गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

 

१. बिषय प्रवेश

नानुमैया दाहाल शिक्षण र साहित्यलाई समान समर्पणका साथ अघि बढाइरहनुभएको प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्छ।  खोटाङ, दक्तेल रूपाकोट मझुवागढी, नगरपालीकामा जन्म भर्इ पोखरिया माध्यमिक विद्यालय, विराटनगरमा अध्यापनरत उहाँ  शिक्षक मात्र होइन, चेतनाको उज्यालो बाँड्ने सर्जक पनि हुनुहुन्छ। कक्षाकोठामा ज्ञानको दीप बाल्ने उहाँको व्यक्तित्व साहित्यिक क्षेत्रमा पनि उत्तिकै उज्यालो देखिन्छ।

उहाँका मुक्तकहरूमा समाजको पीडा, संघर्ष, आशा, आत्मबल र मानवीय मूल्यहरूको गहन अभिव्यक्ति पाइन्छ। शिक्षण पेशामा रहँदा उहाँले विद्यार्थीहरूको मनोविज्ञान, समाजका परिवर्तनशील अवस्था र जीवनका यथार्थलाई नजिकबाट अनुभूत गर्नुभएको छ, जसको प्रभाव उहाँका सिर्जनामा स्पष्ट झल्किन्छ।

खुला आकाशमुनि जस्तो कृतिमार्फत उहाँले नेपाली मुक्तक साहित्यलाई विचारप्रधान उचाइ प्रदान गर्नुभएको छ। सरल भाषा। गहन चेतना। प्रेरणादायी भाव। यी सबै गुणले उहाँको लेखनीलाई विशिष्ट बनाएका छन्।

विराटनगरको शैक्षिक र साहित्यिक क्षेत्रमा नानुमैया दाहालको योगदान प्रशंसनीय छ। उहाँ शिक्षिका भएर पाठ्यपुस्तक मात्र पढाउनुहुन्न, जीवनका मूल्यहरू पनि सिकाउनुहुन्छ। साहित्यकार भएर केवल शब्दहरू मात्र लेख्नुहुन्न, चेतना जगाउनुहुन्छ। यही कारणले उहाँ समकालीन नेपाली मुक्तक साहित्यकी  ऊर्जाशील र अत्यन्त सम्भावनाशील स्रष्टाका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ।

नेपाली साहित्यमा मुक्तक विधाले पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय उचाइ प्राप्त गरेको छ। छोटो आकार तर गहन प्रभाव। सीमित शब्द तर असीमित अर्थ। यही विशेषताले मुक्तकलाई जनप्रिय बनाएको हो। चतुष्पदीय संरचनाभित्र जीवनका जटिल अनुभूति, सामाजिक विद्रोह, दार्शनिक चेतना, प्रेम, पीडा, संघर्ष र आध्यात्मिक विश्वासलाई समेट्ने कला अत्यन्त कठिन मानिन्छ। यही कठिन मार्गमा  दाहालले आफ्नो पहिलो मुक्तकसंग्रह खुला आकाशमुनि मार्फत उल्लेखनीय उपस्थिति जनाएकी छन्।

नेपाल मुक्तक प्रतिष्ठान, कोशी प्रदेश शाखा, विराटनगरद्वारा प्रकाशित यस कृतिले नेपाली मुक्तक साहित्यमा विचारप्रधान चेतनाको एउटा नयाँ आयाम थपेको अनुभूति दिन्छ। पहिलो संस्करण २०८१ मा प्रकाशित यस कृतिको आवरण रमेश पौडेलले तयार गरेका छन्। पुस्तकको मूल्य रु. ३०० रहेको छ। तर यसको वैचारिक मूल्य भने त्योभन्दा निकै माथि देखिन्छ।

खुला आकाशमुनि केवल समयसँग गरिएको संवाद हो। समाजसँग गरिएको प्रश्न हो। आत्मासँग गरिएको साक्षात्कार हो। यहाँ कवयित्रीले आफ्ना अनुभूतिहरूलाई भावुकतामा मात्र सीमित गरेकी छैनन्। उनले विचारलाई केन्द्रमा राखेकी छन्। चेतनालाई प्राथमिकता दिएकी छन्। त्यसैले यो संग्रह विचारप्रधान मुक्तकहरूको संग्रहालय जस्तो देखिन्छ।

यस कृतिभित्र विद्रोह छ। आशा छ। धैर्यता छ। संघर्ष छ। मानवीय संवेदना छ। समयप्रतिको आक्रोश छ। आध्यात्मिक आस्था छ। र जीवनप्रतिको अटल विश्वास पनि छ।

२. शीर्षकको अर्थ र सांकेतिकता

खुला आकाशमुनि  शीर्षक सम्पूर्ण कृतिको दार्शनिक आत्मा हो। यस शीर्षकभित्र स्वतन्त्र चेतना, अस्तित्वको खोज, प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्ध र मानवीय आत्मबलको विशाल संकेत लुकेको छ। खुला आकाश मानव जीवनको अनन्त सम्भावनाको प्रतीक हो। यो सीमाभन्दा परको अनुभूति हो। खुलापनको बिम्ब हो। जब मानिस खुला आकाशमुनि उभिन्छ, उसले आफूलाई कुनै कृत्रिम संरचनाभन्दा माथि अनुभव गर्छ। त्यहाँ जात, वर्ग, सत्ता, सीमारेखा वा अहङ्कारका पर्खालहरू रहँदैनन्। केवल प्रकृति रहन्छ। चेतना रहन्छ। अस्तित्व रहन्छ। यही अनुभूति  दाहालका मुक्तकहरूमा उपस्थित देखिन्छ।

दाहालको चेतना कुनै संकीर्ण वैचारिक घेराभित्र सीमित छैन। उनका मुक्तकहरू खुला आकाशजस्तै विस्तृत छन्। गरिबीको पीडा। अन्यायको प्रतिरोध। नैतिक मूल्यको खोज। सांस्कृतिक संकटको चिन्ता। आशा र संघर्षको जीवनदर्शन। यी सबै पक्षहरूलाई उनले खुला दृष्टिले हेरेकी छन्। यस अर्थमा उनका मुक्तकहरू  साहित्यिक रचना मात्र होइनन्, ती मानवीय चेतनाका खुला संवाद हुन्।

