गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

बिहानको आकाश बिस्तारै उज्यालिँदै थियो। पूर्वी क्षितिजमा सूर्यका प्रथम किरणहरूले रातको अँध्यारोलाई विस्तारै पन्छाउँदै गर्दा विराटनगरको सडकमा दिनचर्या सुरु भइसकेको थियो। मानिसहरू आ–आफ्ना गन्तव्यतर्फ हतारिँदै थिए। सवारीसाधनको आवाज, चिया पसलबाट निस्किरहेको बाफ र सडकछेउका पसलहरूको चहलपहलले सहर जागेको अनुभूति हुन्थ्यो। तर मेरो मन भने सहरको व्यस्तताभन्दा टाढा, प्रकृतिको काखमा अवस्थित उदयपुरतर्फ यात्रा गर्न उत्सुक थियो।

विराटनगरबाट उदयपुरको यात्रा तराईको समथर फाँटबाट चुरेको हरियाली, नदीका कलकल ध्वनि,  घुमाउरा बाटा र भित्री मधेशका मनमोहक उपत्यकासँग साक्षात्कार गर्ने अवसर थियो। भूगोलका विविध रूपहरूभित्र लुकेको जीवन, संस्कृति, इतिहास र प्रकृतिको अन्तरसम्बन्ध बुझ्ने एउटा आत्मिक यात्रासमेत थियो।

सवारीसाधन विराटनगरबाट कोशी राजमार्ग हुँदै अगाडि बढ्यो। सडकको दुवैतर्फ फैलिएका हरिया खेतहरू, कतै पाक्न लागेका धानका बाला, कतै हावासँगै लहराइरहेका तरकारिका बोट र कतै खेतमा काम गरिरहेका किसानहरू देखिन्थे। बिहानको शीतले भिजेका घाँसका पातहरूमा सूर्यका किरण पर्दा मोतीका दानाझैँ चम्किरहेका थिए। प्रकृतिले कुनै कलाकारको कुशल हातबाट कोरिएको चित्रजस्तो आफ्नो सौन्दर्य प्रदर्शन गरिरहेको थियो।

मनमनै सोचेँ—मानिसले विकासका नाममा ठूला भवन, फराकिला सडक र आधुनिक संरचनाहरू निर्माण गर्न सक्छ, तर प्रकृतिले सिर्जना गरेको यस्तो सहज सौन्दर्यको विकल्प निर्माण गर्न सक्दैन। प्रकृति आफैँमा एउटा खुला विश्वविद्यालय हो, जहाँ प्रत्येक दृश्यले केही न केही सिकाइरहेको हुन्छ।

यात्रा अगाडि बढ्दै जाँदा तराईको समथर भूभाग क्रमशः बदलिन थाल्यो। क्षितिजमा देखिएका पहाडहरू नजिकिँदै गए। चुरे पर्वतशृङ्खलाका हरिया डाँडाहरूले यात्रालाई नयाँ आकर्षण प्रदान गर्न थाले। कतै पहाडको काखमा साना बस्तीहरू थिए, कतै वनस्पतिले ढाकिएका उकाली–ओराली र कतै खोल्साहरूबाट बगिरहेको स्वच्छ पानी। सडकको घुम्तीबाट देखिने प्रत्येक दृश्यले मनलाई केही क्षण रोकिन आग्रह गरिरहेको थियो।

प्रकृतिको सुन्दरताको पनि आफ्नै भाषा हुँदो रहेछ। त्यो भाषामा शब्द हुँदैनन्, तर अनुभूति हुन्छ। त्यसमा व्याकरण हुँदैन, तर लय हुन्छ। त्यसमा कुनै कृत्रिम सजावट हुँदैन, तर अद्भुत आकर्षण हुन्छ।

चुरे क्षेत्रको नजिक पुग्दा भूगोलको चरित्रमा स्पष्ट परिवर्तन देखिन थाल्यो। पहाडका हरिया शृङ्खलाहरू, वनस्पतिले ढाकिएका भिरालो जमिन र बीचबीचमा देखिने साना बस्तीहरूले यात्रालाई रोमाञ्चक बनाइरहेका थिए। कतै सालका अग्ला रूखहरू आकाशतर्फ फैलिएका थिए भने कतै बाँसका झ्याङहरू हावासँगै मन्द गतिमा हल्लिरहेका थिए।

प्रकृतिको यो रूप साँच्चै प्रेमिल थियो। हरियालीले ढाकिएका पहाडहरू मानौँ धर्तीले ओढेको हरियो पछ्यौरी हुन्। नदीका धाराहरू त्यस पछ्यौरीमा कोरिएका चाँदीका धर्साझैँ देखिन्थे। बादलका साना टुक्राहरू पहाडका टुप्पामा विश्राम गरिरहेका थिए। यस्तो दृश्यले मनमा प्रकृतिप्रतिको प्रेम मात्र होइन, त्यसको संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारीसमेत जगाउँथ्यो।

