किरणले कौसी वा आँगन चुमेपछि चियाको चुस्की लिँदै पत्रिका पल्टाउने फुर्सद मिल्छ। टाउकोमाथि सूर्य आइपुग्दा मध्याह्नको भोक जाग्छ। अनि पश्चिमको डाँडामा घाम डुब्न थालेपछि थकित शरीर र मनमा एक प्रकारको शीतल शान्ति छाउँछ। रातको अन्धकार र जूनताराको शीतलताले गहिरो निद्राको आह्वान गर्छ।

 

ऋतुहरूको परिवर्तनलाई नजिकबाट महसुस गर्ने समय पनि यही हो। जागिरे व्यस्ततामा वसन्त कहिले आयो र शरद कहिले गयो भन्नेसमेत पत्तो हुँदैनथ्यो। तर घडीबिनाको अवकाश जीवनमा वसन्तको पालुवा, वर्षाको झरी, शरदको स्वच्छ आकाश र शिशिरको पारिलो घामसँग एकाकार भएर बाँच्ने कला प्राप्त हुन्छ। यहाँ न त कार्यालय पुग्न ढिला हुने डर छ, न त फाइल छिटो टुङ्ग्याउने हतारो। जीवन आफ्नै स्वाभाविक गतिमा बग्न थाल्छ, जसरी नदी आफ्नै सुरमा बग्छ।

 

पूर्वीय दर्शन र नेपाली साहित्यको दृष्टिकोण

हाम्रो पूर्वीय वाङ्मय र वैदिक सनातन दर्शनमा मानव जीवनलाई व्यवस्थित गर्न सय वर्षको पूर्ण आयु मानेर चारवटा आश्रमको परिकल्पना गरिएको छ— ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ र संन्यास। दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा आधुनिक युगको ‘सेवानिवृत्त जीवन’ वास्तवमा वानप्रस्थ आश्रमकै आधुनिक रूपान्तरण हो। वैदिक ग्रन्थअनुसार गृहस्थ जीवनका भौतिक र सामाजिक जिम्मेवारी सफलतापूर्वक पूरा गरेपछि मानिसले सांसारिक मोह र पदको आसक्तिलाई बिस्तारै त्याग्दै समाजसेवा, चिन्तन र आध्यात्मिक साधनातर्फ लाग्नुपर्छ। यो दर्शनले अवकाशलाई कहिल्यै अकर्मण्यता मान्दैन, बरु यसलाई चेतनाको ऊर्ध्वगमन र आत्मिक स्वतन्त्रताको स्वर्णकाल मान्छ।

 

नेपाली साहित्यका नक्षत्रद्वय महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालका जीवनदर्शनले पनि अवकाशप्राप्त जीवनलाई हेर्ने र जिउने अचूक मार्गप्रशस्त गरेका छन्। महाकवि देवकोटाको मानवतावादी दर्शनले सिकाउँछ कि जीवनको सार्थकता पद र कुर्सीमा होइन, बरु निःस्वार्थ सेवामा हुन्छ। आफ्नो कालजयी कविता ‘यात्री’ मा देवकोटाले ‘फर्क फर्क हे प्रलोभी यात्री, ज्ञानको आँखा खोल’ भन्दै मानिसलाई बाहिरी वैभव र भ्रमबाट ब्युँझिएर आफैँभित्रको मानवता र आत्मिक सत्यलाई चिन्न आह्वान गरेका छन्। सेवानिवृत्त जीवन तिनै वर्षौँदेखि गुम्सिएका मानवतावादी सपनालाई समाजमा सेवा र ज्ञानका माध्यमबाट छर्ने स्वर्णिम समय हो। देवकोटाले भनेझैँ, मानिसले जागिरबाट त बिदा पाउँछ, तर समाजमा ‘सुन्दर’ र ‘सत्य’ को खेती गर्ने दायित्वबाट कहिल्यै अवकाश पाउँदैन।

 