दार्शनिक दृष्टिले खुला आकाश अनन्तताको प्रतीक हो। मानिस सीमित छ। जीवन छोटो छ। तर चेतनाले अनन्तलाई स्पर्श गर्न खोज्छ। यही द्वन्द्व मानव अस्तित्वको मूल प्रश्न हो। दाहालका मुक्तकहरूमा यही अस्तित्ववादी संवेदना भेटिन्छ। मानिस पीडामा छ। संघर्षमा छ। तर उसले हार मान्दैन। ऊ आकाशतिर हेर्छ। आशा खोज्छ। अर्थ खोज्छ। यही खोज नै दर्शनको प्रारम्भ हो।

यस कृतिमा मानिस प्रकृतिसँग अलग छैन। ऊ प्रकृतिको अंश हो। नदी, आगो, हावा, आकाशजस्ता प्रतीकहरूले यही सम्बन्धलाई प्रकट गर्छन्। नदी केवल पानी होइन, निरन्तर कर्मको प्रतीक हो। आगो केवल ताप होइन, प्रतिरोधको ऊर्जा हो। आकाश केवल दृश्य होइन, आत्मिक स्वतन्त्रताको संकेत हो। यस प्रकारका प्रतीकहरूले दाहालको मुक्तक चेतनालाई आध्यात्मिक गहिराइ दिएका छन्।

उनको दृष्टि निराशावादी छैन। संघर्षका बीच पनि उनी आशाको दीप जलाइराख्छिन्। यही कारणले उनको चेतना अल्बेयर कामुको अस्तित्ववादी प्रश्नसँग संवाद गरे पनि निष्कर्षमा फरक देखिन्छ। क्यामुका पात्रहरू जीवनको निरर्थकतासँग जुधिरहेका हुन्छन्। तर दाहालका मुक्तकहरूमा जीवनप्रतिको विश्वास अझै जीवित छ। उनी पीडालाई स्वीकार गर्छिन्, तर पराजय स्वीकार गर्दिनन्।

यस दृष्टिले उनको चेतना पूर्वीय दर्शनसँग अझ निकट देखिन्छ। विशेषतः भागवद्गीताको कर्मयोगी भावसँग। गीता भन्छ कर्म गर, निराश नहोऊ। दाहालका मुक्तकहरूले पनि यही जीवनदर्शन व्यक्त गर्छन्। संघर्ष रोकिँदैन। नदी बगिरहन्छ। आस्था ढल्दैन।

खुला आकाशमुनि  शीर्षकले मानिसलाई बाहिरी संसारभन्दा बढी आफ्नै अन्तरात्मातर्फ फर्काउँछ। यो शीर्षक स्वतन्त्रता, चेतना, संघर्ष, प्रकृति र आध्यात्मिक अस्तित्वको सुन्दर संगम हो। यही कारणले यो एउटा जीवनदर्शन बनेर पाठकको मनमा बस्छ।

३. विषयवस्तुको बहुआयामिकता

यस संग्रहको सबैभन्दा प्रभावशाली पक्ष यसको विषयगत बहुआयामिकता हो। खुला आकाशमुनि कुनै एक भाव, एक दृष्टि वा एक अनुभूतिमा सीमित कृति होइन। यहाँ जीवनका अनेक स्वरहरू छन्। प्रतिरोधका स्वर। संघर्षका स्वर। पीडाका स्वर। आशाका स्वर। यही विविधताले यस संग्रहलाई जीवनको विस्तृत ऐना बनाएको छ। दाहालले जीवनलाई एकरेखीय रूपमा हेरेकी छैनन्। उनले यसको उज्यालो पनि देखेकी छन्। अँध्यारो पनि अनुभूत गरेकी छन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरू पाठकको अनुभवसँग गहन रूपमा जोडिन्छन्।

(क) प्रतिरोधको चेतना

दाहालका मुक्तकहरूमा सबैभन्दा प्रखर रूपमा देखा पर्ने तत्व प्रतिरोध हो। उनी मौन स्वीकृतिको कवयित्री होइनन्। अन्याय, अत्याचार, दमन र मानसिक हिंसाविरुद्ध उनका शब्दहरू विद्रोहका ज्वाला बनेर उभिन्छन्।

“निष्ठा जल्दैन
विचार गल्दैन
तिम्रो यातनाले
आस्था ढल्दैन ।”(मुक्तक १०२)

यी पंक्तिहरू चेतनाको उद्घोष हो। यहाँ निष्ठा नैतिक अस्तित्वको आधार बनेको छ। विचार आत्माको उज्यालो बनेको छ। आस्था जीवनप्रतिको अटल भरोसा बनेको छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा यो मुक्तकले मानव आत्माको अमरतामाथि विश्वास प्रकट गर्छ। शरीर थाक्न सक्छ। पीडा सहन सक्छ। तर चेतनाको ज्योति निभ्दैन। यही भावले यस मुक्तकलाई आध्यात्मिक गहिराइ प्रदान गरेको छ।

यसमा गाँधीको सत्याग्रह चेतनाको प्रतिध्वनि सुन्न सकिन्छ। गाँधीले हिंसाभन्दा आत्मबललाई शक्तिशाली माने। उनले सत्यलाई शारीरिक शक्तिभन्दा उच्च ठाने। दाहालको मुक्तकले पनि त्यही नैतिक अडान बोकेको छ। यहाँ प्रतिरोध हिंसात्मक होइन। आत्मिक छ। यही कारणले यो मुक्तक विद्रोह होइन, नैतिक साहसको कविता बनेको छ।

यस चेतनालाई नेल्सन मण्डेलाको संघर्षसँग पनि जोड्न सकिन्छ। जेलको अन्धकारभित्र पनि मण्डेलाले आफ्नो विश्वास गुमाएनन्। दाहालको “आस्था ढल्दैन” भन्ने स्वरले त्यही अटुट आत्मबललाई स्मरण गराउँछ।

(ख) संघर्ष र धैर्यको दर्शन

दाहालको काव्य चेतनामा जीवन स्थिर छैन। जीवन निरन्तर यात्रा हो। निरन्तर बहाव हो। त्यसैले उनका मुक्तकहरूमा गतिशीलता अत्यन्त प्रबल छ।

