गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

बिहान काठमाडौँ उपत्यकाबाट सुरु हुँदा शहरको चहलपहल, सवारी साधनको आवाज र आधुनिक जीवनको हतारो पछाडि छुट्दै जान्छ। नागढुंगा पार गरेपछि बाटो पहाडतर्फ मोडिन्छ। त्रिशूली नदीको किनारसँगै यात्रा अघि बढ्दा पानीको निरन्तर आवाजले यात्रुलाई प्रकृतिको लयमा प्रवेश गराउँछ। यहाँबाटै मानिस शहरको कृत्रिम गतिबाट टाढा हुँदै जान्छ र प्राकृतिक समयसँग नजिकिन्छ।

मुग्लिन हुँदै डुम्रे, दमौली, पोखरा तर्फको यात्रा गर्दा दृश्यहरू बदलिन्छन्। हरियाली पहाड, खेतबारी र साना बस्तीहरूले नेपालको ग्रामीण जीवनको सरलता देखाउँछन्। पोखरा पुग्दा फेवा तालको शान्त पानीमा अन्नपूर्ण हिमालको छायाँ देखिन्छ। यहाँ प्रकृति केवल दृश्य होइन, अनुभूति हुन्छ। पोखरा यात्राको विश्राम होइन, अर्को यात्राको प्रवेशद्वार हो।

पोखराबाट बेनीतर्फ लाग्दा कालीगण्डकीको संगत सुरु हुन्छ। यही नदी यात्राको वास्तविक गुरु जस्तो लाग्छ। यसको बहावसँगै समय पनि बगिरहेको महसुस हुन्छ। बेनी, बागलुङ र पर्वतका बस्तीहरू पार गर्दै जाँदा पहाडहरू अझ कठोर र आकाश अझ नजिक देखिन्छ। मानिसहरूको जीवन संघर्षपूर्ण भए पनि सरल छ। यही सरलतामा जीवनको वास्तविक अर्थ लुकेको छ।

बेनीबाट जोमसोमतर्फको यात्रा भने भिन्न हुन्छ। अब बाटो साँघुरो, धुलाम्मे र उचाइ बढ्दो हुन्छ। कालीगण्डकीको गहिरो खोंचसँगै यात्रा अघि बढ्छ। धौलागिरी र अन्नपूर्ण हिमालबीचको यो गल्छी संसारकै गहिरो प्राकृतिक संरचनामध्ये एक हो। यहाँ उभिँदा मानिस आफ्नो सानो अस्तित्व महसुस गर्छ।

जोमसोम पुग्दा वातावरण परिवर्तन हुन्छ। यहाँ हावा चिसो, शुष्क र मौन हुन्छ। यो ठाउँ समयबाट अलगिएको जस्तो लाग्छ। यहाँको मौनताले मानिसलाई भित्र फर्किन बाध्य बनाउँछ। जोमसोमबाट कागबेनीतर्फको यात्रा अझ गम्भीर हुन्छ। अब यात्रा केवल बाहिर होइन, भित्र पनि सुरु हुन्छ।

कागबेनी पुग्दा कालीगण्डकी र काग खोलाको संगम देखिन्छ। यहाँ पानी मात्र होइन, विश्वास र परम्परा पनि मिसिन्छन्। पिण्डदान गर्ने घाटमा मानिसहरूले आफ्ना पुर्खालाई सम्झिन्छन्। तर त्यो स्मरण केवल विगतको लागि होइन, आत्मबोधको लागि पनि हो। यहाँ मृत्यु डर होइन, जीवनको अर्को रूप हो।

कागबेनीमा उभिँदा लाग्छ काठमाडौँ टाढा छैन, तर फरक भइसकेको छ। यहाँको यात्रा शरीरको होइन, चेतनाको यात्रा हो। मानिस यहाँ आइपुग्दा आफ्नो भित्र पनि पुगिसकेको हुन्छ। यही नै काठमाडौँदेखि कागबेनीसम्मको वास्तविक अर्थ हो।

