गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

उमेश लुइटेल समकालीन नेपाली कविताका सशक्त, मौलिक र विशिष्ट स्वर हुन्। मोरङको ग्रामनाथ–२, झोराहाटमा जन्मिएका लुइटेलले नेपाली कवितालाई रूपक, प्रतीक र दार्शनिक चेतनाको नयाँ उचाइ प्रदान गरेका छन्। उनका कवितामा शब्दहरू चेतना, आत्मबोध र मानवीय अस्तित्वका बहुआयामिक संकेत हुन्। आगो, खरानी, ऐना, घाम, मोजा, सडक वा झ्यालजस्ता सामान्य वस्तुहरूलाई उनले जीवनदर्शन र सामाजिक यथार्थका सशक्त प्रतीकमा रूपान्तरण गरेका छन्। यही प्रतीकात्मक शिल्पले उनको काव्यलाई विशिष्ट सौन्दर्य र वैचारिक गहिराइ प्रदान गरेको छ।

उनको पहिलो कृति शीतको शिविरमा (२०७२) ले नै उनको मौलिक काव्यदृष्टिको परिचय दिएको थियो भने आगो खरानी जान्दैन ले उनलाई रूपक र प्रतीकका सिद्धहस्त कविका रूपमा स्थापित गरेको छ। वाणी नवप्रतिभा पुरस्कार (२०६२), कृष्णाभूषण बल युवा सिर्जना सम्मान (२०७१) तथा डा. नरेन्द्र चापागाईं युवा प्रतिभा पुरस्कार (२०७५), २०८३ असारमा “प्रतिभा पुरस्कार प्रतिष्ठान – विराटनगर ” द्वारा प्रतिभा पुरस्कारले सम्मानित  उनका सिर्जनात्मक योगदानका सम्मानित प्रमाण हुन्। लुइटेलका कविताहरूमा पूर्वीय आध्यात्मिकता, अस्तित्ववादी चिन्तन र समकालीन सामाजिक चेतना अद्भुत रूपमा एकाकार भएका छन्। उनी नेपाली कवितामा रूपक र प्रतीकलाई चेतना र सत्य उद्घाटन गर्ने सशक्त काव्यभाषाका रूपमा स्थापित गर्ने अग्रणी कविमध्ये एक हुन्।

उमेश लुइटेलको आगो खरानी जान्दैन समकालीन नेपाली कवितामा रूपक र प्रतीकको कलात्मक तथा दार्शनिक प्रयोगको एक उल्लेखनीय उपलब्धि हो। यस संग्रहको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक शक्ति यसको बहुस्तरीय प्रतीकात्मक संरचनामा निहित छ। लुइटेलका कविताहरू संकेत, मौनता, विम्ब र रूपकमार्फत अर्थको बहुआयामिक संसार निर्माण गर्ने कविता हुन्। उनका शब्दहरू तत्काल अर्थ दिँदैनन्; तिनले पाठकलाई अर्थको खोजमा सहभागी बनाउँछन्। यही कारण उनका कविताहरू पहिलो पाठमा अनुभूत हुन्छन्, दोस्रो पाठमा उद्घाटित हुन्छन् र तेस्रो पाठमा दार्शनिक अनुभवमा रूपान्तरण हुन्छन्। उनका रूपकहरू भाषिक सौन्दर्यका अलङ्कार मात्र होइनन्; तिनीहरू चेतना, समय, स्मृति, पीडा, संघर्ष र आत्मबोधका वैचारिक संरचना हुन्। यही विशेषताले उनको कवितालाई सामान्य यथार्थवादभन्दा माथि उठाएर प्रतीकात्मक आधुनिकतासँग जोड्दछ।

यस संग्रहको शीर्षक “आगो खरानी जान्दैन” नै सम्पूर्ण कृतिको केन्द्रीय दार्शनिक प्रतीक हो। आगो यहाँ भौतिक ज्वाला होइन यो जीवनको ऊर्जा, चेतनाको उज्यालो, विद्रोहको ताप, आत्मज्ञानको आलोक र सिर्जनात्मक अस्तित्वको अनन्त प्रवाह हो। त्यसैगरी खरानी रूपान्तरण, स्मृति, अनुभव र समयले छोडेको मौन इतिहास हो। कविले परम्परागत कारण परिणामको सम्बन्धलाई उल्ट्याइदिएका छन्। सामान्य यथार्थमा आगो निभेपछि खरानी बाँकी रहन्छ, तर लुइटेलको काव्यदृष्टिमा आगो कहिल्यै खरानीलाई चिन्दैन, किनकि चेतना समाप्त हुँदैन त्यो निरन्तर नयाँ रूप, नयाँ अनुभव र नयाँ अस्तित्वमा प्रवाहित भइरहन्छ। यही बिन्दुमा कविको प्रतीकात्मक शक्ति आफ्नो सर्वोच्च उचाइमा पुग्छ।