त्यस्तै, कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालको ‘तरुण तपसी’ र ‘पिँजडाको सुगा’ कविताको दर्शनले अवकाश जीवनको मानसिक बन्धनबाट मुक्ति पाउन ठूलो मद्दत गर्छ। लामो समयसम्म जागिरको ‘पिँजडा’ भित्र नियम, कानुन र समयको कठोर परिबन्धमा बाँधिएको मानव आत्माले अवकाशपछि बल्ल उन्मुक्त आकाश पाउँछ। पौड्यालले प्रकृति र अध्यात्मको जुन अनुपम दर्शन नेपाली समाजलाई दिए, त्यसले बुढ्यौली र अवकाशलाई जीवनको ओरालो यात्रा होइन, बरु अध्यात्म र चेतनाको हिमाल चढ्ने सुन्दर अवसरका रूपमा बुझ्न सिकाउँछ।

 

हाम्रो नेपाली समाज र हिमाल, पहाड एवं तराईका आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा ज्येष्ठ नागरिक र अवकाशप्राप्त जीवनलाई परम आदरको दृष्टिले हेरिन्छ। गाउँघरमा सुखदुःखमा सल्लाह दिने पाका मानिसलाई ‘भलाद्मी’ वा ‘मूल थाम’ भनिन्छ। नेपाली उखान र परम्परागत धारणामा पनि लामो सेवापछिको निवृत्तिलाई पाकेको सुनौलो बाली भित्र्याएर आनन्दसँग मनाइने उत्सवजस्तै मानिन्छ, जुन वर्षौँको लगाव, पसिना र लगानीको मीठो प्रतिफल उपभोग गर्ने सर्वोत्तम समय हो। यो अवस्था भनेको खेतमा फलेको अन्न भकारीमा हालेर ढुक्क भएझैँ, जीवनभरिको अनुभवको भण्डारलाई समाजको हितमा अर्पण गर्ने बेला हो।

 

यान्त्रिक समयको कैदबाट मुक्ति र सिर्जनात्मकता

औद्योगिक क्रान्तिसँगै जब घडीको व्यापक प्रयोग सुरु भयो, तब समयलाई पैसा र उत्पादकत्वसँग तुलना गर्न थालियो। ‘टाइम इज मनी’ अर्थात् समय नै पैसा हो भन्ने नाराले मानिसको प्राकृतिक लयलाई भत्काइदियो। जागिर वा पेसामा रहँदा मानिसको जीवन सेकेन्ड, मिनेट र घण्टाका ससाना कोठामा कैद हुन्छ। जागिरे जीवनमा मानिसलाई भोक लागेर खाना खाइँदैन, बरु घडीमा बाह्र बज्यो वा खाजा खाने समय भयो भनेर खाइन्छ। निद्रा लागेर सुतिँदैन, बरु भोलिपल्ट बिहान उठ्नुपर्छ भनेर ओछ्यानमा पल्टिइन्छ।

 

सेवानिवृत्तिले मानिसलाई यही यान्त्रिक दौडबाट बाहिर निकाल्छ। हिजोसम्म ट्राफिक जाममा फस्दा वा बैठकमा ढिला हुँदा घडी हेरेर छटपटाउने मन आज शान्त हुन्छ। हिजो व्यस्तताका कारण बाटोमा फुलेको फूल हेर्ने फुर्सद थिएन। आकाशमा उडेका चराको बथान नियाल्ने समय थिएन। आफ्नै घरको बगैँचामा गोडमेल गर्ने धैर्य थिएन। घडीबिनाको सेवानिवृत्त जिन्दगीले ती सबै छुटेका खुसी फिर्ता ल्याइदिन्छ।

 

यद्यपि, दशकौँसम्म समयको तालिकामा बाँधिएर काम गरेको व्यक्तिलाई अवकाशपछिका सुरुवाती केही दिन अलि असहज महसुस हुन सक्छ। बिहान उठ्नेबित्तिकै एक प्रकारको छटपटी होला— ‘आज के गर्ने होला ?’, ‘कति बज्यो होला ?’ भन्ने बानीले सताउन सक्छ। यो स्वाभाविक हो, किनकि लामो समय पिँजडामा बसेको चरालाई एक्कासि खुला आकाशमा छोडिदिँदा सुरुमा ऊ अलमलिन्छ। तर जब त्यो सुरुवाती अलमल शान्त हुन्छ, तब एउटा अद्भुत स्वतन्त्रताको अनुभूति सुरु हुन्छ। घडीबिनाको जीवनमा मानिसले पहिलो पटक आफ्नो शरीर र मनको आवाज सुन्न थाल्छ। जब शरीर थाक्छ, तब आराम गरिन्छ। जब साँच्चै भोक लाग्छ, तब भोजनको स्वाद लिइन्छ।