सडकको एउटा मोडमा पुग्दा टाढासम्म फैलिएको वनक्षेत्र देखियो। चराहरूको चिरबिर आवाज र हावाको सुस्केराले वातावरणलाई सङ्गीतमय बनाइरहेका थिए। केही क्षण सवारी रोक्न मन लाग्यो। झ्यालबाट बाहिर हेर्दै आफैँसँग प्रश्न गरेँ—हामी मानिसहरू किन यति धेरै हतारमा छौँ? गन्तव्यमा पुग्ने हतारले बाटोको सौन्दर्य अनुभव गर्ने समय नै खोसिरहेको त छैन?

जीवन पनि त एउटा यात्रा हो। हामी उपलब्धिको गन्तव्य खोज्दै दौडिन्छौँ, तर यात्राका साना खुसी, सम्बन्धका आत्मीयता र प्रकृतिका सुन्दर क्षणहरूलाई प्रायः बेवास्ता गर्छौँ। सम्भवतः जीवनको वास्तविक आनन्द गन्तव्य प्राप्तिमा मात्र होइन, यात्राका प्रत्येक क्षणलाई आत्मसात् गर्न सक्नुमा पनि छ।

उदयपुर जिल्लाको भौगोलिक स्वरूप आफैँमा एउटा अद्भुत प्राकृतिक संरचना हो। पूर्वतिर साँघुरिएको र पश्चिमतर्फ फराकिलो हुँदै गएको यस जिल्लाको क्षेत्रफल २०६३ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। नेपालको क्षेत्रफलका आधारमा बीसौँ स्थानमा पर्ने उदयपुर कोशी प्रदेशको महत्त्वपूर्ण जिल्ला हो।

यस जिल्लाको भूगोलमा तराई, भावर, चुरे, भित्री मधेश र महाभारत पर्वतशृङ्खलाका विविध स्वरूपहरू समेटिएका छन्। समुद्र सतहबाट करिब ३६० मिटरदेखि २३१० मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको यस भूभागमा हावापानी, वनस्पति, जीवजन्तु र जनजीवनको उल्लेखनीय विविधता पाइन्छ।

उत्तरमा भोजपुर, खोटाङ र ओखलढुङ्गा, दक्षिणमा सिरहा र सप्तरी, पूर्वमा सुनसरी र धनकुटा तथा पश्चिममा सिन्धुली र धनुषासँग यसको भौगोलिक सम्बन्ध जोडिएको छ। नौ जिल्लासँग सिमाना जोडिएको उदयपुरको भौगोलिक अवस्थिति अन्तरजिल्ला सम्बन्ध, व्यापार, आवागमन र सांस्कृतिक आदानप्रदानका दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण छ।

सवारीसाधनको झ्यालबाट देखिने पहाडी दृश्यहरूले यी तथ्याङ्कलाई जीवन्त बनाइरहेका थिए। भूगोल पुस्तकका पानामा पढ्दा एउटा सूचना हुन्छ, तर त्यही भूगोललाई आँखाले देख्दा अनुभूतिको संसार खुल्दो रहेछ।

यहाँका पहाडहरू केवल ढुङ्गा र माटोका थुप्रा होइनन्। ती मानव सभ्यताका साक्षी हुन्। यहाँका नदीहरू केवल पानीका बहाव होइनन्। ती जीवनका निरन्तरता हुन्। यहाँका वनहरू केवल रूखहरूको समूह होइनन्। ती जैविक विविधता, पर्यावरणीय सन्तुलन र मानव अस्तित्वका आधार हुन्।

यात्राको मुख्य आकर्षण त्रियुगा उपत्यका थियो। महाभारत पर्वत र चुरे शृङ्खलाको बीचमा फैलिएको भित्री मधेशको यो उपत्यका प्राकृतिक सौन्दर्य र मानवीय बसोबासको सुन्दर सङ्गम हो। त्रियुगा नदीको किनारमा अवस्थित यस उपत्यकाले उदयपुरको भौगोलिक तथा आर्थिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।

त्रियुगा नगरपालिकाभित्र पर्ने गाईघाट (बोक्से) जिल्ला सदरमुकाम हो। उपत्यकाको फराकिलो फाँट, हरिया खेत, वरिपरिका पहाड र नदीको उपस्थितिले गाईघाटलाई विशिष्ट प्राकृतिक पहिचान प्रदान गरेका छन्।

गाईघाटतर्फ प्रवेश गर्दा पहाडको काखमा फैलिएको बस्ती देखेर मन आनन्दित भयो। कतै घरका छानाहरू घाममा चम्किरहेका थिए, कतै खेतबारीमा किसानहरू व्यस्त थिए। बजार क्षेत्रमा मानिसहरूको आवागमन, पसलहरूको चहलपहल र स्थानीय जीवनको सहज गतिशीलताले उपत्यकालाई जीवन्त बनाइरहेको थियो।