कालीगण्डकीको किनारबाट सुरु हुने यात्रा समयभित्रको यात्रा हो। स्मृतिभित्रको यात्रा हो। र आत्माभित्रको यात्रा हो। मुस्ताङको हावामा एउटा अनौठो मौनता हुन्छ। त्यो मौनता खाली होइन। त्यो मौनता बोल्छ। पहाडसँग बोल्छ। नदीसँग बोल्छ। र मानिसको भित्री चेतनासँग पनि बोल्छ।

कागबेनीतर्फ बढ्दा बाटो बिस्तारै साँघुरो हुँदै जान्छ। तर दृश्य बिस्तारिँदै जान्छ। पहाडहरू नजिकिन्छन्। आकाश टाढा लाग्छ। तर मनभित्रको दूरी घट्न थाल्छ। हरेक मोडमा जीवनको कुनै पुरानो प्रश्न फेरि उठेजस्तो लाग्छ। किन मानिस बाँचिरहेको छ? किन ऊ निरन्तर खोजिरहेछ? किन ऊ कहिल्यै पूर्ण हुँदैन?

कागबेनी पुग्दा पहिलो अनुभूति नदीको होइन, मौनताको हुन्छ। यहाँ काग खोला र मुस्ताङ खोला मिलेर कालीगण्डकी बन्छन्। यो केवल भूगोलको मिलन होइन। यो चेतनाको मिलन हो। दुई अलग प्रवाहहरू एक भएर नयाँ अस्तित्व बनाउँछन्। जस्तै मानव जीवन पनि अनुभव, पीडा, आशा र सपनाहरू मिलेर बनेको हुन्छ।

कागबेनीमा घाट छ। त्यहाँ पिण्डदान हुन्छ। मृतकलाई सम्झिने संस्कार हुन्छ। तर त्यहाँ मृत्यु डरको रूपमा छैन। त्यहाँ मृत्यु स्वीकारको रूपमा छ। मानिस रोइरहेका छैनन्, तर बुझिरहेका छन्। आँसु छन्, तर ती आँसु पनि शान्त छन्। त्यहाँ मृत्यु अन्त्य होइन भन्ने अनुभूति हुन्छ। त्यो केवल रूपान्तरण हो।

कागबेनीमा उभिँदा मलाई लाग्योलमानिसले जीवनभर डराएको कुरा यही हो। अन्त्य। तर यहाँ आएपछि थाहा हुन्छ, अन्त्य केही होइन। केवल अर्को यात्रा सुरु हुने मोड हो। नदीले जस्तै मानिस पनि एक रूपबाट अर्को रूपतर्फ बगिरहेको हुन्छ।

कागबेनीको हावामा एउटा प्रश्न घुमिरहेको थियो यदि सबै बगिरहेछ भने स्थिर के हो? पहाड स्थिर देखिन्छ। तर समयले पहाडलाई पनि परिवर्तन गरिरहेको छ। ढुंगा स्थिर देखिन्छ। तर ऊ पनि भित्रबाट बुढो हुँदैछ। त्यसैले सायद स्थिरता केवल भ्रम हो। सत्य त प्रवाह हो।

त्यही प्रवाहलाई हेर्दै म मुक्तिनाथतर्फ अघि बढेँ। बाटो उकालो छ। सास भारी हुन्छ। तर मन हल्का हुन्छ। शरीर थाक्छ। तर चेतना जाग्छ। यहाँ प्रत्येक पाइला ध्यानजस्तै लाग्छ। प्रत्येक सास प्रार्थनाजस्तै लाग्छ।

मुक्तिनाथतर्फ जाँदा हावा परिवर्तन हुन्छ। चिसो बढ्छ। तर त्यो चिसो कठोर छैन। त्यो चिसो शुद्ध छ। त्यो चिसोले शरीर होइन, मनलाई छुँछ। जस्तो कुनै अदृश्य शक्ति मानिसको भित्रका धूलोहरू सफा गरिरहेको होस्।

