मुस्कानले सुम्सुम्याएको सुशासनको बाटो
वि.सं.२०८२ भदौ ९ सोमवार
shares
शासन नियम, कानुन र व्यवस्थापन मात्र होइन, त्यो समाज र जनताको जीवनशैलीसँग जोडिएको भावनात्मक सम्बन्ध हो। एउटा सफल शासन तब मात्रै सम्भव हुन्छ जब यसको सेवा भावना जनतासम्म पुगेको हुन्छ। त्यही सेवा भावलाई उजागर गर्ने सबैभन्दा स-सानो तर अति प्रभावकारी माध्यम भनेको ‘मुस्कान’ हो। मुस्कानले शासनको अनुहारलाई मात्र सुन्दर बनाउँदैन, यसले जनतामा विश्वास, सद्भाव र सम्मानको भावना पनि जन्माउँछ। यसै कारणले गर्दा मुस्कानबाट सिर्जित शासनको सदाचार समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।
संसारका सबै भाषा र संस्कृतिमा मुस्कानलाई सकारात्मकताको प्रतीक मानिन्छ। मुस्कान अनुहारमा उत्पन्न हुने एक भाव मात्र होइन, त्यो मानव मनको शान्ति, सद्भावना र प्रेमको प्रकटीकरण हो। जब मुस्कानले शासनको पथलाई सुम्सुम्याउँछ, तब त्यो शासनले मात्र प्रशासनिक दक्षता र कानूनी कठोरता होइन, मानवताको गहिरो अनुभूति र सदाचारको उज्यालो फैलाउँछ।
सुशासनको मूल उद्देश्य नियम र कानूनको पालना होइन, नागरिकको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु हो। त्यहाँ जहाँ शासनले मुस्कानको सदाचार अपनाउँछ, त्यहाँ नागरिकमा आत्मीयता र भरोसा जन्मन्छ। मुस्कानले जनतासँगको दूरी घटाउँछ, नेतृत्व र नागरिकबीचको संवादलाई सहज बनाउँछ र विरोधाभासलाई समाधान गर्ने मनोबल दिन्छ। यसले शासनलाई यन्त्रवत् व्यवस्था होइन, जीवन्त सामाजिक सम्बन्धको रूप दिन्छ।
मुस्कान सदाचारको एउटा सरल तर शक्तिशाली माध्यम हो। मुस्कानले हिंसा, द्वेष र असहिष्णुतालाई पन्छाएर सहिष्णुता, करुणा र समझदारीलाई जन्म दिन्छ। जब शासनका अधिकारीहरू आफ्नो कार्यक्षेत्रमा मुस्कानसहित व्यवहार गर्छन्, तब तिनीहरूले आदेश पालन गरिरहेको हुँदैनन्, उनीहरूले सेवा भावलाई जीवन्त बनाउँछन्। यसले नीतिहरूमा मात्र होइन, सामाजिक संरचनामा समेत सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गराउँछ।
मुस्कानले नेतृत्वमा रहेको शक्ति र अधिकारलाई नरम बनाउँछ। कठोर नियम र कठोरताको सट्टा दया र सद्भावले शासनको ढाँचालाई मानवीय बनाउँछ। यसले नेतृत्वलाई अहंकारबाट बचाउँछ र जनताको भलो सोच्न उत्प्रेरित गर्छ। फलस्वरूप, शासनले सत्ता सञ्चालन गर्ने संस्था होइन, जनताको कल्याणको वाहक बन्न पुग्छ। यो नै मुस्कानले सुम्सुम्याएको शासनको सदाचार हो—जहाँ अधिकारको प्रयोग प्रेम र दायित्वको साथ हुन्छ।
नेतृत्वमा मुस्कानले कर्मचारीहरूको मनोबल बढाउँछ र उनीहरूलाई दक्षतापूर्वक सेवा दिन उत्प्रेरित गर्छ। जब कार्यक्षेत्र मैत्रीपूर्ण र सकारात्मक हुन्छ, तब भ्रष्टाचार र अनाचारले ठाउँ पाउँदैन। मुस्कानले उत्पन्न हुने सकारात्मक वातावरणले पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई प्रोत्साहन गर्छ, जसले सुशासनलाई मजबुत बनाउँछ।