 

अवकाशपछि कामको गुणस्तर र उद्देश्यमा पनि परिवर्तन आउँछ। जागिरमा हुँदा ‘कतिखेर पाँच बज्ला र घर जाउँला’ भन्ने सोचले कामलाई दायित्व बनाएको थियो। तर अवकाशपछि गरिने हरेक काम रुचि र आनन्दका लागि हुन्छ। चित्रकारले घडी हेरेर चित्र कोर्दैन। कविले समयको पाबन्दीमा बाँधिएर कविता लेख्दैन। समयको पाबन्दी नहुँदा सिर्जनात्मकताको जन्म हुन्छ र हरेक कार्य एक साधना बन्न पुग्छ। कसैले पुस्तक लेख्न थाल्छन्, कसैले बगैँचा सजाउँछन्, त कसैले समाजसेवामा मन लगाउँछन्।

 

सम्बन्धहरूको पुनर्जागरण र वर्तमानमा बाँच्ने कला

व्यस्त जागिरे जीवनमा मानवीय सम्बन्ध ओझेलमा परेका हुन्छन्। पेसागत दौडधुपमा रहँदा आफन्त वा साथीभाइलाई भेट्दा पनि घडी हेरेर भेट्नुपर्थ्यो। ‘मसँग जम्मा पन्ध्र मिनेट समय छ’ भन्दै कुराकानी सुरु हुन्थ्यो। मनका भावना पोखिन नपाउँदै घडीको सुईले बिदा माग्न बाध्य पार्थ्यो। जीवनसाथीसँग बसेर मनका कुरा गर्ने फुर्सद थिएन र छोराछोरी हुर्किएको पत्तै हुँदैनथ्यो।

 

सेवानिवृत्त जिन्दगीले सम्बन्धलाई पुनर्जीवन दिन्छ। घडीबिनाको यो समयमा सम्बन्धले खुलेर सास फेर्ने मौका पाउँछन्। पुराना साथीभाइसँग चौतारी वा चिया पसलमा बसेर घण्टौँ गफिँदा समय बितेको पत्तै हुँदैन। जीवनसाथीसँग गुणस्तरीय समय बिताउन, आफ्ना सन्तानका सुखदुःखमा आत्मीयताका साथ सहभागी हुन र विशेष गरी नातिनातिनासँग खेल्दै उनीहरूलाई कथा सुनाएर जीवनका अनुभव र संस्कार सिकाउन यो अवधि अत्यन्तै श्रेयस्कर हुन्छ। समयको अभाव नहुँदा प्रेम, सद्भाव र आत्मीयता आफैँ झाँगिएर आउँछ।

 

जागिरे जीवनले मानिसलाई सधैँ भूत र भविष्यको बीचमा झुन्ड्याएर राख्छ। हिजोको अधुरो कामको पछुतो र भोलिको कार्ययोजनाको चिन्ताले वर्तमान सधैँ ओझेलमा पर्छ। घडीबिनाको सेवानिवृत्त जिन्दगीले मानिसलाई पूर्ण रूपमा वर्तमानमा बाँच्न सिकाउँछ। जब अङ्कहरूको खेल समाप्त हुन्छ, तब ‘अहिले’ र ‘यहीँ’ नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण बन्छ। बिहानको पारिलो घाम ताप्दा त्यो न्यानोपनको पूर्ण आनन्द लिन सकिन्छ। चियाको चुस्की लिँदा त्यसको बास्ना र स्वादमा हराउन सकिन्छ। जीवन सानासाना पलहरूको सँगालो हो भन्ने सत्य तब मात्र बोध हुन्छ, जब हामी घडीको सुईलाई बिर्सिएर वर्तमानलाई अँगाल्छौँ।

 