हिमालहरू नजिक हुँदै जान्छन्। तर उनीहरू बोल्दैनन्। उनीहरू केवल हेर्छन्। उनीहरूको दृष्टि भारी छैन। तर गहिरो छ। जस्तो हजारौँ वर्षको मौनता एकै दृष्टिमा जम्मा भएको होस्।

मुक्तिनाथको बाटोमा यात्रुहरू भेटिन्छन्। कोही हिन्दु छन्। कोही बौद्ध छन्। तर यहाँ सबैको भाषा एउटै हुन्छ—मौनता। यहाँ धर्महरू अलग देखिँदैनन्। यहाँ केवल अनुभूति देखिन्छ।

मलाई लाग्यो, धर्म वास्तवमा कुनै संस्था होइन। धर्म त अनुभूति हो। जब मानिस आफैँभित्र फर्किन्छ, तब धर्म सुरु हुन्छ। जब ऊ बाहिरबाट भित्रतर्फ यात्रा गर्छ, तब मुक्तिनाथ सुरु हुन्छ।

मुक्तिनाथ नजिकिँदा १०८ धाराहरू देखिन्छन्। पानी निरन्तर झरिरहेको हुन्छ। मानिसहरू त्यस पानीमुनि उभिन्छन्। कोही हात जोड्छन्। कोही आँखा बन्द गर्छन्। कोही चुपचाप बस्छन्। तर सबैको मन एउटै हुन्छ—शुद्धि।

तर त्यो शुद्धि विचारको हो। अहंकारको हो। डरको हो। लोभको हो। पानीले शरीर मात्र होइन, भित्रको बोझ पनि बगाइदिन्छ।

त्यही क्षणमा मलाई लाग्यो मानिस जीवनभर आफूलाई ठूलो बनाउने प्रयास गर्छ। तर यहाँ आएर ऊ सानो हुन सिक्छ। र सानो हुनु नै मुक्ति हो।

मुक्तिनाथ मन्दिर सानो छ। तर त्यसको अर्थ विशाल छ। त्यहाँ घण्टीहरू ठूलो स्वरमा बज्दैनन्। तर हावा आफैँ संगीत बन्छ। त्यहाँ पूजा बाहिरी क्रियामा होइन। भित्री शान्तिमा हुन्छ।

कागबेनीले मलाई मृत्युको सत्य देखायो। मुक्तिनाथले मलाई जीवनको सत्य देखायो। तर दुवै एउटै सिकाइ थिए सबै परिवर्तनशील छ। केही पनि स्थायी छैन।

कालीगण्डकी यहाँ पनि बगिरहेकी छ। कहिले तीव्र। कहिले शान्त। तर कहिल्यै रोकिएको छैन। उसको प्रवाह समयजस्तै छ। निरन्तर। अविरल। अपरिवर्तनीय।मलाई लाग्यो नदी केवल पानी होइन। नदी स्मृति हो। नदी चेतना हो। नदी समय हो।

कागबेनीमा मानिसले मृतकलाई बिदा दिन्छ। मुक्तिनाथमा मानिसले आफूलाई बिदा दिन्छ। अहंकारलाई बिदा दिन्छ। भ्रमलाई बिदा दिन्छ। र अन्ततः ऊ आफैँलाई भेट्छ।मुक्तिनाथमा उभिँदा आकाश धेरै नजिक लाग्छ। तर छुन सकिँदैन। जस्तो सत्य सधैँ नजिक हुन्छ तर पूर्ण रूपमा समात्न सकिँदैन।त्यहाँका ढुंगाहरू चिसा छन्। तर तिनीहरू निर्जीव छैनन्। तिनीहरू मौन साक्षी हुन्। हजारौँ वर्षदेखि मानिसहरूको प्रार्थना सुनेका साक्षी।