सेवामा मुस्कानले सञ्चारको माध्यमलाई मृदु र सहज बनाउँछ। जब कुनै सेवाग्राहीले सरकारी कार्यालयमा पुग्दा कर्मचारीको मुस्कान देख्छ, त्यसले उसको मनमा सहजता र विश्वास उत्पन्न गर्छ। यस्तो सहजता र विश्वास नै शासनको प्रमुख आधार हो, जसले जनतालाई सरकारको निकटता महसुस गराउँछ। जनताको समस्या समाधान गर्ने प्रक्रियामा सकारात्मक मनोवृत्ति र सजिलो व्यवहारले शासनप्रति सदाचार विकास हुन्छ। मुस्कानले कर्मचारी र सेवाग्राहीबीचको दूरी कम गर्छ र पारस्परिक सम्मानको वातावरण सिर्जना गर्छ।
शासनमा मुस्कानले पारदर्शिता र जवाफदेहिता प्रवर्द्धन गर्छ। जब कर्मचारीहरू आफ्नो कर्तव्यलाई मुस्कानसहित निर्वाह गर्छन्, तब काममा निष्पक्षता र इमानदारी बढ्छ। यसले भ्रस्टाचार र दुरुपयोगलाई कम गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसरी सिर्जित सदाचारले शासन प्रणालीलाई दिगो र प्रभावकारी बनाउँछ। मुस्कानले गर्दा कर्मचारी र अधिकारीहरू आफ्नो जिम्मेवारीप्रति सजग र संवेदनशील हुन्छन्, जसले सरकारी सेवाको गुणस्तरमा सुधार ल्याउँछ।
समाजमा मुस्कानबाट सिर्जित शासनको सदाचारले सामाजिक सद्भाव र शान्ति कायम राख्न मद्दत गर्दछ। जब नागरिकहरूले आफूलाई सम्मानित र सुनेको महसुस गर्छन्, तब उनीहरूको शासनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकसित हुन्छ। यो सकारात्मकता लोकतन्त्रको आधार हो, जसले राजनीतिक स्थिरता र समृद्धिको बाटो खोल्छ। मुस्कानले शासनलाई मानव केन्द्रित बनाउँछ, जसले सबै वर्ग र समुदायबीच मेलमिलाप र सहकार्यलाई प्रोत्साहित गर्छ।
साथै, मुस्कानले नेतृत्व र प्रशासनमा नैतिकता र आदर्शतालाई प्रवर्द्धन गर्छ। यस्तो शासनमा कर्मचारीहरू आदेश पालना गर्ने होइनन्, उनीहरूले जनताको सेवा नै आफ्नो धर्म मानेर काम गर्छन्। यसले शासनमा मनोबल बढाउँछ र कर्मचारीहरूको कार्यक्षमता अभिवृद्धि गर्छ। जब नेतृत्वले मुस्कानसहित सेवा गर्ने संस्कारलाई आत्मसात गर्छ, तब त्यो संस्कार समग्र प्रशासनिक प्रणालीमा फैलिन्छ र शासनको सदाचार बलियो हुन्छ।
प्रशासनिक प्रणाली कानूनी किताबको कठोर अनुच्छेदको जङ्गल होइन, यो जनता र राष्ट्रबीचको संवेदनशील संवादको पुल हो, जसले आकाशको निलो पातालसम्म जनताको धडकन सुन्छ। जब यो पुल मुस्कानले सिँगारिन्छ, त्यसबाट शासनको कठोरताको काँडाहरू झरेर आत्मीयताको फूलहरू फुल्छन्। मुस्कानसहितको सेवा शासनको सजीव स्पन्दन हो, जुन घाम लागेका घामका दिनहरूमा नागरिकको अनुहारमा हाँसो फिजाउँछ, र कहिले शीतल साँझका हावासँगै जनताको स्वर सुन्ने शासनको श्रद्धा बन्न पुग्छ।
नयाँ युगको प्रशासन कागजका फाइल र नियमका अनुच्छेदमा मात्रै गुँड बसाउने कठोर सत्ता होइन, यो सूचनाको अथाह सागरमा निष्ठा र समर्पणको पतवार चलाएर सेवा प्रवाह गर्ने शाश्वत संकल्प हो। मुस्कान त्यहाँ ओठको वक्रता होइन, यो विश्वासको विम्ब हो, जसले ‘सरकारी दवाव’ को सत्ताको भाषालाई ‘सेवाको सहानुभूति’ मा बदल्छ। मुस्कान नागरिक र प्रशासनबीचको दूरी मेटाउने संवेदनशील सेतु हो, जसले शासक र सेवकको सीमारेखालाई नष्ट गर्दै नागरिकलाई आफ्नो सेवामा आत्मसम्मानको अनुभूति गराउँछ।