“फाट्न दिनुहुन्न मन तगिरहनुपर्छ
धैर्यतालाई साथमा लगिरहनुपर्छ
नदीजस्तै उर्लिएर बिघ्न बगाउँदै
लक्ष्य नभेटाएसम्म बगिरहनुपर्छ।”(मुक्तक १२१)

यो मुक्तक वास्तवमा जीवनदर्शनको सशक्त अभिव्यक्ति हो। यहाँ नदी संघर्षशील मानव अस्तित्वको प्रतीक बनेको छ। नदीको यात्रामा पहाड आउँछन्। चट्टान आउँछन्। अवरोध आउँछन्। तर नदी रोकिन्न। बरु आफ्नो बाटो आफैं बनाउँछ। यही चेतना दाहालको जीवनदृष्टिको केन्द्र हो।

दार्शनिक रूपमा यो मुक्तक कर्मयोगको काव्यात्मक रूप हो। जीवनको अर्थ यात्रा रोक्नुमा होइन, निरन्तर अघि बढ्नुमा छ। यही भाव पूर्वीय दर्शनसँग गहन रूपमा सम्बन्धित देखिन्छ। यस मुक्तकको चेतना पाउलो कोएल्होको प्रेरणात्मक दृष्टिसँग पनि मेल खान्छ। विशेषतः द अल्केमिस्टमा पाइने आत्मखोज र लक्ष्यप्रतिको अटल यात्रासँग। तर दाहालको शैली बढी लोकजीवनसँग जोडिएको छ। उनी जटिल दर्शनलाई कठिन भाषामा होइन, जीवनका सरल प्रतीकमार्फत व्यक्त गर्छिन्। यही सरलता उनको काव्यात्मक शक्ति हो।

उनको मुक्तक पढ्दा लाग्छ संघर्ष जीवनको भार होइन, अस्तित्वको प्रमाण हो। मानिस जति बग्छ, उति जीवित रहन्छ।

(ग) सामाजिक यथार्थ र पीडा

दाहालको काव्य चेतना व्यक्तिगत अनुभूतिमा सीमित छैन। उनी समाजको पीडालाई गहन रूपमा अनुभूत गर्छिन्। गरिबी, असमानता, लोभ, शोषण र मानवीय संवेदनाको क्षय उनका मुक्तकमा तीव्र रूपमा उपस्थित छन्।

“कति दिन बस्ने हामी यस्तो सास्ती र कहरमा
पानी बग्दैन अचेल आँसु मात्र बग्छ नहरमा
रङ्क फेरी फेरी खान्छन् यहाँ आठै प्रहर मान्छे
कहिल्यै नअघाउने भोक बसेको छ सहरमा ।”(मुक्तक ११७)

यो मुक्तक आधुनिक समाजको कठोर यथार्थको चित्र हो। यहाँ नहरमा पानी होइन, आँसु बगिरहेको छ। यसको अर्थ समाजमा जीवनदायी संवेदनाभन्दा पीडाको प्रवाह बढी भएको छ।

“भोक” यहाँ पेटको संकेत मात्र होइन यो लोभको प्रतीक पनि हो। सत्ताको भोक। सम्पत्तिको भोक। उपभोगको भोक। यही कारणले यो मुक्तक बहुअर्थी बनेको छ।

यस प्रकारको सामाजिक चेतनाले भिक्टर ह्यूगोको मानवीय दृष्टिलाई सम्झाउँछ। विशेषतः ले मिजराब्लमा चित्रित गरिबी, अन्याय र पीडित मानवताको संसारसँग यसको भावनात्मक निकटता देखिन्छ।

तर दाहालको विशेषता के हो भने उनी  आक्रोशमा सीमित हुँदिनन्। उनी करुणालाई पनि बचाइराख्छिन्। समाजको आलोचना गर्दा पनि मानवीय संवेदनाको दीप निभ्न दिँदिनन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरू कठोर यथार्थभित्र पनि मानवीय उज्यालो खोजिरहेका देखिन्छन्।

४. वैचारिकता र दार्शनिक चेतना

यस संग्रहको मूल केन्द्र विचार हो। खुला आकाशमुनि का मुक्तकहरू  भावनात्मक तरंगहरू मात्र होइनन्, ती जीवन र समाजप्रतिको गम्भीर वैचारिक हस्तक्षेप हुन्। प्रत्येक मुक्तक छोटो भए पनि त्यसभित्र एउटा दृष्टि छ। एउटा प्रश्न छ। एउटा चेतावनी छ। एउटा आत्मसंवाद छ। यस अर्थमा दाहालका मुक्तकहरू संक्षिप्त वैचारिक घोषणापत्रजस्ता देखिन्छन्।

उनको काव्य चेतना समाजप्रति अत्यन्त सजग र आलोचनात्मक छ। उनी समयका विकृतिहरूलाई  बाहिरी दृश्यका रूपमा हेर्दिनन् ती विकृतिहरूले मानिसको आत्मा, संस्कृति र नैतिक चेतनामाथि पारेको प्रभावलाई पनि अनुभूत गर्छिन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरूमा सामाजिक यथार्थसँगै सांस्कृतिक चिन्ता पनि गहन रूपमा उपस्थित छ।

“सकली रहेन सबै नकलीले खायो
दलान खनेर आँगन पुर्ने जमाना आयो
वेगले चलेछ क्यारे यहाँ पश्चिमेली हावा
हाम्रो रीतिथितिलाई बेमजाले हल्लायो ।”(मुक्तक १०७)

यी पंक्तिहरू आधुनिक समाजको सांस्कृतिक संक्रमणको तीक्ष्ण चित्र हुन्। यहाँ सकली र नकली को द्वन्द्व वस्तुको मात्र होइन, मूल्यहरूको पनि हो। मौलिकता हराउँदै गएको छ। परम्परागत आत्मीयता कृत्रिम प्रदर्शनले ढाक्दै गएको छ। “दलान खनेर आँगन पुर्ने” प्रतीक अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। यसले आधुनिकताको नाममा आत्मीय सांस्कृतिक आधारहरू भत्काइँदै गएको संकेत गर्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा यो मुक्तक सांस्कृतिक अस्तित्वको संकटमाथिको चिन्ता हो। मानिस प्रविधिमा अगाडि बढ्दैछ, तर आत्मिक रूपमा खाली हुँदैछ। बाह्य विकास बढ्दैछ, तर आन्तरिक शान्ति हराउँदैछ। यही द्वन्द्व आधुनिक सभ्यताको ठूलो प्रश्न बनेको छ।

