नैतिकता, करुणा र सहअस्तित्व : समुन्नत समाजका आधारस्तम्भ
वि.सं.२०८३ मंसिर १ मंगलवार
shares
Photo By: AI
“सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥”
प्राचीन पूर्वीय दर्शनमा प्रतिपादित यो शान्तिमन्त्रले सम्पूर्ण प्राणीको सुख, स्वास्थ्य, कल्याण र दुःखमुक्त जीवनको कामना गर्दछ। यसको मूल भाव व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समग्र मानवता र सृष्टिको हितमा केन्द्रित हुनु हो। यसले सबैको कल्याण, समान अवसर, सामाजिक न्याय र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई वास्तविक समृद्धिको आधार मान्दछ। यही मान्यता आध्यात्मिक चेतनामा आधारित मानवीय समाज निर्माणको दार्शनिक आधार हो।
समाजको समृद्धि मापन गर्ने परम्परागत आधारमा आर्थिक वृद्धि, पूर्वाधार विकास, उत्पादन, रोजगारी र प्रतिव्यक्ति आयजस्ता सूचकहरू पर्दछन्। यी सूचकहरू विकासका लागि अनिवार्य छन्। तर यिनले मात्र समाजको वास्तविक अवस्था चित्रण गर्न सक्दैनन्। आर्थिक रूपमा सम्पन्न भए पनि कुनै समाजमा हिंसा, भ्रष्टाचार, विभेद, असमानता र सामाजिक अविश्वास व्याप्त छ भने त्यसलाई पूर्ण समृद्ध समाज मान्न सकिँदैन। वास्तविक समृद्धि आर्थिक अवसरसँगै मानवीय गरिमा, नैतिक आचरण, मानसिक शान्ति, सामाजिक सुरक्षा र न्यायको सुनिश्चिततामा निहित हुन्छ। त्यसैले समृद्धिको अवधारणालाई भौतिक विकास र मानवीय चेतनाको समन्वित परिणामका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
आध्यात्मिकता मानिसको आन्तरिक चेतना, आत्मबोध, विवेक र जीवनको उद्देश्यसँग सम्बन्धित विषय हो। यसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्व, कर्तव्य, व्यवहार र सामाजिक उत्तरदायित्वबारे गम्भीर रूपमा सोच्न प्रेरित गर्छ। आध्यात्मिक चेतना कुनै विशेष धर्म, सम्प्रदाय वा कर्मकाण्डमा मात्र सीमित हुँदैन। यसको व्यापक अर्थ सत्य, प्रेम, करुणा, अहिंसा, आत्मसंयम, सहिष्णुता र परोपकारजस्ता सार्वभौमिक मूल्यहरूको अभ्यास हो। मानिसले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको पीडा बुझ्न र सामूहिक हितका लागि योगदान गर्न सक्नु आध्यात्मिक चेतनाको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो।
पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनलाई नैतिकता र आत्मअनुशासनसँग जोडेर व्याख्या गरेको छ। उपनिषद्को ‘आत्मवत् सर्वभूतेषु’ भन्ने भावनाले अरू प्राणीलाई पनि आफूजस्तै ठान्नुपर्ने सन्देश दिन्छ। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, स्वधर्म, आत्मसंयम र लोकसङ्ग्रहलाई महत्त्व दिएको छ। बौद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री, प्रज्ञा र मध्यम मार्गको शिक्षा प्रदान गर्दछ। जैन दर्शनले अहिंसा र अपरिग्रहलाई जीवनको आधार मानेको छ। यी दर्शनहरूको मूल सन्देश मानवलाई जिम्मेवार, संवेदनशील र विवेकशील बनाउनु हो। फरक दार्शनिक परम्परामा व्यक्त भए पनि यी मूल्यहरूको अन्तिम उद्देश्य मानवीय कल्याण र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व हो।
समृद्ध समाज निर्माणका लागि नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको विकास अपरिहार्य हुन्छ। नैतिक शिक्षा भनेको सही र गलत छुट्याउने क्षमता विकास गर्नु मात्र होइन। यसले व्यक्तिमा कर्तव्यबोध, उत्तरदायित्व, आत्मानुशासन र सामाजिक संवेदनशीलता विकास गर्दछ। सत्यनिष्ठा, इमानदारी, न्याय, निष्पक्षता, सहिष्णुता, दया, सहयोग र विश्वासजस्ता गुणले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछन्। समाजमा मानिसहरू एकअर्काप्रति विश्वस्त हुन सकेमा सहकार्यको वातावरण निर्माण हुन्छ। विश्वास कमजोर हुँदा सामाजिक सम्बन्धमा शङ्का, द्वन्द्व र असुरक्षा बढ्छ। त्यसैले मानवीय मूल्यहरू सामाजिक पुँजीका आधार हुन्।