त्रियुगा उपत्यकाको सौन्दर्यमा एउटा विशेष आत्मीयता छ। यो सौन्दर्य केवल आँखालाई आकर्षित गर्ने खालको छैन, मनलाई शान्त बनाउने प्रकृतिको मौन निमन्त्रणा पनि हो। पहाडले अँगालेको फाँट, फाँटलाई स्पर्श गर्दै बगेको नदी र नदीको वरिपरि फैलिएको हरियालीले एउटा सुन्दर प्राकृतिक परिवारको अनुभूति गराउँछन्।

मनले भन्यो—कति सुन्दर छ यो धरती! प्रकृतिले कतै विशाल पहाड बनाएको छ, कतै फराकिलो मैदान, कतै गहिरा खोँच र कतै जीवनदायिनी नदी। यति धेरै विविधताबीच पनि सबैको अस्तित्व एकअर्कासँग जोडिएको छ। मानिसले पनि प्रकृतिबाट सहअस्तित्व र सहकार्यको यही पाठ सिक्नुपर्ने होइन र?

उदयपुरको प्राकृतिक परिचय नदीहरूबिना अपूर्ण रहन्छ। सप्तकोशी, सुनकोशी, त्रियुगा, कमला, तावा, बरुवा, रसुवा, कङ्क, द्वार, वैद्यनाथ र ककरुजस्ता नदी तथा खोलाहरूले यस जिल्लाको जलसम्पदा र पर्यावरणीय प्रणालीलाई समृद्ध बनाएका छन्।

विशेषतः सप्तकोशी नदी नेपालको प्रमुख नदी प्रणालीमध्ये एक हो। हिमाली क्षेत्रबाट उत्पन्न विभिन्न नदीहरूको जलप्रवाह समेट्दै अघि बढ्ने कोशी नदीले पूर्वी नेपालको भूगोल, कृषि, अर्थतन्त्र र सभ्यतामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। नदीको विशाल प्रवाह हेर्दा प्रकृतिको शक्ति र मानवीय अस्तित्वको निर्भरता दुवैको अनुभूति हुन्छ।

नदी किनारमा उभिएर पानीको प्रवाह नियाल्दा एउटा दार्शनिक विचार मनमा आयो—नदी कहिल्यै एउटै रहँदैन। प्रत्येक क्षण पानी बदलिन्छ, तर नदीको अस्तित्व निरन्तर रहन्छ। मानव जीवन पनि यस्तै होइन र? समय बदलिन्छ, परिस्थिति बदलिन्छ, अनुभव बदलिन्छन्, तर जीवनको यात्रा निरन्तर अगाडि बढिरहन्छ।

नदीले मानिसलाई उदारता सिकाउँछ। आफूले पाएको पानी आफैँभित्र सीमित नराखी खेत, वन, बस्ती र जीवजन्तुलाई जीवन प्रदान गर्छ। त्यसैले नदी प्रकृतिको जलस्रोत मात्र होइन, उदारता, गतिशीलता र निरन्तरताको प्रतीक पनि हो।

तर नदीहरूको सौन्दर्यसँगै तिनको संरक्षणको प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। अव्यवस्थित उत्खनन, वन विनाश, प्रदूषण र नदीजन्य स्रोतको अनियन्त्रित दोहनले प्राकृतिक प्रणालीमा गम्भीर चुनौती उत्पन्न गरिरहेका छन्। प्रकृतिबाट लाभ लिने अधिकार मानिससँग छ, तर त्यसलाई विनाश गर्ने अधिकार छैन।

कुनै पनि जिल्लाको वास्तविक परिचय त्यहाँका पहाड, नदी र वनजङ्गलले मात्र निर्माण गर्दैनन्। त्यहाँका मानिसहरूको जीवनशैली, भाषा, संस्कृति, परम्परा, श्रम र सामाजिक सम्बन्धले पनि त्यसको आत्मा निर्माण गर्छन्।उदयपुरमा विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म र सांस्कृतिक परम्पराको सहअस्तित्व पाइन्छ। राई, लिम्बू, मगर, तामाङ, थारू, क्षेत्री, ब्राह्मण, दलितलगायत विभिन्न समुदायको सामाजिक उपस्थितिले जिल्लालाई बहुसांस्कृतिक पहिचान प्रदान गरेको छ।