यो चिन्ता विश्वसाहित्यमा पनि बारम्बार उठेको विषय हो। रवीन्द्रनाथ टैगोरले पश्चिमी भौतिकताले मानिसलाई आत्मिक रूपमा कमजोर बनाइरहेको चेतावनी दिएका थिए। टेगोरका लागि सभ्यता प्रविधि मात्र थिएन, आत्माको विकास पनि थियो। दाहालको चेतनामा पनि यही आत्मिक आग्रह देखिन्छ।

तर दाहाल पूर्णरूपमा परिवर्तनविरोधी कवयित्री होइनन्। उनी आधुनिकताको विरोध गर्दिनन्। उनी आत्महीन अनुकरणको विरोध गर्छिन्। यही सन्तुलन उनको वैचारिक परिपक्वताको प्रमाण हो। परम्परालाई जस्ताको तस्तै बोकेर बस्ने आग्रह उनीमा छैन। तर आफ्नै सांस्कृतिक आत्मालाई हराएर नक्कली आधुनिकता अँगाल्ने प्रवृत्तिप्रति उनको तीव्र असन्तोष छ।

यस संग्रहका मुक्तकहरूमा अस्तित्ववादी प्रश्नहरू पनि सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छन्। मानिस किन संघर्ष गर्छ ? किन बारम्बार टुटेर पनि उठ्छ ? किन पीडाभित्र पनि आशा खोज्छ ? यस्ता प्रश्नहरू प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त नभए पनि मुक्तकहरूको भावस्तरमा निरन्तर प्रवाहित छन्।

यस दृष्टिले दाहालको चेतना भिक्टर फ्रान्कलको “दुःखमा अर्थ”दर्शनसँग निकट देखिन्छ। फ्राङ्कलले मानिसले पीडाभित्र पनि अर्थ खोज्न सक्ने विश्वास व्यक्त गरेका थिए। दाहालका मुक्तकहरूमा पनि पीडा अन्त्य होइन। चेतनाको परीक्षा हो। संघर्ष विनाश होइन। आत्मबलको यात्रा हो।

उनका मुक्तकहरूले जीवनलाई दुःखको कथा बनाउँदैनन्। बरु दुःखभित्र लुकेको अर्थ खोज्छन्। यही कारणले उनका शब्दहरू निराशाका होइनन्, आत्मजागरणका शब्द बनेका छन्। उनी पाठकलाई समाज हेर्न मात्र सिकाउँदिनन्, आफ्नै अन्तरात्मासँग संवाद गर्न पनि प्रेरित गर्छिन्।

५. आध्यात्मिक चेतना

खुला आकाशमुनि को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको गहन आध्यात्मिक चेतना हो। यस कृतिमा प्रत्यक्ष धार्मिक उपदेशहरू छैनन्। कुनै कर्मकाण्डीय आग्रह छैन। कुनै संकीर्ण धार्मिक प्रचार पनि छैन। तर यसको भित्री आत्मामा गहन आध्यात्मिक प्रकाश प्रवाहित भएको अनुभूति हुन्छ। दाहालका मुक्तकहरूमा “आस्था”, “धैर्यता”, “संघर्ष”, “आत्मबल” र “निरन्तरता” जस्ता भावहरू बारम्बार उपस्थित छन्। यही उपस्थितिले उनको काव्य चेतनालाई आध्यात्मिक उचाइ प्रदान गरेको छ।

“आस्था ढल्दैन।”

यो छोटो वाक्य अत्यन्त गहन दार्शनिक अर्थ बोकेको छ। यो केवल आत्मविश्वासको अभिव्यक्ति होइन। यो मानिसको आन्तरिक अस्तित्वमाथिको विश्वास हो। बाहिरी संसार परिवर्तनशील छ। समय अस्थिर छ। सत्ता बदलिन्छ। सम्बन्ध टुट्छन्। पीडा आउँछन्। संघर्षहरू बढ्छन्। तर मानिसभित्रको सच्चा विश्वास भत्किनु हुँदैन भन्ने आध्यात्मिक सन्देश यसमा निहित छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यो चेतना आत्मिक स्थायित्वको दर्शन हो। शरीर कमजोर हुन सक्छ। परिस्थिति प्रतिकूल हुन सक्छ। तर आत्मबल नै मानिसको वास्तविक शक्ति हो। यही भावले दाहालका मुक्तकहरूलाई सामान्य भावुकताभन्दा माथि उठाएर आध्यात्मिक अनुभूतिको तहमा पुर्‍याएको छ।

दाहालको आध्यात्मिकता पलायनवादी छैन। उनी संसार त्यागेर मुक्तिको कुरा गर्दिनन्। उनी पीडाबाट भाग्ने उपाय खोज्दिनन्। बरु संघर्षभित्रै अर्थ खोज्छिन्। यही कारणले उनको चेतना कर्मशील आध्यात्मिकताको रूपमा प्रकट हुन्छ। उनका मुक्तकहरू जीवनको मैदानमै उभिएका छन्। आँधीभित्र। आँसुभित्र। असफलताभित्र। तर त्यहींभित्र आशा र आस्थाको दीप जलाइरहेका छन्।

यस दृष्टिले उनको चेतना भागवद्गीताको कर्मयोग दर्शनसँग अत्यन्त निकट देखिन्छ। गीता मानिसलाई जीवनबाट भाग्न सिकाउँदैन। उसलाई कर्म गर्न सिकाउँछ। संघर्ष गर्न सिकाउँछ। विचलित नहुन सिकाउँछ। दाहालको “बगिरहनुपर्छ” भन्ने जीवनदृष्टि पनि यही कर्मयोगी चेतनाको काव्यात्मक रूप हो। नदीजस्तै निरन्तर बगिरहनु। अवरोधहरूलाई पार गर्दै अघि बढिरहनु। यही उनको आध्यात्मिक दर्शनको केन्द्र हो।

