गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौं । नेपालमा भएको जेनजी आन्दोलनपछि उत्पन्न राजनीतिक संक्रमण र भदौ २७ गतेको घटनालाई लिएर आन्दोलनसँग जोडिएका दुई प्रमुख अगुवा सुडान गुरुङ र रवि किरण हमालले परस्पर विपरीत धारणा सार्वजनिक गरेका छन्।

गुरुङले भदौ २७ लाई राजनीतिक अन्योल र शक्ति रिक्तताबीच देशलाई निकास दिने ऐतिहासिक दिनका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। तर, हमालले भने सोही दिनलाई ‘देश जलाउने र हिंसा भड्काउने शक्तिले सत्ता आफ्नो हातमा लिएको दिन’का रूपमा चित्रण गरेका छन्।

दुवैको फरक व्याख्याले जेनजी आन्दोलनपछिको राजनीतिक संक्रमण, नेतृत्वको प्रश्न र भदौ २७ गते भएको राजनीतिक घटनाक्रमलाई लिएर आन्दोलनभित्रै रहेको मतभिन्नता सतहमा ल्याएको छ।

गुरुङको नजरमा भदौ २७ : राजनीतिक निकासको दिन

सुडान गुरुङका अनुसार भदौ २३ गतेपछि मुलुक अभूतपूर्व राजनीतिक संकटमा प्रवेश गरेको थियो। स्थापित राजनीतिक नेतृत्वप्रति जनविश्वास कमजोर भइसकेको, पुरानो नेतृत्व स्वीकार्य नरहेको र नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने स्पष्ट बाटोसमेत नदेखिएको उनको भनाइ छ।

उनका अनुसार त्यसपछिका लगातार तीन दिन देश अन्योलमा रह्यो। मुलुक अब कता जाने, कसले राजनीतिक निकास दिने र कुन नेतृत्वको मातहत आफूहरू सुरक्षित महसुस गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने अवस्था बनेको उनले बताएका छन्।

देश राजनीतिक अन्योल र ‘पावर भ्याकुम’मा पुगेको उल्लेख गर्दै गुरुङले आफू नागरिकका रूपमा राज्य सञ्चालन हुनुपर्ने र देशले तत्काल राजनीतिक निकास पाउनुपर्ने पक्षमा उभिएको बताएका छन्।

भदौ २७ गते राष्ट्रपति कार्यालय पुगेको प्रसंग स्मरण गर्दै उनले आफू रगतले लतपतिएको ज्याकेटमा रहेको र पानीसमेत नपिई करिब नौ घण्टा प्रतीक्षा गरेको बताएका छन्।

बाहिर सिंगो देश राजनीतिक निकासको प्रतीक्षामा रहेका बेला आफूहरू देशलाई खाली हात फर्काउन नहुने अडानमा रहेको उनको भनाइ छ।

अन्ततः सुशीला कार्की नेपालको पहिलो महिला प्रधानमन्त्री बनेपछि आफूले ठूलो जिम्मेवारीको भारी विसाएको र हलुका महसुस गरेको गुरुङले बताएका छन्। त्यसपछि मुलुकले राजनीतिक निकास पाएको अनुभूति भएको उनको भनाइ छ।

हमालको फरक दाबी : ‘देश नै हारेको दिन’

तर, जेनजी आन्दोलनका अर्का अगुवा रवि किरण हमालले भदौ २७ गतेको घटनालाई पूर्णतः फरक ढंगले व्याख्या गरेका छन्।

हमालका अनुसार भदौ २७ ‘देश जलाउने र हिंसा भड्काउने शक्तिले सत्ता आफ्नो हातमा लिएको दिन’ हो। उनका अनुसार त्यो दिनदेखि जेनजी आन्दोलन मात्र पराजित भएको थिएन, सिंगो देशले नै राजनीतिक रूपमा हार व्यहोरेको थियो।

त्यसबेला सुरक्षा निकाय, निजामती प्रशासन र आन्दोलनकारीसमेत निरीह बनाइएको हमालको दाबी छ। आफूहरूले परिस्थितिको गम्भीरता बुझेर सुरक्षा निकाय, निजामती प्रशासन र राष्ट्रपति कार्यालयसमक्ष शपथ रोक्न आग्रह गरेको उनले बताएका छन्।

“अन्तिम क्षणसम्म हामीले रोक्न सकिन्छ कि भनेर प्रयास गर्‍यौँ। तर हामी सकेनौँ,” हमालले भनेका छन्।

भदौ २७ गते आफूहरूले गरेको प्रयास सफल हुन नसकेको घटनालाई व्यक्तिगत असफलताका रूपमा नलिएको पनि हमालले बताएका छन्। समयसँगै त्यसबेलाको वास्तविकता थप स्पष्ट हुँदै जाने उनको दाबी छ।

आन्दोलन हार्‍यो, तर प्रश्न हारेनन्

हमालले जेनजी आन्दोलन त्यसबेला पराजित भए पनि आन्दोलनले उठाएका प्रश्न, आवाज र संघर्ष भने पराजित नभएको बताएका छन्।

उनका अनुसार आन्दोलनले उठाएका राजनीतिक, सामाजिक र शासन व्यवस्थासँग सम्बन्धित प्रश्नहरू अझै जीवित छन्। ती प्रश्नको जवाफ इतिहासले खोज्ने उनको भनाइ छ।

हमालले भनेका छन्, “इतिहासले एक दिन सोध्नेछ—देश जलाएर, हिंसा भड्काएर सत्ता कब्जा गर्दाखेरि कसले रोक्ने प्रयास गर्‍यो र कसले मौन बसेर सत्ता स्वीकार गर्‍यो?”

उनको यो अभिव्यक्तिले भदौ २७ गतेको राजनीतिक घटनाक्रमलाई लिएर आफूहरूले गरेको भनिएको प्रतिरोध र त्यसपछि विकसित घटनालाई लिएर गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

एउटै आन्दोलन, भदौ २७ को दुई व्याख्या

भदौ २७ गतेलाई लिएर जेनजी आन्दोलनका दुई अगुवाबाट सार्वजनिक भएका यी धारणा एउटै आन्दोलनभित्र घटनाको मूल्यांकनमा रहेको गहिरो मतभिन्नताको संकेतका रूपमा देखिएका छन्।

गुरुङका लागि भदौ २७ कठिन र असामान्य राजनीतिक परिस्थितिबीच देशलाई निकास दिने आवश्यक हस्तक्षेपको दिन हो। उनका अनुसार त्यस दिन राजनीतिक नेतृत्वको रिक्तता अन्त्य गर्दै राज्य सञ्चालनको बाटो खोलिएको थियो।

तर हमालका लागि त्यही दिन आन्दोलनको मूल भावना कमजोर पारिएको र हिंसा तथा अराजकताबीच सत्ता हस्तान्तरण भएको दिन हो। त्यसैले उनी भदौ २७ लाई जेनजी आन्दोलन मात्र नभई सिंगो देशले राजनीतिक रूपमा हार व्यहोरेको दिनका रूपमा व्याख्या गर्छन्।

दुई अगुवाको यस्तो विपरीत धारणा सार्वजनिक हुनुले जेनजी आन्दोलनपछिको राजनीतिक संक्रमणलाई कसरी बुझ्ने भन्ने बहस अझै टुंगिनसकेको देखाएको छ। भदौ २७ गते भएका निर्णय, त्यसको पृष्ठभूमि र त्यसले मुलुक