यो रूपकले पूर्वीय अद्वैत दर्शन, बौद्ध अनित्यबोध र अस्तित्ववादी स्वतन्त्रतालाई एउटै काव्यात्मक संरचनाभित्र समेट्छ। अद्वैतले आत्मा र ब्रह्मबीचको एकत्वलाई स्वीकार्छ। बौद्ध दर्शनले सबै वस्तु परिवर्तनशील छन् भन्ने अनित्यको सत्य उद्घाटन गर्छ। अस्तित्ववादले मानिसलाई निरन्तर आत्मनिर्माणको प्रक्रियामा रहेको स्वतन्त्र सत्ता मान्छ। लुइटेलको “आगो” यी तीनै दार्शनिक धाराहरूको साझा प्रतीक बनेर देखा पर्छ। यसले आत्मपरिवर्तन, नैतिक पुनर्जन्म र चेतनाको अमर यात्रालाई अभिव्यक्त गर्छ।

यद्यपि, यही प्रतीकात्मक घनत्व नै कतिपय स्थानमा उनको काव्यको सीमाका रूपमा पनि देखापर्छ। कविले रूपकलाई यति धेरै अर्थले भरिदिएका छन् कि कहिलेकाहीँ कविता अनुभूतिभन्दा व्याख्याको विषय बन्न पुग्छ। प्रतीकहरू खुला छन्, तर केही स्थानमा तिनको बहुअर्थी प्रकृतिले भावनात्मक सम्प्रेषणलाई कमजोर बनाउँछ। पाठकले कविताको संवेदना अनुभव गर्नुभन्दा प्रतीकको अर्थ खोज्न बढी श्रम गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसले सामान्य पाठक र कविताबीच दूरी बढाउने सम्भावना पनि रहन्छ।

लुइटेलको “आगो” जीवनको अन्तःप्रकाश, चेतना र आत्मरूपान्तरणको अत्यन्त प्रभावशाली रूपक हो। त्यसैगरी “खरानी” अन्त्यको होइन, अनुभव, स्मृति र पुनर्जन्मको मौन इतिहास बनेर आउँछ। तर यी प्रतीकहरू संग्रहका विभिन्न कवितामा बारम्बार दोहोरिँदा तिनको सौन्दर्यात्मक नवीनता केही कमजोर भएको अनुभूति पनि हुन्छ। एउटै प्रतीकले निरन्तर समान दार्शनिक अर्थ बोकेपछि त्यसले सिर्जना गर्ने विस्मय क्रमशः कम हुँदै जान्छ। यही कारण केही कवितामा प्रतीकले अर्थलाई विस्तार गर्नुको सट्टा पूर्वानुमेय बनाएको आभास हुन्छ।

विश्वसाहित्यको तुलनात्मक परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा लुइटेलको प्रतीकात्मक काव्यशिल्पले टी. एस. इलियटका बहुस्तरीय सांस्कृतिक प्रतीक, रेनर मारिया रिल्केका आत्मसंवादी रूपक तथा अक्टाभियो पाजका आध्यात्मिक विम्बसँग वैचारिक निकटता स्थापित गरेको देखिन्छ। टी. एस. इलियटका प्रतीकहरू इतिहास, मिथक र सभ्यताको विखण्डित संरचनाबाट अर्थ निर्माण गर्छन्। रिल्केका रूपकहरू आत्माको मौन यात्राबाट जन्मिन्छन्। अक्टाभियो पाजका विम्बहरू पूर्वीय र पाश्चात्य चेतनाको संवादमा विकसित हुन्छन्। लुइटेल यी सबैसँग संवादरत देखिए पनि उनीहरूको अनुकरण गर्दैनन्। उनको मौलिकता नेपाली लोकअनुभवलाई दार्शनिक विम्बमा रूपान्तरण गर्नुमा निहित छ। तथापि, कतिपय कवितामा दार्शनिक आग्रह कलात्मक सहजताभन्दा बलियो देखिएकाले भावनात्मक प्रवाह केही अवरुद्ध भएको अनुभूति हुन्छ।