उनको आध्यात्मिकता  व्यक्तिगत मुक्ति केन्द्रित छैन। त्यो मानवतामुखी छ। पीडितप्रति करुणा छ। अन्यायप्रति अस्वीकार छ। आशाप्रति गहन समर्पण छ। यही कारणले उनका मुक्तकहरू नैतिक चेतनाका स्वर  बनेका छन्।

यस प्रकारको मानवीय आध्यात्मिक चेतनाले लियो टोल्स्टोयको उत्तरकालीन नैतिक दर्शनलाई सम्झाउँछ। विशेषतः युद्ध र शान्तिपछि टॉल्स्टॉयमा विकसित भएको मानवतामुखी आध्यात्मिक दृष्टिसँग दाहालको भावभूमि निकट देखिन्छ। टॉल्स्टॉयले साँचो आध्यात्मिकता मानिसप्रतिको प्रेम, करुणा र नैतिक साहसभित्र देखेका थिए। दाहालका मुक्तकहरूमा पनि यही जीवनदृष्टि अनुभूत हुन्छ।

उनका शब्दहरूमा धर्मभन्दा ठूलो मानवता छ। कर्मभन्दा ठूलो सत्य छैन। आस्थाभन्दा ठूलो शक्ति छैन। यही कारणले खुला आकाशमुनि को आध्यात्मिक चेतना कुनै धार्मिक सीमाभित्र कैद हुँदैन। त्यो खुला आकाशजस्तै विशाल र समावेशी देखिन्छ।

जीवनको वास्तविक विजय बाहिरी सफलतामा होइन, आन्तरिक आस्थाको संरक्षणमा छ। मानिस तबसम्म जीवित रहन्छ, जबसम्म उसको विश्वास जीवित रहन्छ। यही आध्यात्मिक उज्यालो खुला आकाशमुनि को सबैभन्दा स्थायी शक्ति बनेर उभिएको छ।

६. भाषा र शैली

दाहालको मुक्तक लेखनको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष उनको भाषा र शैली हो। उनका शब्दहरूमा कृत्रिम अलङ्कारिक बोझ छैन। अनावश्यक जटिलता छैन। उनी पाठकलाई प्रभावित गर्न कठिन शब्दको प्रदर्शन गर्दिनन्। बरु सरलता नै उनको काव्यिक शक्ति बनेको छ। यही कारणले उनका मुक्तकहरू पढ्नेबित्तिकै मनमा प्रवेश गर्छन्। अनुभूतिमा बस्छन्। स्मृतिमा रहिरहन्छन्।

दाहालको भाषा जीवनसँग नजिक छ। लोकअनुभूतिसँग जोडिएको छ। त्यसैले उनका मुक्तकहरू पढ्दा पाठकलाई शब्द पढिरहेको अनुभवभन्दा जीवन सुनिरहेको अनुभूति हुन्छ। यही सहजता उनको साहित्यिक व्यक्तित्वको विशिष्ट चिन्ह हो।

(क) संक्षिप्तता

मुक्तकको मूल सौन्दर्य यसको संक्षिप्ततामा निहित हुन्छ। थोरै शब्दमा गहन अर्थ व्यक्त गर्न सक्नु नै मुक्तककारको वास्तविक क्षमता हो। दाहालले यही कलालाई अत्यन्त सफलतापूर्वक आत्मसात् गरेकी छन्।

उनका मुक्तकहरू लामो व्याख्यामा विश्वास गर्दैनन्। चार पंक्तिभित्रै एउटा विचार। एउटा अनुभूति। एउटा दर्शन। एउटा सामाजिक टिप्पणी। सबै कुरा सघन रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

“आस्था ढल्दैन।” यस्तो छोटो अभिव्यक्तिभित्र जीवनदर्शनको विशाल अर्थ समेटिएको छ। यही संक्षिप्तता उनको काव्यशक्तिको प्रमाण हो।

यस दृष्टिले उनको शैली जापानी हाइकुको गहन प्रभाव सम्झाउने प्रकारको देखिन्छ, जहाँ थोरै शब्दहरूले विशाल अनुभूति जन्माउँछन्। तर दाहालको मुक्तक नेपाली जीवन र सामाजिक यथार्थसँग अझ प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

(ख) लयात्मकता

दाहालका मुक्तकहरूको अर्को विशेषता यसको स्वाभाविक लय हो। उनका शब्दहरू कृत्रिम रूपमा जोडिएका लाग्दैनन्। तुक मिलाउनका लागि जबर्जस्ती गरिएको अनुभूति हुँदैन। बरु भावसँगै लय स्वाभाविक रूपमा बगिरहेको अनुभव हुन्छ।उनका मुक्तकहरू पढ्दा संगीतात्मक तरलता अनुभूत हुन्छ। शब्दहरू नदीको बहावजस्तै अघि बढ्छन्। यही कारणले पाठकले मुक्तकलाई केवल पढ्दैन, भित्रै महसुस गर्छ।

लयात्मकताको यो गुण नेपाली मौखिक काव्यपरम्परासँग पनि सम्बन्धित देखिन्छ। लोकगीतजस्तो सहज प्रवाह। भजनजस्तो आत्मीयता। अनि आधुनिक कविताजस्तो वैचारिक चेतना। यी तीन तत्वको समन्वय दाहालको शैलीमा भेटिन्छ।

(ग) प्रतीकात्मकता

दाहालका मुक्तकहरूमा प्रयोग भएका प्रतीकहरू अत्यन्त अर्थपूर्ण छन्। नदी। आगो। आकाश। आँसु। हावा। यस्ता प्रतीकहरू  सजावटी तत्व होइनन्। तिनीहरू भाव र दर्शनका वाहक बनेका छन्।

नदी संघर्ष र निरन्तरताको प्रतीक हो। आगो प्रतिरोध र आत्मबलको। आकाश स्वतन्त्र चेतनाको। आँसु सामाजिक पीडाको। हावा सांस्कृतिक परिवर्तनको।यही प्रतीकात्मक प्रयोगले उनका मुक्तकहरूलाई बहुअर्थी बनाएको छ। पाठकले एउटै मुक्तकलाई आफ्नो अनुभवअनुसार फरक ढंगले अर्थ्याउन सक्छ। यही गुणले साहित्यलाई दीर्घजीवी बनाउँछ।