नैतिक मूल्यको अभावले व्यक्तिगत व्यवहारदेखि सार्वजनिक संस्थासम्म नकारात्मक प्रभाव पार्छ। भ्रष्टाचार, नातावाद, कृपावाद, अनियमितता, हिंसा र विभेदजस्ता समस्या केवल कानुनी कमजोरीका परिणाम होइनन्। यिनको सम्बन्ध नैतिक चेतना र संस्थागत संस्कारसँग पनि जोडिएको हुन्छ। कानुनले निषेध गरेको कार्य नगर्नु नागरिकको न्यूनतम दायित्व हो। तर नैतिक व्यक्तिले कानुनको डरले मात्र होइन, आफ्नो विवेक र सामाजिक उत्तरदायित्वका कारण पनि गलत कार्य गर्दैन। यस अर्थमा नैतिकता कानुनी शासनको पूरक आधार हो। कानुनले व्यवहारलाई नियमन गर्छ भने नैतिकताले व्यवहारलाई आन्तरिक रूपमा निर्देशित गर्छ।
शिक्षा मानवीय चेतना र सामाजिक रूपान्तरणको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम हो। शिक्षाको उद्देश्य केवल प्रमाणपत्र, रोजगारी र आर्थिक अवसर प्राप्त गर्नुमा सीमित हुनु हुँदैन। यसले व्यक्तिको चरित्र, आलोचनात्मक सोच, सामाजिक जिम्मेवारी र नैतिक विवेकको विकास गर्नुपर्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्मको पाठ्यक्रममा नागरिक शिक्षा, वातावरणीय चेतना, सामाजिक न्याय, मानवीय अधिकार र नैतिक मूल्यलाई व्यवहारमुखी ढङ्गले समावेश गर्न आवश्यक छ। विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तकमा सदाचारको परिभाषा पढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई सामुदायिक सेवा, समूहगत कार्य, सामाजिक सहभागिता र जिम्मेवार व्यवहारको अभ्यास गराउनुपर्छ। ज्ञान र आचरणबीचको सम्बन्ध स्थापित भएमा मात्र शिक्षा जीवनोपयोगी हुन्छ।
परिवार नै मानवीय संस्कार निर्माणको पहिलो संस्था हो। बालबालिकाले सत्य बोल्ने, अरूको सम्मान गर्ने, सहयोग गर्ने र जिम्मेवारी पूरा गर्ने व्यवहार परिवारबाट सिक्छन्। अभिभावकको व्यवहार बालबालिकाका लागि प्रत्यक्ष पाठशाला हो। उनीहरूले उपदेशभन्दा व्यवहारबाट बढी सिक्छन्। परिवारमा प्रेम, विश्वास, संवाद र समानताको वातावरण भएमा बालबालिकामा सकारात्मक व्यक्तित्व विकास हुन्छ। त्यसैगरी विद्यालय र समुदायले पनि परिवारबाट प्राप्त संस्कारलाई सामाजिक व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्नुपर्छ। परिवार, शिक्षा र सामाजिक संस्थाबीच समन्वय कायम भएमा नैतिक नागरिक निर्माणको प्रक्रिया प्रभावकारी हुन्छ।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँको सामाजिक विविधता राष्ट्रिय पहिचान र सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्वपूर्ण आधार हो। तर विविधतासँगै सामाजिक विभेद, जातीय पूर्वाग्रह, धार्मिक असहिष्णुता र आर्थिक असमानताका चुनौती पनि विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा आध्यात्मिक चेतनाले सबै मानिसको समान मानवीय गरिमा स्वीकार गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। कुनै व्यक्तिको मूल्य उसको जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग, आर्थिक अवस्था वा सामाजिक हैसियतका आधारमा निर्धारण हुनु हुँदैन। समानता, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानको संस्कारले मात्र विविधताबीच एकता कायम गर्न सक्छ। आध्यात्मिक मूल्यलाई सामाजिक न्याय र समावेशितासँग जोड्नु नेपाली समाजको विशेष आवश्यकता हो।
आध्यात्मिक चेतनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सेवाभाव हो। सेवा भनेको आर्थिक सहयोग गर्नु हो। अरूको दुःख बुझ्नु, समस्यामा साथ दिनु, कमजोर वर्गको अधिकारका पक्षमा बोल्नु र सार्वजनिक हितका काममा सहभागी हुनु पनि सेवा हो। समाजमा आर्थिक, सामाजिक र शैक्षिक रूपमा पछाडि परेका समुदायलाई अवसर उपलब्ध गराउनु सामूहिक उत्तरदायित्व हो। राज्यले सामाजिक सुरक्षा र समान अवसर सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सक्षम नागरिक, सामाजिक संस्था र प्रबुद्ध वर्गले पनि सीमान्तकृत समुदायको उत्थानमा योगदान दिनुपर्छ। परोपकारलाई दया वा उपकारका रूपमा मात्र नभई सामाजिक न्यायको अभ्यासका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