यहाँका गाउँबस्तीमा परम्परागत जीवनशैली र आधुनिक परिवर्तन एकसाथ देख्न सकिन्छ। कतै परम्परागत कृषि प्रणालीले निरन्तरता पाइरहेको छ भने कतै आधुनिक शिक्षा, प्रविधि र बजार अर्थतन्त्रले नयाँ सम्भावना सिर्जना गरिरहेका छन्।स्थानीय मानिसहरूको सरलता, श्रमप्रतिको सम्मान र आफ्नो माटोप्रतिको आत्मीयता देख्दा लाग्छ—कुनै पनि भूगोलको वास्तविक समृद्धि त्यहाँका नागरिकको सन्तुष्टि र जीवनस्तरमा निहित हुन्छ।

उदयपुरमा पर्यटन, कृषि, पशुपालन, वनजन्य उत्पादन, जलस्रोत र उद्योगको प्रशस्त सम्भावना देखिन्छ। यी सम्भावनालाई योजनाबद्ध ढङ्गले उपयोग गर्न सकिएमा जिल्ला आर्थिक समृद्धिको नयाँ दिशातर्फ अघि बढ्न सक्छ।

यात्राका क्रममा देखिएका प्राकृतिक दृश्यहरूले मनलाई आनन्दित बनाए पनि केही प्रश्नहरू निरन्तर मनमा आइरहेका थिए। पहाडका काखमा रहेका बस्तीहरूमा शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी र रोजगारीको अवस्था कस्तो होला? भौगोलिक विकटताका कारण नागरिकले आधारभूत सेवा प्राप्त गर्न कति कठिनाइ भोग्नुपरेको होला? प्राकृतिक स्रोतले सम्पन्न जिल्लाका नागरिकले त्यसको लाभ कति प्राप्त गर्न सकेका होलान्?

सुन्दर भूगोल हुनु मात्र विकासको पर्याप्त आधार होइन। त्यसलाई मानवकल्याणसँग जोड्ने दूरदर्शी नीति, सक्षम प्रशासन, उत्तरदायी नेतृत्व र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छ।उदयपुरको भौगोलिक विविधताले विकासका अवसरसँगै चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ। पहाडी क्षेत्रमा पूर्वाधार निर्माणको कठिनाइ, चुरे क्षेत्रमा भूक्षय र वन विनाशको जोखिम, नदी किनारमा बाढी तथा कटानको समस्या र भित्री मधेशमा व्यवस्थित सहरीकरणको आवश्यकता देखिन्छ।

यस जिल्लामा पर्यटन विकास गर्दा प्रकृतिको मौलिकता जोगाउनुपर्छ। सडक निर्माण गर्दा भूगर्भीय संवेदनशीलतालाई ध्यान दिनुपर्छ। नदीजन्य पदार्थको उपयोग गर्दा पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। वनलाई आर्थिक स्रोतका रूपमा मात्र नभई जीवनको आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ।विकासको वास्तविक अर्थ प्रकृतिलाई पराजित गर्नु होइन, प्रकृतिसँग सहकार्य गर्दै मानव जीवनलाई सहज, सुरक्षित र समृद्ध बनाउनु हो।

साँझको सुनौलो घाम पहाडका टाकुरामा फैलिँदै थियो। दिनभरको यात्रा, दृश्यहरूको अवलोकन र मनभित्र उठेका अनेक विचारले समय बितेको पत्तै भएन। गाईघाटको वातावरणमा साँझको शान्ति विस्तारै ओर्लिरहेको थियो। बजारको चहलपहल आफ्नै लयमा चलिरहेको थियो भने वरिपरिका पहाडहरू दिनभरको थकानपछि मौन विश्राममा बसेझैँ देखिन्थे।

मैले फेरि एकपटक पछाडि फर्केर पहाडहरूतर्फ हेरेँ। सूर्यास्तको हल्का रातोपनले पहाडका शिखरहरूलाई सुनौलो रङमा रङ्ग्याएको थियो। नदीको प्रवाहमा साँझको प्रकाश झिलमिलाइरहेको थियो। प्रकृतिको त्यो दृश्यले मनमा अवर्णनीय शान्ति भरिदियो।

आफैँसँग संवाद गरेँ—विराटनगरबाट उदयपुरसम्मको यात्रा त केही घण्टाको थियो, तर यसले मनभित्र अनेकौँ प्रश्न र अनुभूति जन्मायो। मैले बाटोमा पहाड देखेँ, नदी देखेँ, वन देखेँ, खेतबारी देखेँ र मानिसहरूको जीवन देखेँ। तर यी सबै दृश्यले अन्ततः मलाई आफ्नै जीवन, समाज र जिम्मेवारीबारे सोच्न बाध्य बनाए।हामीले प्रकृतिलाई हेर्न जान्नुपर्छ, त्यसको भाषा बुझ्न जान्नुपर्छ र त्यसको संरक्षण गर्न पनि सिक्नुपर्छ। प्राकृतिक सौन्दर्य उपभोगको वस्तु मात्र होइन, भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नुपर्ने साझा सम्पदा हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय उदयपुरका प्रमुख कोष नियन्त्रक हन्।)