गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौं । पूर्वप्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्रशमशेर राणालाई रातको समयमा प्रहरीले घरबाट लिएर प्रहरी कार्यालय पु¥याएको घटनाले राजनीतिक वृत्तदेखि कानुन व्यवसायीसम्म बहस सिर्जना गरेको छ । प्रहरीले राणालाई पक्राउ गरिएको नभई सुरक्षा चुनौतीका कारण केही समयका लागि प्रहरी कार्यालय ल्याइएको र अवस्था सहज भएपछि घर फर्काइएको जनाएको छ । तर, घटनाको प्रकृति र रातको समयमा गरिएको उक्त कदमबारे भने प्रश्न उठेका छन् ।

राणालाई प्रहरीले घरबाट लिएर गएको विषय सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जालमा पक्ष–विपक्षमा प्रतिक्रिया देखिए । राजनीतिक दलका नेतादेखि कानुन व्यवसायीसम्मले घटनामाथि प्रश्न उठाए । नेकपा एमालेका महासचिव शंकर पोखरेल र उपमहासचिव योगेश भट्टराईले प्रहरीको उक्त कदमप्रति आपत्ति जनाएका छन् । नेकपाका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले पनि राणालाई विनाकारण पक्राउ गरिएको भन्दै प्रश्न उठाएका छन् । नेपाली कांग्रेसका केही नेताले समेत सरकारको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाएका छन् । तर, यो सम्पूर्ण घटनामा सबैभन्दा रोचक पक्ष भने स्वयं राणाको मौनता बनेको छ ।

घरबाट रातको समयमा प्रहरी कार्यालय लगिएका, केही समयपछि पुनः घर फर्किएका राणाले अहिलेसम्म घटनाबारे सार्वजनिक रूपमा एक शब्द पनि बोलेका छैनन् । आफूलाई के कारणले प्रहरी कार्यालय लगियो, कसले सुरक्षा खतरा देख्यो, प्रहरीसँग आफ्नो के संवाद भयो वा आफूलाई गरिएको व्यवहारबारे उनको धारणा के हो भन्ने विषयमा उनी मौन छन् । वर्षौंसम्म वकालत गरेका अनि प्रधानन्यायाधीशसम्म बनेका व्यक्तिले आफैँलाई परेको अन्यायमा किन मौन बसे ? प्रश्न गम्भीर छ ।

राजनीतिक नेता र कानुन व्यवसायीले आफ्नो–आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरिरहेका बेला घटनाका मुख्य पात्र नै नबोल्दा स्वाभाविक रूपमा थप प्रश्न जन्मिएका छन् ।नेपाल प्रहरीले राणालाई पक्राउ गरेको दाबी गरेको छैन । सुरक्षा जोखिमको सूचना पाएपछि सम्भावित आक्रमणबाट जोगाउन केही समय प्रहरी कार्यालयमा राखिएको र अवस्था सहज भएपछि घर पठाइएको प्रहरीको भनाइ छ ।

यदि प्रहरीको यो दाबीलाई आधार मान्ने हो भने राणाको सुरक्षा नै घटनाको मुख्य कारण देखिन्छ । तर प्रश्न त्यसपछि सुरु हुन्छ—सुरक्षा खतरा कस्तो थियो ? सूचना कति विश्वसनीय थियो ? घरमै सुरक्षा दिन सकिने अवस्था थिएन ? र रातको समयमा पूर्वप्रधानन्यायाधीशलाई प्रहरी कार्यालय लैजानैपर्ने परिस्थिति के थियो ? यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तर प्रहरीले सार्वजनिक रूपमा दिएको छैन ।

अर्कोतर्फ, यदि सुरक्षा चुनौती वास्तविक थियो भने राणाले त्यसबारे किन सार्वजनिक रूपमा केही बताएनन् ? आफूलाई सुरक्षा जोखिम रहेको महसुस भएको हो भने उनले त्यसको जानकारी दिन सक्थे । प्रहरीको कदम अनुचित लागेको हो भने त्यसबारे आफ्नो धारणा राख्न सक्थे । तर उनी दुवै विषयमा मौन छन् ।

विवादबाट अलग छैनन् राणा

चोलेन्द्रशमशेर राणा नेपालको न्यायिक इतिहासमा विवादबाट टाढा रहेका व्यक्ति भने होइनन् । वकालतको समयदेखि नै उनको व्यावसायिक आचरण र विभिन्न गतिविधिमाथि प्रश्न उठ्ने गरेको थियो । अधिवक्ता केशव अधिकारीका अनुसार राणाको विगतमा समेत विवादास्पद गतिविधिका विषय उठ्ने गरेका थिए ।

अधिकारीले विगतमा काठमाडौंको निर्वाचन आयोग पछाडिको करिब एक रोपनी जग्गा र त्यहाँको घर राणाकी श्रीमतीको नाममा आएको विषयसमेत चर्चामा रहेको स्मरण गर्छन् । मुस्ताङका राजाको नाममा रहेको यो जग्गा र घरका विषयमा निकै चर्चा भएको थियो ।यस्ता विषयमा प्रमाण र आधिकारिक अभिलेखका आधारमा छुट्टै अनुसन्धान आवश्यक हुने भए पनि ती प्रसंगले राणाको सार्वजनिक छविमाथि प्रश्न उठेको देखिन्छ ।