महान् विचारक बेन्जामिन फ्र्याङ्कलिनले भनेझैँ, मानिस कामबाट निवृत्त हुन सक्छ, तर समाजप्रतिको जिम्मेवारी र आत्मसुधारबाट कहिल्यै निवृत्त हुन सक्दैन। अवकाशपछि मानिस विभिन्न सामाजिक संस्था, नागरिक समाज, धार्मिक तथा सांस्कृतिक गुठीमा आबद्ध भएर निःशुल्क वा स्वैच्छिक सेवा प्रदान गर्न सक्छन्। समष्टिगत प्रणालीको पुस्तान्तरणको आयामबाट हेर्दा पनि पुराना र पाका कर्मचारी सेवाबाट निवृत्त हुनु भनेको नयाँ र युवा पुस्ताका लागि रोजगारीका नयाँ ढोका खुल्नु हो।

 

पदको क्षणभङ्गुरता र पहिचानको संकट

यो सिक्काको अर्को एउटा संवेदनशील, कडा र चुनौतीपूर्ण पाटो पनि छ, जसलाई समयमै बुझ्न र आत्मसात् गर्न सकिएन भने अवकाशप्राप्त जीवन कष्टकर बन्न सक्छ। मानसिक, शारीरिक र आर्थिक पूर्वतयारीको अभावमा घडीबिनाको यो फुर्सदिलो जीवन निराशाजनक बन्न सक्छ। यसको सबैभन्दा पहिलो र गम्भीर असर ‘पहिचानको संकट’ का रूपमा देखा पर्छ। हिजोसम्म समाज र कार्यालयमा उच्च पद, प्रतिष्ठा, रवाफ र शक्तिका साथ बाँचेको व्यक्ति भोलिपल्टै अचानक ‘भूतपूर्व’ वा एक साधारण नागरिक बन्दा उसको मानसिक धरातलमा ठूलो धक्का लाग्छ।

 

यहाँ बौद्ध दर्शनको ‘अनित्य’ को सिद्धान्त र कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालको दार्शनिक चिन्तन हुबहु लागू हुन्छ। पद, शक्ति र प्रतिष्ठा जतिसुकै विशाल भए पनि ती नश्वर र क्षणभङ्गुर छन्। यही अस्थायी कुर्सी र क्षणभङ्गुर पदको मोह त्याग्न नसक्दा सेवानिवृत्तिपछि धेरै मानिसमा गहिरो हीनताबोध र मानसिक रिक्तता सिर्जना हुन्छ। व्यस्त दैनिकीबाट एक्कासि फुर्सदिलो हुँदा एक्लोपन र डिप्रेसनको समस्या देखा पर्छ। अब मेरो समाज र परिवारलाई कुनै उपयोगिता छैन भन्ने नकारात्मक भावना जागृत हुँदा मानिस रोगको सिकार हुन सक्छ।

 

आर्थिक संकुचन र परनिर्भरता यस अवस्थाको अर्को तीतो यथार्थ हो। नियमित रूपमा आउने पूरा तलबभत्ता रोकिने र पेन्सन वा बचत सीमित हुने हुँदा बजारको आकाशिएको महँगी र बुढ्यौलीको उपचार खर्च धान्न गाह्रो हुन्छ। यसले गर्दा स्वाभिमानी व्यक्ति पनि आर्थिक रूपमा छोराछोरीमाथि आश्रित हुन पुग्छ। शारीरिक निष्क्रियता र रोगव्याधिले पनि यसै बेला आक्रमण गर्छन्। अचानक शारीरिक र मानसिक सक्रियता घट्दा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, युरिक एसिड, बिर्सने रोग र मुटुरोगको जोखिम तीव्र बन्न सक्छ।

 

नेपाली समाजको बदलिँदो स्वरूप र चुनौती

नेपाली समाज र यहाँको राज्य व्यवस्थाको परिप्रेक्ष्यमा सेवानिवृत्त जीवनको पाटो अझ बढी संवेदनशील र चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। नेपाली समाज परम्परागत संयुक्त परिवार प्रणालीमा आधारित थियो, जहाँ वृद्धवृद्धाको हेरचाह, आदर र सम्मान प्राकृतिक रूपमै स्वतः हुने गर्दथ्यो। उनीहरूलाई परिवारको खम्बा र मुख्य निर्णयकर्ता मानिन्थ्यो। तर वर्तमान समयमा आधुनिकता, पश्चिमाकरण र आर्थिक बाध्यतासँगै द्रुत गतिमा एकल परिवारको विकास भइरहेको छ।

 