मुस्कान, सहानुभूति र संवेदनशीलता प्रशासनिक प्रणालीका ती मौन मणिहरू हुन्, जसले कानुनी किताबका नाङ्गा अक्षरहरूमा मानवीयताको रंग भर्छन्। नीतिका नक्साहरू जुन सुक्खा र सपाट देखिन्थे, त्यहाँ मुस्कानको सिँचाइले न्याय र आत्मीयताको हरियाली पलाउँछ। सेवा प्रवाह दस्तखत र छापको क्रिया मात्र होइन, यो जनताको मन छुने मानवीय स्पर्श हो, जसले राष्ट्रको अनुहारमा न्यानोपन भर्छ।
जब कर्मचारी मुस्कानसहित सेवा गर्छ, तब उनीहरूको अनुहारबाट निरङ्कुशताको गन्ध हटेर आत्मीयताको सुवास आउँछ। मुस्कान शासनको श्रृङ्गार होइन, यो जनताको आस्थालाई पुनर्जीवित गर्ने संजीवनी हो। सेवा मुस्कानसहित दिइयो भने मात्रै शासन जनमुखी र सेवामुखी बन्छ, र त्यहाँ नागरिकको सम्मान, न्याय र सहजता एकसाथ पलाउँछ।मुस्कानसहितको सेवा शासनको गहन काव्य हो, जसले कागजी नियमहरूमा आत्मा भर्छ र ‘सरकार’ शब्दलाई नागरिकको हाँसोमा प्रतिबिम्बित हुने जन–सेवाको सजीव सौन्दर्यमा बदल्छ।
सेवा कुनै शुष्क आदेशको खोक्रो घण्टी होइन, यो जनताको थाकेको मनलाई छुने संवेदनशील स्पर्श हो, जसले शासनको कठोर छालभित्र लुकेको आत्मीयताको न्यानो हावा बहाउँछ। मुस्कानसहितको सेवाले शासनमा आत्मीयताको सुवास दिन्छ, जसरी सुक्खा रितुको खडेरीमा हल्का हावा चल्दा माटोको गन्ध निस्कन्छ, ठीक त्यसरी शासनमा मुस्कानले जनताको विश्वास र आत्मीयताको सुवास फिजाउँछ।
प्रशासनलाई मुस्कानले आत्मिक अनुहार दिन्छ, जहाँ कागजी नियमका कठोर रेखाहरूमा पनि मानवीयताको रंग मिसिन्छ। नागरिकलाई यसले सहजता र सम्मानको अनुभूति दिन्छ। मुस्कान शक्ति प्रदर्शन गर्ने तामझाम होइन, यो सेवा दिने कर्मचारीको शिरमाथि राखिएको सादगी र समर्पणको सुनौलो मुकुट हो, जसले सेवा माग्न आएका नागरिकको आँखामा भरोसा पलाउँछ।
जब कर्मचारी हँसिलो अनुहार, नम्र भाषा र सहृदय व्यवहारसहित सेवा दिन्छन्, तब जनताको आक्रोशको आँधी शान्त भएर आस्थाको इन्द्रधनुष बनेर देखा पर्छ। शासनमा आत्मीयता मिसियो भने मात्रै सेवा प्रक्रियामा सहानुभूति, सरलीकरण र स्वाभाविकता पलाउँछ। मुस्कान प्रशासनको श्रृङ्गार मात्र होइन, यो जनविश्वासको जग बसाउने सुनौलो सेतु हो, जसले शासनलाई सत्ताको कठोर किल्लाबाट निकालेर जनमुखी र सेवामूलक बनाउँछ।
जापानको ‘ओमोतेनाशी’ होस्, जहाँ चौकीका प्रहरीले घामको आँचमा पनि हात जोडेर सेवा दिन्छन्, वा चीनको हँसिलो सेवा अभियान, सिङ्गापुरको ‘सर्भिस वीथ स्माइल’, यूएईको ‘ह्यापिनेस मिनिस्ट्री’– यी सबैले प्रशासनलाई आँखा चिम्लिएको एब्स्ट्राक्ट शक्ति होइन, जनताको हाँसोमा प्रतिबिम्बित हुने अमूर्त ऊर्जा बनाएका छन्। चिनियाँ प्रहरीले शान्त मुस्कानमा सहानुभूतिको स्पर्श दिने अभ्यासले प्रमाणित गर्छ कि मुस्कान व्यवस्थापन ‘फेसियल एक्सप्रेसन’ होइन, यो शासन र सेवाको साझा स्वर हो, जसले सत्तालाई सेवामूलक बनाउँछ।