यस दृष्टिले दाहालको शैली प्रतीकवादी काव्यधारासँग पनि कताकता नजिक देखिन्छ। तर उनी अत्यधिक रहस्यात्मक हुँदिनन्। उनका प्रतीकहरू सहज बुझिने प्रकारका छन्। त्यसैले गहिराइ हुँदाहुँदै पनि उनका मुक्तकहरू जटिल बन्दैनन्।

(घ) व्यंग्य चेतना

दाहालका कतिपय मुक्तकहरूमा व्यंग्य चेतना पनि प्रभावशाली रूपमा उपस्थित छ। विशेषतः सामाजिक विसंगति, नकलीपन, सांस्कृतिक विचलन र नैतिक पतनमाथिका मुक्तकहरूमा।

तर उनको व्यंग्य कटु छैन। अपमानजन्य छैन। त्यो चेतनामूलक छ। सुधारको चाहनाबाट जन्मिएको छ।

“सकली रहेन सबै नकलीले खायो…”

यस प्रकारका पंक्तिहरूमा समाजको कृत्रिमता र मूल्यहीनतामाथि तीक्ष्ण टिप्पणी छ। तर त्यसभित्र घृणाभन्दा बढी चिन्ता छ। यही कारणले उनका व्यंग्यात्मक मुक्तकहरू पाठकलाई आक्रोशित मात्र गर्दैनन्, सोच्न बाध्य पनि बनाउँछन्।

उनको व्यंग्य शैलीले नेपाली साहित्यमा सामाजिक चेतनालाई कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गर्ने परम्पराको स्मरण गराउँछ। उनी व्यंग्यलाई विनाशको हतियार बनाउँदिनन्। चेतनाको ऐना बनाउँछिन्।

दाहालको भाषा र शैलीको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको आत्मीयता हो। सरल शब्द। गहन अर्थ। सहज लय। प्रतीकात्मक विस्तार। चेतनामूलक व्यंग्य। यी सबै गुणले खुला आकाशमुनि लाई केवल पढिने कृति होइन, अनुभूत गरिने कृति बनाएको छ।

७. मुक्तक संरचना र कलात्मकता

चतुष्पदीय मुक्तकको संरचनामा अन्तिम पंक्तिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। पहिलो तीन पंक्तिले भावभूमि तयार गर्छन् भने अन्तिम पंक्तिले त्यसलाई अर्थको उत्कर्षमा पुर्‍याउँछ। यही अन्तिम प्रहारले मुक्तकलाई स्मरणीय बनाउँछ। नानुमैया दाहालका मुक्तकहरूमा यही कलात्मक क्षमता उल्लेखनीय रूपमा उपस्थित देखिन्छ। उनका धेरै मुक्तकहरू अन्तिम पंक्तिमा पुगेर अचानक गहन अर्थमा खुल्छन्। पाठकलाई झस्काउँछन्। सोच्न बाध्य बनाउँछन्।

“आगोले युद्ध हार्दै हार्दैन।”

यो पंक्ति  एउटा निष्कर्ष होइन। यो सम्पूर्ण मुक्तकको आत्मा हो। यहाँ “आगो” बहुआयामिक प्रतीक बनेर आएको छ। आगो विद्रोह हो। आत्मबल हो। प्रतिरोध हो। चेतनाको ज्वाला हो। आगोलाई निभाउन सकिन्छ, तर यसको तत्वलाई समाप्त गर्न सकिँदैन भन्ने भाव यसमा निहित छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यो पंक्ति मानवीय अस्तित्वको अदम्य ऊर्जाको प्रतीक हो। संघर्षहरू आउँछन्। हारहरू आउँछन्। तर जीवनको मूल चेतना समाप्त हुँदैन। यही कारणले यो पंक्ति पाठकको मनमा दीर्घकालसम्म रहिरहन्छ।

त्यस्तै “कहिल्यै नअघाउने भोक बसेको छ सहरमा ।”

यो पंक्ति आधुनिक सभ्यताको गहन आलोचना हो। यहाँ “भोक”  शारीरिक आवश्यकता मात्र होइन। यो लोभको प्रतीक हो। असन्तुष्ट इच्छाको प्रतीक हो। उपभोगवादी मानसिकताको प्रतीक हो।

“सहर” यहाँ  भौगोलिक स्थान होइन, आधुनिक मानसिकताको संकेत हो। मानिससँग सुविधा बढिरहेका छन्। सम्पत्ति बढिरहेको छ। तर तृप्ति हराउँदै गएको छ। यही अस्तित्वगत रिक्ततालाई दाहालले अत्यन्त छोटो तर तीव्र पंक्तिमा व्यक्त गरेकी छन्।

यस प्रकारको  पंक्तिले मुक्तकलाई कवितात्मक अभिव्यक्तिमा मात्र सीमित राख्दैन, त्यसलाई सामाजिक र दार्शनिक टिप्पणीमा रूपान्तरण गर्छ। यही दाहालको कलात्मक परिपक्वता हो।

उनका मुक्तकहरू पढ्दा स्पष्ट हुन्छ कि उनी शब्दको अर्थशास्त्र बुझ्छिन्। कहाँ रोक्ने। कहाँ प्रहार गर्ने। कहाँ भावलाई तीव्र बनाउने। यी सबै पक्षमा उनको नियन्त्रण प्रशंसनीय देखिन्छ।

मुक्तकको लघु आकारभित्र विशाल अर्थ सिर्जना गर्नु सजिलो कार्य होइन। थोरै शब्दमा जीवनको गहन अनुभूति व्यक्त गर्न उच्च स्तरको संवेदनशीलता र कलात्मक अनुशासन आवश्यक हुन्छ। दाहालले यही कठिन कलालाई सफलतापूर्वक साधेकी छन्।

उनका  पंक्तिहरू धेरैपटक सूक्तिजस्ता लाग्छन्। पाठकले पढिसकेपछि पनि ती मनभित्र गुञ्जिरहन्छन्। यही गुणले मुक्तकलाई दीर्घजीवी बनाउँछ।

दाहालको मुक्तककला प्रभाव सिर्जना गर्ने कला हो। विशेषतः उनले मुक्तकलाई तीक्ष्ण वैचारिक, दार्शनिक र भावात्मक उचाइमा पुर्‍याएकी छन्। यही उनको कलात्मक सफलताको सबैभन्दा सुन्दर प्रमाण हो।