प्रबुद्ध वर्ग, राजनीतिक नेतृत्व, प्रशासनिक नेतृत्व र सार्वजनिक जीवनमा सक्रिय व्यक्तिहरूको आचरणले समाजमा विशेष प्रभाव पार्छ। नागरिकले उनीहरूको अभिव्यक्तिभन्दा व्यवहारलाई नजिकबाट नियालिरहेका हुन्छन्। नेतृत्वमा नैतिकता, इमानदारी र सार्वजनिक उत्तरदायित्व भएमा नागरिकमा संस्थाप्रति विश्वास बढ्छ। तर नेतृत्व स्वार्थ, अहंकार र व्यक्तिगत लाभमा केन्द्रित भएमा समाजमा नकारात्मक सन्देश प्रवाह हुन्छ। त्यसैले सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो अधिकारलाई सुविधाको स्रोत होइन, जनसेवाको जिम्मेवारीका रूपमा बुझ्नुपर्छ। नेतृत्वको वास्तविक प्रतिष्ठा पद, शक्ति र सम्पत्तिबाट होइन, चरित्र, निष्पक्षता र जनहितप्रतिको प्रतिबद्धताबाट स्थापित हुन्छ।
सार्वजनिक प्रशासनमा मानवीय र आध्यात्मिक मूल्यहरूको महत्त्व अझ बढी हुन्छ। सार्वजनिक प्रशासन राज्य र नागरिकबीचको प्रत्यक्ष सम्पर्कको माध्यम हो। नागरिकले राज्यको क्षमता र संवेदनशीलताको अनुभव प्रशासनिक व्यवहारबाट गर्छन्। प्रशासन स्वच्छ, निष्पक्ष, पारदर्शी, जवाफदेही र नतिजामुखी हुनुपर्छ। सार्वजनिक स्रोतको उपयोगमा इमानदारी, निर्णय प्रक्रियामा निष्पक्षता र सेवा प्रवाहमा नागरिकमैत्री व्यवहार आवश्यक हुन्छ। प्रशासनिक अधिकार व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्ने साधन होइन। यो सार्वजनिक हित सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी हो।
सुशासनको स्थापना कानुन, नीति र संस्थागत संरचनाबाट मात्र सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि सार्वजनिक पदाधिकारीमा नैतिक प्रतिबद्धता र सेवाभाव पनि आवश्यक हुन्छ। भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि दण्ड र निगरानी व्यवस्था महत्त्वपूर्ण छन्। तर त्यससँगै संस्थागत पारदर्शिता, प्रक्रियागत सरलता, कार्यसम्पादनमा उत्तरदायित्व र नैतिक नेतृत्वको विकास गर्नुपर्छ। सार्वजनिक प्रशासनमा नातावाद, कृपावाद र चाकरी प्रवृत्तिले योग्यता, निष्पक्षता र संस्थागत विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाउँछन्। यस्ता प्रवृत्तिको अन्त्यका लागि कानुनी कार्यान्वयनसँगै संगठनात्मक संस्कारमा सुधार आवश्यक छ। कर्मचारीको मूल्याङ्कन व्यक्तिगत निकटताका आधारमा होइन, योग्यता, कार्यक्षमता र नतिजाका आधारमा हुनुपर्छ।
वर्तमान विश्व प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल सञ्चार र आर्थिक भूमण्डलीकरणबाट तीव्र रूपमा प्रभावित छ। प्रविधिले सूचना, शिक्षा, स्वास्थ्य र सेवा प्रवाहमा उल्लेखनीय सम्भावना सिर्जना गरेको छ। तर यसको प्रयोगसँगै गोपनीयता उल्लङ्घन, साइबर अपराध, गलत सूचना, डिजिटल विभाजन र सामाजिक अलगावका चुनौती पनि बढेका छन्। प्रविधिको विकास आफैँमा मानवीय प्रगतिको सुनिश्चित आधार होइन। यसको उपयोग कुन उद्देश्य र मूल्यका आधारमा गरिन्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रविधि मानवताको सेवामा केन्द्रित हुनुपर्छ। मानवीय विवेक, नैतिक उत्तरदायित्व र सामाजिक न्यायबाट निर्देशित प्रविधिले मात्र समावेशी समृद्धिमा योगदान दिन सक्छ।