नेपालले पनि ‘गरिबलाई आय, निमुखालाई न्याय’ भन्दै नागरिक बडापत्र र मुस्कानसहितको सेवा आरम्भ गरे तापनि, यसको कार्यान्वयन अझै “आँधीमा उडिरहेको पत्रिकाको पानाजस्तै अस्थिर” देखिन्छ। सरकारी कार्यालयका गल्लीहरूमा सेवाका लागि नागरिकको दौडाधौड नागरिकको नियति बनेको छ। कतै ‘चिया चुस्दै, चेतना चुस्ने कर्मचारी’ छन्, जो सेवाका नाममा ढिलासुस्ती र घुसखोरीको जाल फैलाउँछन्। कतै राजनीतिक पूर्वाग्रह र सत्ताको सान्दर्भिकताको पहरेदारीले सेवाको गति घिसारिरहेको छ।
प्रविधिले सरलता ल्याउने आशामा विकास गरिएका डिजिटल एपहरू, नागरिक एप र मेरो कित्ता जस्ता प्रयासहरू अझै “सपना देखाउने स्क्रिनहरूमा सीमित सिनेमा” बनेर बसेका छन्। यी प्रविधिहरूको चम्किलो स्क्रिनले सपना देखाउँछन्, तर ग्रामीण नागरिकको हातमा अझै ‘इण्टरनेटको इन्द्रधनुष’ पुगेको छैन। सेवामा मुस्कानसहित आत्मीयता मिसाउन, प्रविधिको सहारा लिएर शासनलाई जनमुखी बनाउनु पर्दछ। सेवा प्रवाहका गल्लीहरूलाई ‘सिङ्गल पोर्टल’को पुलमा रूपान्तरण गर्दै, कर्मचारीहरूलाई सहानुभूति, संवेदनशीलता, शिष्टाचार र डिजिटल दक्षताको प्रशिक्षण दिनुपर्ने छ। मुस्कान सेवा प्रवाहको श्रृङ्गार मात्रै होइन, यो नागरिकको आस्था र विश्वासको आधार स्तम्भ बन्नुपर्छ।
त्यसैले, मुस्कानसहितको सेवा व्यवस्थापनको मुस्कान होइन, जनताको सम्मान र आत्मिक सुगन्ध हो। जब यो मुस्कान प्रशासनको सासमा मिसिन्छ, त्यतिखेर मात्रै शासनको वास्तविक लोकतान्त्रिक सुगन्ध नागरिकको नाकसम्म पुग्छ, अनि मात्रै शासन सत्ताको घमण्डबाट बाहिर निस्केर जनताको सेवामा बदलिन्छ।
प्रशासन सजीव सेवाको आत्मा हो। यो नियमको कडाइ र आदेशको अनुगमनमा सीमित छैन, बरु राष्ट्रको आत्मसम्मान झल्काउने निरन्तरको जनसेवा अभियान हो। जब नागरिक मुस्कानसहित सेवा प्राप्त गर्छ, त्यो मुस्कान राष्ट्रको आत्मसम्मानमा परेको सुनौलो किरणजस्तै हुन्छ, जसले राज्य र जनताको सम्बन्धमा आत्मीयताको स्पर्श थप्छ।
प्रशासनिक कर्मचारीहरूलाई शासक होइन, सेवक बनाउने संस्कारले मात्र सेवा प्रवाहको गति र गुणस्तर दुवै बढाउँछ। किनकि सेवा शुष्क आदेश होइन, यो नागरिकको मनलाई छुने संवेदनशीलता हो। जब कर्मचारी हँसिलो अनुहार, सहानुभूति, शिष्टाचार, संचार कौशल, तनाव व्यवस्थापन र डिजिटल दक्षताको समिश्रणसहित सेवा दिन्छन्, तब मुस्कान शासनको श्रृङ्गार मात्र नबनी नागरिक सेवामा आत्मीयताको आगो सलबलाउने इन्धन बन्छ।
नेपालको भूगोलजस्तै विकट सार्वजनिक सेवा वितरणका मार्गहरूमा मुस्कान घाम र छायाको संगम हो। जस्तो कि बिहानको हल्का घामले हिउँ पगाल्छ, मुस्कानले प्रशासनिक कठोरता पगालेर सहजताको बाटो खोल्छ। डिजिटल पहुँच भनेको भ्रष्टाचार, घुसघोरी, ढिलासुस्ती र दम्भको दलदल हटाउने कोदालो हो, तर त्यसका लागि इन्टरनेटको इन्द्रधनुष गाउँगाउँ पुग्नैपर्छ।सरकारी तथ्याङ्क ले नागरिकलाई पटक-पटक विवरण बुझाउनुपर्ने बाध्यता हटाएर समय र श्रमको संरक्षण गर्छ। यसले सेवाका गल्लीहरूलाई ‘सिङ्गल पोर्टलको पुल’ मा बदल्न सक्छ, जसले नागरिकलाई जटिल सेवात्मक भूलभुलैयाबाट मुक्त पार्छ।