८. विश्वसाहित्यसँग तुलना

नेपाली मुक्तकलाई विश्वसाहित्यका महान स्रष्टाहरूसँग तुलना गर्नु सहज कार्य होइन, किनकि भाषा, संस्कृति, इतिहास र साहित्यिक परम्परा फरक हुन्छन्। तर महान साहित्यको वास्तविक विशेषता यसको सार्वभौमिक चेतनामा हुन्छ। यही कारणले  दाहालका मुक्तकहरू पढ्दा विश्वसाहित्यका केही महत्वपूर्ण स्रष्टाहरूसँग वैचारिक र भावात्मक संवाद भइरहेको अनुभूति हुन्छ।

पाब्लो नेरुदाका कविताहरूमा जनताको पीडा, अन्यायविरुद्धको प्रतिरोध र मानवीय संघर्षको शक्तिशाली स्वर सुनिन्छ। दाहालका मुक्तकहरूमा पनि यही सामाजिक चेतना प्रखर रूपमा उपस्थित छ। गरिबी, पीडा, सांस्कृतिक संकट र अन्यायप्रतिको असन्तोष उनका मुक्तकका मूल स्वर हुन्। तर नेरुदा अत्यधिक रूपकात्मक र भावप्रवाहयुक्त शैलीमा लेख्छन् भने दाहाल सरल, स्पष्ट र प्रत्यक्ष अभिव्यक्तिमा विश्वास गर्छिन्। यही सरलताले उनको काव्यलाई लोकजीवनसँग अझ नजिक बनाएको छ।

रूमीको कवितामा आत्मा, प्रेम र आध्यात्मिक यात्राको रहस्यवादी विस्तार पाइन्छ।(रूमी फारसी सूफी कवि थिए, जसका कवितामा प्रेम, आत्मा, आध्यात्मिक यात्रा र ईश्वरसँगको एकत्वको दर्शन पाइन्छ)। दाहालका मुक्तकहरूमा पनि आस्था, आत्मबल र आन्तरिक उज्यालोको चेतना भेटिन्छ। तर रूमीको संसार रहस्यात्मक आध्यात्मिक उडानतर्फ केन्द्रित छ भने दाहालको चेतना यथार्थको जमिनमा उभिएको छ। उनी पीडाभित्रै अर्थ खोज्छिन्। संघर्षभित्रै आस्था बचाउँछिन्।

अर्नेस्ट हेमिङ्वेको जीवनदर्शनमा जुझारुपन अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। “मानिस नष्ट हुन सक्छ, तर पराजित हुँदैन।” भन्ने उनको विचार दाहालका धेरै मुक्तकमा प्रतिध्वनित हुन्छ। उनका पात्रहरू थाक्छन्, पीडा भोग्छन्, तर आत्मसमर्पण गर्दैनन्। यही अदम्य चेतनाले दाहालको मुक्तकलाई जीवनमूलक बनाएको छ।

त्यस्तै खलिल जिब्रानको लेखनमा दर्शन र काव्यको सुन्दर समन्वय पाइन्छ। दाहालका मुक्तकहरूमा पनि विचार र संवेदनाको सन्तुलित मिश्रण छ। उनी जीवनको अर्थमाथि संवाद गर्छिन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरू  साहित्यिक मात्र अभिव्यक्ति नभई चेतनाका संक्षिप्त दार्शनिक दस्तावेजजस्ता लाग्छन्।

९. नारी चेतना

यद्यपि खुला आकाशमुनि पूर्ण रूपमा नारीवादी घोषणापत्र होइन, यसमा स्त्री चेतनाको उपस्थिति सूक्ष्म तर अत्यन्त अर्थपूर्ण रूपमा अनुभूत हुन्छ। दाहालका मुक्तकहरूमा नारी अनुभवलाई पीडाको कथाका रूपमा सीमित गरिएको छैन। बरु त्यसलाई आत्मबल, सहनशीलता र आत्मसम्मानको शक्तिशाली अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गरिएको छ।

उनका मुक्तकहरूमा स्त्री जीवनको संघर्ष  भोगाइ मात्र होइन, प्रतिरोध पनि हो। समाजले थोपरेका सीमाहरू, मौन अपेक्षाहरू र असमान संरचनाहरूबीच पनि उनको काव्य चेतना झुक्दैन। उनी हार मान्ने भाषा प्रयोग गर्दिनन्। बरु उठ्ने, टिक्ने र अघि बढ्ने भाषामा विश्वास गर्छिन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरू व्यक्तिगत अनुभूतिभन्दा माथि उठेर सामूहिक आत्मबलका दस्तावेज बनेका छन्।

दाहालको स्त्री चेतना करुणामात्र होइन, दृढतापूर्ण पनि छ। उनी पीडालाई देखाउँछिन्, तर त्यसैमा हराउँदिनन्। पीडाभित्रै शक्ति खोज्छिन्। यही दृष्टिले उनका मुक्तकहरू आत्मसमर्पण होइन, आत्मनिर्माणको यात्रा जस्तो लाग्छ।

यस सन्दर्भमा उनको चेतना माया एन्जेलोको काव्य चेतनासँग गहन रूपमा जोडिन्छ। विशेषतः उनको प्रसिद्ध कविता “म फेरि उठ्छु”मा व्यक्त आत्मसम्मान, विद्रोह र पुनर्जागरणको भावना दाहालका धेरै मुक्तकहरूको मूल आत्मासँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ। एञ्जेलोले जस्तै दाहाल पनि बारम्बार उठ्ने आत्माको पक्षमा उभिन्छिन्। उनी अपमानलाई अन्त्य होइन, आत्मबलको सुरुवात बनाउँछिन्।

यसरी हेर्दा दाहालको स्त्री चेतना आक्रोशपूर्ण घोषणाभन्दा बढी मौन तर दृढ प्रतिरोध हो। उनी ठूलो नारा लगाउँदिनन्, तर सानो वाक्यमा ठूलो शक्ति भर्छिन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरू आत्मसम्मानको सूक्ष्म तर बलियो घोषणा जस्ता लाग्छन्।