आर्थिक विकास र आध्यात्मिक चेतनाबीच पनि सन्तुलन आवश्यक छ। उपभोग र प्रतिस्पर्धामा आधारित जीवनशैलीले मानिसलाई भौतिक उपलब्धितर्फ प्रेरित गरे पनि सन्तुष्टि र मानसिक शान्ति सुनिश्चित गर्दैन। अनियन्त्रित उपभोग, प्राकृतिक स्रोतको दोहन र वातावरणीय विनाशले दीर्घकालीन समृद्धिलाई चुनौती दिन्छन्। आध्यात्मिक दर्शनमा रहेको संयम, अपरिग्रह र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको भावनाले दिगो विकासको अवधारणालाई बलियो बनाउन सक्छ। प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग, वातावरण संरक्षण र भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारी समृद्ध समाजका आधार हुन्। विकासको मूल्याङ्कन वर्तमान पुस्ताले प्राप्त गरेको सुविधाबाट मात्र होइन, भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राखिएको प्राकृतिक र सामाजिक सम्पदाबाट पनि गरिनुपर्छ।
आध्यात्मिक अभ्यासले व्यक्तिको आत्मनियन्त्रण, भावनात्मक सन्तुलन र मानसिक शान्तिमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। ध्यान, योग, स्वाध्याय र आत्मचिन्तनजस्ता अभ्यासले मानिसलाई आफ्ना विचार र व्यवहारप्रति सचेत बनाउँछन्। यसले आवेग, क्रोध, ईर्ष्या र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर आध्यात्मिकतालाई सामाजिक अन्याय स्वीकार गर्ने वा संरचनागत समस्याबाट विमुख हुने माध्यम बनाउनु हुँदैन। वास्तविक आध्यात्मिकता अन्यायविरुद्ध विवेकपूर्ण आवाज उठाउन, कमजोरको पक्षमा उभिन र समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन प्रेरित गर्ने शक्ति हो। आत्मशुद्धि र सामाजिक उत्तरदायित्व एकअर्काका परिपूरक पक्ष हुन्।
समृद्ध समाज निर्माणका लागि राज्य, परिवार, शैक्षिक संस्था, धार्मिक तथा सामाजिक संस्था, सञ्चारमाध्यम र नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक छ। राज्यले नैतिक शासन, समान अवसर र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्नुपर्छ। शैक्षिक संस्थाले ज्ञानसँगै चरित्र निर्माणमा जोड दिनुपर्छ। धार्मिक तथा आध्यात्मिक संस्थाले मानवता, सहिष्णुता र सेवाभावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले सत्य सूचना, सामाजिक उत्तरदायित्व र सकारात्मक सार्वजनिक बहसलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। नागरिकले आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य पनि पूरा गर्नुपर्छ। यी सबै पक्षको समन्वयबाट मात्र मानवीय मूल्यमा आधारित सामाजिक संरचना निर्माण गर्न सकिन्छ।
अन्ततः आध्यात्मिक आधारमा निर्माण हुने समृद्ध समाजको मूल उद्देश्य मानिसलाई मानिससँग जोड्नु हो। यस्तो समाजमा धनभन्दा चरित्र, शक्तिभन्दा सेवा, प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य र स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई महत्त्व दिइन्छ। आर्थिक विकास, प्रविधिगत उन्नति र संस्थागत सुधारलाई मानवीय मूल्यले निर्देशित गर्छन्। नागरिकले स्वतन्त्रता, समानता, न्याय, सम्मान र सुरक्षाको अनुभूति गर्छन्। सार्वजनिक संस्थाहरू नागरिकप्रति उत्तरदायी हुन्छन्। समाजमा कमजोर र सीमान्तकृत व्यक्तिका लागि अवसर सिर्जना गरिन्छ। यही नै वास्तविक समृद्धिको आधार हो।
मानव सभ्यताको भविष्य मानवको विवेक, नैतिकता र करुणाको विकासमा पनि उत्तिकै निर्भर छ। भौतिक समृद्धिले जीवनलाई सुविधाजनक बनाउन सक्छ, तर आध्यात्मिक चेतनाले त्यसलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। त्यसैले आधुनिक विकासलाई मानवीय मूल्य र आध्यात्मिक विवेकसँग जोड्न आवश्यक छ। ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ को भावना व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सकेमा मात्र समृद्धिको लाभ सम्पूर्ण समाजसम्म पुग्न सक्छ। सबैको सुख, सबैको सम्मान र सबैको कल्याणलाई विकासको अन्तिम लक्ष्य बनाउनु नै आध्यात्मिक आधारमा निर्माण हुने मानवीय समृद्ध समाजको सार हो।
