मुस्कानसहितको सेवा राष्ट्रको सामूहिक अनुहार बन्नुपर्छ। यो सम्भव बनाउन कर्मचारी व्यवस्थापनमा पारदर्शिता, नागरिक सहभागिता, डिजिटल साक्षरता र सार्वजनिक फिडब्याक अनिवार्य रूपमा लागू हुनुपर्छ। जब कर्मचारीहरूको पदस्थापन, सरुवा, बढुवा पारदर्शितापूर्वक हुन्छ, सेवा प्रवाहमा निष्पक्षता आउँछ। नागरिक सहभागिताले जनताको आवाज नीतिमा मिसाउँछ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासहरूलाई स्थानीय आवश्यकता र संस्कृतिसँग जोड्दै आधुनिक प्रविधिको इन्जिनमा मुस्कानको इन्धन हालेर सेवा प्रवाहको गति बढाउनु पर्दछ। जापानको ‘ओमोतेनाशी’, चीनको ‘स्माइल क्याम्पेन’, सिङ्गापुरको ‘सर्भिस वीथ स्माइल’ र यूएईको ‘ह्यापिनेस मिनिस्ट्री’ जस्ता अभ्यासहरूबाट सिक्दै, नेपालले पनि मुस्कानसहितको सेवालाई जीवन्त, दिगो र परिणाममुखी बनाउनुपर्छ।
मुस्कानसहितको सेवा व्यवस्थापनको देखावटी मुस्कान होइन, जनताको सम्मान र आत्मीयता हो। मुस्कान भनेको जनताको गुनासो बुझ्ने आँखा, सेवामा सहानुभूति मिसाउने हृदय र सेवासँग आत्मीयता बाँध्ने हात हो।जब मुस्कानले शासनसँगै सास लिन्छ, तब मात्रै लोकतन्त्रको असली सुगन्ध नागरिकको नाकसम्म पुग्छ। अनि मात्रै शासन सत्ताको कठोर घेराबाट निस्केर सेवाको शुद्ध स्वरूपमा रूपान्तरण हुन्छ।त्यस दिन, मुस्कानसहितको सेवा राष्ट्रको साझा अनुहार बन्न पुग्छ, जसले शासनलाई जनमुखी बनाउँछ, र सेवा प्रवाहमा आत्मीयताको पुल निर्माण गर्दछ।
मुस्कानबाट सिर्जित शासनको सदाचारले देशको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक विकासलाई सशक्त बनाउँछ। यसले शासनलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि उज्ज्वल भविष्यतर्फ उन्मुख गर्छ। मुस्कानले शासनलाई मानवतामुखी, सहिष्णु र समावेशी बनाउँछ, जसले समृद्धि र सुशासनको मार्ग प्रशस्त गर्छ। त्यसैले मुस्कानलाई शासनको मूल आधार मान्नुपर्छ र यसलाई प्रत्येक सरकारी कार्यालयमा जीवन्त बनाउनु नै दिगो विकासको मूल मन्त्र हो।
यसरी मुस्कानले शासनको प्रत्येक तहमा सदाचारको बीउ रोप्छ। यो एउटा चिन्तन हो—जहाँ शक्ति, अधिकार र जिम्मेवारीलाई प्रेम र सद्भावले संयोजित गरिएको हुन्छ। मुस्कानले शासनलाई एक जीवन्त, दयालु र उत्तरदायी संस्थामा परिणत गर्दछ, जसले दीगो विकास र सामाजिक न्यायको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
अन्ततः, मुस्कानले सुम्सुम्याएको सुशासनको बाटो भनेको मानवीय मूल्य, सहिष्णुता र नैतिकताको समन्वय हो। जहाँ शासनका हरेक कर्ममा सदाचारको झल्को हुन्छ र जनताको जीवनमा साँचो परिवर्तन आउँछ। यस्तो शासनले मात्र राष्ट्रलाई स्थिरता, समृद्धि र मानव कल्याणतर्फ उन्मुख गर्न सक्छ। मुस्कानको सदाचारले शासनलाई शक्ति प्रयोगको माध्यम नभई, सेवा र समर्पणको पर्वत बनाउँछ।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)