१०. सामाजिक आलोचना

दाहालको सामाजिक दृष्टि अत्यन्त सचेत र आलोचनात्मक छ। उनी समाजका सतही सुन्दरता होइन, भित्री विकृति देख्छिन्। समयका रोगहरू नकलीपन, लोभ, सांस्कृतिक विचलन र नैतिक पतन उनका मुक्तकहरूमा स्पष्ट रूपमा उपस्थित छन्। तर उनको लेखनको विशेषता समस्या देखाउनु होइन, समस्याभित्र लुकेको चेतनालाई उजागर गर्नु हो।

उनका मुक्तकहरू पढ्दा समाजको यथार्थ कठोर रूपमा प्रस्तुत भएको महसुस हुन्छ, तर त्यो कठोरता निराशामा समाप्त हुँदैन। उनी अन्धकार देखाएर उज्यालोको सम्भावना पनि संकेत गर्छिन्। यही कारणले उनका मुक्तकहरू आलोचनात्मक भए पनि विनाशकारी होइनन्, सुधारमुखी छन्।

उनको सामाजिक चेतना मानवीय संवेदनाले भरिएको छ। वर्गीय असमानता, गरिबी र भोक उनका मुक्तकमा दृश्यचित्र होइनन्, ती अनुभूतिको गहिराइमा पुगेर प्रस्तुत भएका यथार्थ हुन्। उनले गरिबीलाई तथ्यका रूपमा होइन, मानवीय पीडाका रूपमा देख्छिन्। भोकलाई  शारीरिक अवस्थाका रूपमा होइन, सामाजिक असमानताको परिणामका रूपमा प्रस्तुत गर्छिन्।

यस दृष्टिले दाहालको लेखन सामाजिक यथार्थवादसँग नजिक देखिन्छ, तर त्यो  यथार्थको चित्रणमा मात्र सीमित छैन। त्यसभित्र मानवीय करुणा र परिवर्तनको आकांक्षा पनि जोडिएको छ। उनी समाजलाई दोष दिन मात्र लेख्दिनन्, समाजलाई सचेत गराउन लेख्छिन्।

यसैले उनका मुक्तकहरू निराशावादी साहित्य होइनन्। ती चेतनाको आह्वान हुन्। उनी पाठकलाई बुझ्न र सोच्न प्रेरित गर्छिन्। समाजलाई बदल्न आन्तरिक जागरण आवश्यक छ भन्ने सन्देश उनका धेरै मुक्तकहरूमा सूक्ष्म रूपमा प्रवाहित हुन्छ।

उपसंहार

दाहालको खुला आकाशमुनि  नेपाली मुक्तक साहित्यमा एक सशक्त, विचारप्रधान र संवेदनशील उपस्थिति हो। यो संग्रह जीवन, समाज र अस्तित्वप्रति गरिएको गहन वैचारिक संवाद हो। दाहालका मुक्तकहरूमा सरल भाषा, स्पष्ट दृष्टि र गहन अर्थको सन्तुलन पाइन्छ, जसले पाठकलाई सहज रूपमा आकर्षित गर्छ।

यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको बहुआयामिक चेतना हो प्रतिरोध, संघर्ष, सामाजिक यथार्थ, आध्यात्मिक आस्था र मानवीय संवेदना सबै एउटै काव्यिक संरचनामा समेटिएका छन्। उनका मुक्तकहरू छोटा भए पनि ती गहन प्रभाव पार्ने खालका छन्, जसले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, दाहालको चेतना जीवनप्रतिको आशावादी दृष्टिकोणमा आधारित छ। उनी पीडालाई स्वीकार गर्छिन्, तर त्यसलाई अन्त्य होइन, परिवर्तनको प्रारम्भ मान्छिन्। यही कारणले उनको लेखन निराशावादी नभई प्रेरणादायी बनेको छ।

समग्रमा, खुला आकाशमुनि नेपाली मुक्तक परम्परामा एउटा महत्वपूर्ण थप हो। यसले मुक्तकलाई केवल भावनात्मक विधा नभई वैचारिक र सामाजिक चेतनाको माध्यमका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ। नानुमैया दाहालको यो पहिलो प्रयास नै उनको उज्ज्वल साहित्यिक भविष्यको स्पष्ट संकेत हो।

दाहालको खुला आकाशमुनि मुक्तकसंग्रह सशक्त भए पनि केही सीमाहरू पनि देखिन्छन्, जसले यसको कलात्मक पूर्णतालाई केही ठाउँमा चुनौती दिन्छ। पहिलो, कतिपय मुक्तकहरूमा विचारको दोहोरिनु देखिन्छ। सामाजिक आलोचना, संघर्ष र आस्था जस्ता विषय बारम्बार दोहोरिँदा केही मुक्तकहरू भावात्मक रूपमा समान स्तरमा आइपुग्छन्, जसले विविधताको प्रभावलाई अलि कमजोर बनाउँछ।

दोस्रो, केही स्थानमा वैचारिक पक्ष अत्यधिक बलियो हुँदा काव्यात्मक सूक्ष्मता केही घटेको अनुभूति हुन्छ। विचार स्पष्ट भए पनि कलात्मक गहिराइ अझ विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ।

तेस्रो, प्रतीकहरूको प्रयोग राम्ररी गरिएको भए पनि केही प्रतीकहरू—जस्तै नदी, आगो, आँसु—बारम्बार दोहोरिँदा ताजगी केही कम भएको महसुस हुन्छ। नयाँ प्रतीकात्मक प्रयोगले अझ प्रभावकारी बनाउने ठाउँ थियो।

चौथो, केही मुक्तकहरूमा अन्तिम पंक्तिको प्रभाव बलियो भए पनि सम्पूर्ण संरचना अझ सन्तुलित बनाउने सम्भावना देखिन्छ।

यद्यपि यी सीमाहरूले कृतिको महत्व घटाउँदैनन्। बरु, यो पहिलो संग्रह भएकाले यी स्वाभाविक विकासका चरणहरू हुन्। समग्रमा, दाहालको लेखनमा ठूलो सम्भावना, स्पष्ट दृष्टि र गहन सामाजिक चेतना प्रस्ट देखिन्छ, जसले भविष्यमा अझ परिपक्व र व्यापक साहित्यिक योगदानको संकेत गर्छ।

(नानुमैया दाहालको मुक्तकसंग्रहमाथि समीक्षात्मक अध्ययन)