मन्दिरभित्र पस्दा एउटा अनौठो अनुभूति हुन्छ। जस्तो समय केही क्षण रोकिएको होस्। जस्तो घडीले काम गर्न छोडेको होस्। तर मन अझ बढी चलिरहेको होस्।त्यहाँ भगवान टाढा छैनन्। तर नजिक पनि छैनन्। उनीहरू भित्र छन्। तर स्पष्ट छैनन्। जस्तो प्रकाश आँखामा होइन, चेतनामा हुन्छ।

मलाई लाग्यो मानिस भगवान खोज्न टाढा जान्छ। तर भगवान सधैँ उसैसँग हुन्छ। केवल उसले देख्दैन।

मुक्तिनाथमा ध्यान गर्नु कुनै अभ्यास होइन। त्यो अवस्था हो। जब सोच हराउँछ, तब ध्यान सुरु हुन्छ। जब प्रश्न हराउँछ, तब उत्तर आवश्यक रहँदैन।त्यही क्षणमा मैले बुझें मक्ति बाहिरको घटना होइन। मुक्त्ति भित्रको अवस्था हो।

कागबेनी र मुक्तिनाथ बीचको यात्रा वास्तवमा जीवनको यात्रा हो। जन्मदेखि मृत्यु हुँदै पुनः जन्मतर्फको यात्रा। डरदेखि स्वीकारसम्मको यात्रा। भ्रमदेखि सत्यसम्मको यात्रा।

र यस यात्रामा सबैभन्दा ठूलो गुरु पहाड हो। नदी हो। हावा हो। मौनता हो।

हिमालहरू कठोर देखिन्छन्। तर तिनीहरू सबैभन्दा सहनशील छन्। नदीहरू कमजोर देखिन्छन्। तर तिनीहरू सबैभन्दा शक्तिशाली छन्। हावा अदृश्य देखिन्छ। तर सबैभन्दा प्रभावशाली छ।

त्यसैले प्रकृति नै सबैभन्दा ठूलो शिक्षक हो।

साँझ पर्दै जान्छ। आकाश सुनौलो हुन्छ। मुक्तिनाथको वातावरण अझ गहिरो हुन्छ। मानिसहरू बिस्तारै शान्त हुँदै जान्छन्। जस्तो सम्पूर्ण संसार केही क्षणका लागि थाकेको होस्।

म फर्किँदै गर्दा एउटा अनुभूति भयो। यो यात्रा समाप्त भएको थिएन। यो भित्र सुरु भएको थियो।

कागबेनीले मलाई सिकायो सबै कुरा अन्त्य हुन्छ। मुक्तिनाथले मलाई सिकायो—केही पनि अन्त्य हुँदैन।र यी दुई बीचको पुल हो कालीगण्डकी। निरन्तर बगिरहेकी। कहिल्यै नरोकिने। कहिल्यै नथाक्ने।

सायद जीवन पनि त्यस्तै होन बिस्तारै समाप्त हुने कथा, न अचानक सुरु हुने सुरुवात, तर निरन्तर बगिरहने एउटा नदीजस्तै चेतना। कहिले शान्त, कहिले तीव्र, कहिले मोडिँदै, कहिले ठोक्किँदै, तर कहिल्यै रोकिँदैन। हामीले अन्त्य खोज्छौँ, सुरुवात खोज्छौँ, अर्थ खोज्छौँ, तर जीवन त केवल बगिरहन्छ। समयसँगै शरीर बदलिन्छ, सम्बन्ध बदलिन्छ, ठाउँ बदलिन्छ, तर भित्र केही न केही निरन्तर बगिरहेको हुन्छ। र अन्त्यमा म बुझ्छु मुक्ति कुनै ठाउँ होइन, कुनै मन्दिर होइन, कुनै टाढाको गन्तव्य पनि होइन; मुक्ति त त्यो क्षण हो जब मानिसले बग्न सिक्छ, जब ऊ प्रतिरोध छोडेर प्रवाहसँग एकाकार हुन्छ, जब ऊ नदीजस्तै बन्छ न रोकिएको, न हराएको, केवल निरन्तर बगिरहेको।