अहिलेको नेपाली यथार्थ निकै कारुणिक बन्दै गएको छ। उच्च शिक्षा र वैदेशिक रोजगारीका कारण युवा पुस्ता बिदेसिने वा सहर पस्ने क्रम अत्यधिक बढेकाले गाउँघर मात्र होइन, सहरका आलिसान घरमा समेत सेवानिवृत्त ज्येष्ठ नागरिक एक्लै बस्नुपर्ने गम्भीर मानसिक तथा सामाजिक समस्या तीव्र रूपमा बढेको देखिन्छ। कैयौँ पाका आमाबुबा आफ्ना सन्तान भौतिक रूपमा टाढा हुँदा चाडबाडका बेला पनि रित्तो घर रुँगेर बस्न बाध्य छन्। घर वृद्धवृद्धा मात्र बस्ने अनौपचारिक आश्रयस्थलजस्ता बन्दै गएका छन्।

 

साथै, हाम्रो कमजोर सामाजिक सुरक्षा नीति र आर्थिक असुरक्षाले यस अवस्थालाई थप जटिल बनाएको छ। नेपालमा निजामती, सैनिक, प्रहरी र सरकारी शिक्षकका लागि पेन्सनको व्यवस्था भए तापनि निजी क्षेत्र, अनौपचारिक श्रम बजार र कृषि क्षेत्रमा कार्यरत बहुसंख्यक नेपालीका लागि सेवानिवृत्तिपछिको कुनै बलियो सामाजिक सुरक्षा ग्यारेन्टी छैन। राज्यले प्रदान गर्ने ज्येष्ठ नागरिक भत्ता सराहनीय भए तापनि बढ्दो महँगी र औषधोपचार खर्चका अगाडि त्यो हात्तीको मुखमा जिराजस्तै साबित भएको छ। गुणस्तरीय र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवाको अभाव र ज्येष्ठ नागरिकमैत्री अस्पताल एवं विशेषज्ञ चिकित्सकको कमीले गर्दा जीवनभरिको सञ्चित कोषको ठूलो हिस्सा औषधीमुलोमै सकिने गरेको छ।

 

सुखद अवकाश र राज्यको दायित्व

सेवानिवृत्तिलाई साँचो अर्थमा घडीबिनाको स्वतन्त्र, सुखद र सार्थक समय बनाउन व्यक्तिगत, पारिवारिक र राज्यको स्तरबाट एकीकृत र सचेत प्रयास हुन जरुरी छ। व्यक्तिगत स्तरमा गरिने तयारीअन्तर्गत सेवानिवृत्त हुनुभन्दा कम्तीमा एक दशकअघिदेखि नै बचत वा स्थिर सम्पत्तिमा लगानी गरी नियमित आम्दानीको स्रोत सुनिश्चित गर्ने पूर्वआर्थिक योजना बनाउनुपर्छ।

घडीबिनाको यो स्वतन्त्र समयलाई अझ सुन्दर र ऊर्जाशील बनाउन केही व्यावहारिक अभ्यास अपनाउन सकिन्छ:

 

अलार्मबिनाको बिहानी र सक्रिय जीवनशैली: बिहान उठ्नका लागि मोबाइल वा घडीको अलार्म नराखी निद्रा पुगेपछि आँखा आफैँ खुल्ने प्राकृतिक बानीको विकास गरौँ। आफूलाई कहिल्यै बेरोजगार वा निष्प्रयोजन महसुस हुन नदिन बिहानको हिँडडुल, योग, ध्यान र घरायसी ससाना रचनात्मक काममा व्यस्त रहँदै ‘सक्रिय बुढ्यौली’ को सिद्धान्त अपनाउनुपर्छ।

अधुरो रुचिको पुनरागमन र भ्रमण: जागिरको व्यस्तताले थाती रहेका पठनपाठन, लेखन, सङ्गीत, चित्रकला वा बागवानीजस्ता पुराना सोखलाई पुनः सुरु गरौँ। सहरको कोलाहलबाट निस्केर गाउँ, डाँडाकाँडा वा तीर्थस्थलको भ्रमण गरौँ, जहाँ घडीको सुईले होइन, मनको उमङ्गले यात्रा तय गरोस्।