प्रधानन्यायाधीशका रूपमा कार्यरत रहँदा पनि राणा विवादको केन्द्रमा रहे । उनका विरुद्ध न्याय क्षेत्रभित्रै आन्दोलन भयो । सर्वोच्च अदालतमा लामो समयसम्म विवाद र आन्दोलनको अवस्था सिर्जना भएको थियो । उनका निर्णय, कार्यशैली र न्यायिक नेतृत्वलाई लिएर कानुन व्यवसायीको एउटा हिस्साले गम्भीर प्रश्न उठाएको थियो । त्यसैले राणाको पछिल्लो घटनालाई उनको सम्पूर्ण सार्वजनिक पृष्ठभूमिबाट अलग गरेर हेर्न पनि सकिँदैन ।

तर विगतमा विवादमा परेको व्यक्ति हुनु र अहिले प्रहरीले रातको समयमा प्रहरी कार्यालय लैजानु दुई अलग विषय हुन् । पहिलेका विवादले पछिल्लो प्रहरी कारबाही स्वतः जायज वा नाजायज बनाउँदैन । पछिल्लो घटनाको औचित्य त्यस घटनाका तथ्य र कानुनी आधारबाटै परीक्षण हुनुपर्छ ।

‘रातको समयमा किन ?’

वरिष्ठ अधिवक्ता टीकाराम भट्टराईले प्रहरीको कदमलाई राज्यको गलत हर्कतका रूपमा टिप्पणी गरेका छन् । कानुनी शासन भएको मुलुकमा राज्यका निकायले व्यक्तिसँग गर्ने व्यवहार कानुनी प्रक्रिया र स्थापित मान्यताअनुसार हुनुपर्ने उनको तर्क छ । अधिवक्ता केशव अधिकारी भने प्रहरीले आवश्यक ठानेमा सोधपुछका लागि व्यक्तिलाई बोलाउन सक्ने बताउँछन् । तर प्रश्न उनले पनि उठाएका छन् कि रातको समयमा नै किन ? यही प्रश्न अहिले घटनाको केन्द्रमा छ ।

यदि राणामाथि कुनै अनुसन्धान थिएन, पक्राउ गरिएको थिएन र मुख्य उद्देश्य सुरक्षा प्रदान गर्नु थियो भने उनलाई घरमै सुरक्षा दिन सकिन्थ्यो कि सकिँदैनथ्यो ? यदि प्रहरी कार्यालय नै सुरक्षित स्थान थियो भने त्यसको आधार के थियो ? यी प्रश्नको जवाफ स्पष्ट नहुँदा प्रहरीको भनाइप्रति पनि थप जिज्ञासा पैदा भएको हो ।

आरोप धेरै, तर राणाको जवाफ शून्य

राणाको मौनताले अर्को पक्षलाई पनि जन्म दिएको छ । सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारमाध्यममा घटनालाई लिएर विभिन्न कोणबाट अड्कलबाजी भइरहेका छन् । कतिपयले राणाको सम्पत्ति र विगतका विवादलाई जोडिरहेका छन् भने कतिपयले पछिल्लो राजनीतिक तथा सामाजिक परिस्थितिसँग घटनालाई जोडेर हेरेका छन् । तर यस्ता अनुमान आफैँमा तथ्य होइनन् ।

घटनाका सम्बन्धित पात्रले आफ्नो धारणा सार्वजनिक नगर्दा सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा अनुमानले ठाउँ पाउने अवस्था भने बन्छ । यसले वास्तविक घटनाभन्दा बाहिरका विषयलाई समेत बहसको केन्द्रमा ल्याउन सक्छ । राणाले एउटा छोटो वक्तव्य दिएर पनि धेरै प्रश्नको जवाफ दिन सक्थे र दिनु पर्दछ । तर उनले त्यसो गरेका छैनन् ।

प्रश्न प्रहरीमाथि मात्रै होइन

यस घटनामा अहिले अधिकांश प्रश्न प्रहरीतर्फ तेर्सिएका छन् । तर घटनाको पूर्ण तस्वीरका लागि राणाको मौनता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण देखिन्छ । यदि उनीमाथि राज्यले अन्याय गरेको हो भने त्यसको विरोध गर्ने पर्याप्त कानुनी र सार्वजनिक बाटो उनीसँग छ । यदि प्रहरीले उनको सुरक्षा गरेको हो भने त्यसबारे धन्यवाद वा कम्तीमा घटनाको वास्तविकता बताउन पनि उनी स्वतन्त्र छन् । तर दुवै अवस्थामा उनी मौन छन् । यही मौनताले घटनालाई थप रहस्यमय बनाएको छ ।

राणा विवादास्पद पृष्ठभूमिका व्यक्ति हुन सक्छन् । उनको कार्यकाल, निर्णय र विगतका विषयमा प्रश्न उठेका छन् । तर त्यसको अर्थ राज्यले उनलाई कानुनी प्रक्रिया बाहिर गएर व्यवहार गर्न पाउँछ भन्ने होइन । त्यस्तै, प्रहरीले सुरक्षा कारण देखाएको भन्दैमा रातको समयमा घरबाट प्रहरी कार्यालय लैजाने कदममाथि उठेका प्रश्न स्वतः समाप्त हुँदैनन् ।

प्रहरी र राणा दुईमध्ये कुनै एउटा पक्ष मात्र बोलिरहँदा घटनाको पूर्ण तस्वीर आउँदैन । अहिले राजनीतिक दलका नेता बोलेका छन्, कानुन व्यवसायी बोलेका छन्, सामाजिक सञ्जाल बोलेको छ, सञ्चारमाध्यमले विभिन्न कोणबाट लेखेका छन् । तर जसलाई लिएर यति ठूलो बहस भइरहेको छ, ती चोलेन्द्रशमशेर राणा भने एकै वचन बोल्न चाहिरहेका छैनन् । त्यही मौनता अहिले घटनाको अर्को ठूलो प्रश्न बनेको छ ।