डिजिटल साक्षरता: आधुनिक युगको मागअनुसार स्मार्टफोन, ल्यापटप र सामाजिक सञ्जालको सही प्रयोग सिकेर डिजिटल साक्षरता बढाउँदा टाढा रहेका सन्तान र साथीभाइसँग जोडिन सजिलो हुन्छ, जसले एक्लोपनलाई जरैदेखि उखेल्न मद्दत गर्छ।

 

पारिवारिक र सामाजिक स्तरबाट पनि अग्रजलाई उचित सम्मान र स्थान दिनु आवश्यक छ। परिवारका सदस्यले सेवानिवृत्त अग्रजको अनुभव र ज्ञानलाई आदर गर्दै घरका महत्त्वपूर्ण निर्णयमा उनीहरूको सल्लाह र मार्गदर्शन लिनुपर्छ र उनीहरूलाई उपेक्षित वा बोझ महसुस हुन दिनुहुँदैन। स्थानीय तहमा ज्येष्ठ नागरिक क्लब, दिवा सेवा केन्द्र वा भजन मण्डली स्थापना गरिनुपर्छ, जहाँ उनीहरूले आफ्ना दौँतरीसँग बसेर गफगाफ, अनुभव र सुखदुःख साट्न सकून्।

 

यसैगरी राज्यको दायित्व र नीतिगत सुधार पनि उत्तिकै अपरिहार्य छ। राज्यले सेवानिवृत्त प्राविधिक, प्रशासक र विज्ञको ज्ञानलाई राष्ट्र निर्माणमा परिचालन गर्न ‘राष्ट्रिय ज्ञान बैंक’ वा ‘अनुभव बैंक’ जस्ता संयन्त्र बनाएर उनीहरूको विशेषज्ञताको उपयोग गर्नुपर्छ। साथै, ज्येष्ठ नागरिकका लागि पूर्ण रूपमा निःशुल्क, गुणस्तरीय स्वास्थ्य उपचार र स्वास्थ्य बीमाको व्यवस्था कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।

 

निष्कर्ष

सेवानिवृत्त हुनु भनेको थाक्नु, रोकिनु वा काम नलाग्ने हुनु कदापि होइन; बरु यान्त्रिक जीवनबाट प्राकृतिक जीवनतर्फको सुखद प्रस्थान हो। पूर्वीय दर्शनको एउटा भनाइ यहाँ निकै सान्दर्भिक रहन्छ— “थकित हातहरूलाई विश्राम मिल्नु र मस्तिष्कलाई आफ्नै रुचिमा डुबाउन पाउनु नै सेवानिवृत्तिको वास्तविक आनन्द र सार्थकता हो।” दशकौँसम्म राष्ट्र, समाज र परिवारका लागि घडीको सुईसँगै दौडिएपछि अब आफ्नै लागि बाँच्ने बेला आएको छ।

 

जीवन कुनै दौड प्रतियोगिता होइन, जहाँ घडीको सुईले हार र जितको फैसला गरोस्। घडीले हामीलाई कति वर्ष सेवा गर्‍यौँ भनेर त बताउन सक्छ, तर कति आनन्दले बाँच्यौँ भनेर कहिल्यै बताउन सक्दैन। उपयुक्त पूर्वतयारी, सकारात्मक सोच, रचनात्मक सक्रियता र राज्यको बलियो अभिभावकत्व प्राप्त हुन सकेमा सेवानिवृत्त जीवन साँच्चै नै मानव जीवनको सुखद, शान्त र अनुकरणीय ‘स्वर्ण युग’ बन्न सक्छ। त्यसैले, अवकाशपछिको यो सुन्दर उत्तरार्धमा नाडीको घडी फुकालेर दराजमा थन्क्याइदिऔँ। प्रकृतिको विराट लयमा मिसिएर, आफ्नै धड्कनको तालमा रमाउँदै, बिना कुनै हतारो र बिना कुनै सीमा, साँचो अर्थमा जिन्दगी बाँचौँ। किनकि घडीको सुई त सधैँ घुमिरहनेछ, तर जीवनको यो स्वर्णिम अध्याय फेरि कहिल्यै फर्कने छैन।

 

यादव घिमिरे

पूर्व निर्देशक, काठमाडौँ महानगरपालिका

हाल: कलंकी १४, काठमाडौँ

 

 

 

 

 

 

civil hospital
Hams Hospitals
Subscribe
Notify of
guest

0 Comments
Oldest
Newest Most Voted
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x