आगो खरानी जान्दैन रूपक र प्रतीकको अद्वितीय काव्यशास्त्र हो। यही अर्थमा उमेश लुइटेल समकालीन नेपाली कवितामा रूपक र प्रतीकलाई दार्शनिक, आध्यात्मिक र सौन्दर्यात्मक उचाइमा पुर्‍याउने अग्रणी कविका रूपमा स्थापित हुन्छन्।

लुइटेलका कवितामा प्रकृति चेतनाको भाषा हो। घाम, बर्सात, फूल, छेपारो, मोजा, सडक, ऐना, खाद मल, दियो यी सबै दृश्यात्मक वस्तु मात्र होइनन् तिनीहरू सामाजिक र मनोवैज्ञानिक अवस्थाका प्रतीक हुन्।  लुइटेलका कवितामा प्रयोग भएका प्रतीकहरू दृश्य वस्तुको सामान्य अर्थमा सीमित रहँदैनन्। ती अस्तित्व, आत्मबोध र जीवनदर्शनका बहुआयामिक संकेतमा रूपान्तरित हुन्छन्। उदाहरणका लागि, “एक्लिएको घाम” मा घाम आधुनिक मानिसको आध्यात्मिक एक्लोपन, सम्बन्धविहीनता र आत्मिक रिक्तताको रूपक हो। उज्यालो भएर पनि न्यानोपन दिन नसक्ने घाम आजको सभ्यताको विडम्बनालाई उद्घाटित गर्छ, जहाँ प्रविधिको विस्तारसँगै आत्मीयताको क्षय हुँदै गएको छ। यहाँ घामले बाहिरी उज्यालोभन्दा भित्री अन्धकारलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ।

त्यसैगरी, “मनको झ्याल” मा झ्याल आत्मचेतना, अन्तर्दृष्टि र आत्मान्वेषणको प्रवेशद्वार हो। बाहिरी संसारलाई हेर्नुभन्दा पहिले मानिसले आफ्नै अन्तर्मनलाई हेर्न सक्नुपर्छ भन्ने पूर्वीय दार्शनिक चेतना यस प्रतीकभित्र अन्तर्निहित छ। यो झ्याल खुल्नु भनेको आत्मबोधको यात्रा सुरु हुनु हो।

“मोजा” कवितामा मोजा समाजले नदेख्ने अदृश्य श्रम, मौन त्याग, अवमूल्यित अस्तित्व र निस्वार्थ समर्पणको गहिरो रूपक हो। जुत्ता बाहिरी सफलता, प्रतिष्ठा र दृश्य उपलब्धिको प्रतीक हो भने मोजा त्यस सफलताको आधार बनेर पनि सधैँ ओझेलमा पर्ने श्रमशक्तिको प्रतीक बन्छ। जुत्ता चम्किन्छ, तर त्यसलाई आरामदायी बनाउने मोजा कहिल्यै चर्चाको केन्द्र हुँदैन। यही विरोधाभासमार्फत कविताले समाजको मूल्याङ्कन प्रणालीमाथि तीक्ष्ण प्रश्न उठाउँछ।

मोजाको शरीरसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क, पसिना सोस्ने क्षमता, घर्षण सहने स्वभाव र निरन्तर क्षयको प्रक्रियाले श्रमिक जीवनको दार्शनिक अर्थलाई उद्घाटित गर्छ। यहाँ पसिना श्रम, संघर्ष र जीवन–ऊर्जाको प्रतीक हो। घर्षण जीवनका कठिन परीक्षा र सामाजिक असमानताको रूपक बन्छ भने च्यातिनु निरन्तर त्यागका कारण हुने आत्मक्षयको प्रतीकका रूपमा उपस्थित हुन्छ। मोजाले आफैँ क्षतिग्रस्त भएर जुत्तालाई सुरक्षित राखेजस्तै, समाजका असंख्य श्रमिक, किसान, गृहिणी, मजदुर र निम्नवर्गीय मानिसहरूले आफ्ना सपना क्षीण पारेर अरूको सफलता सम्भव बनाइरहेका हुन्छन्। कविताले एउटा सामान्य वस्तुलाई बहुआयामिक प्रतीकमा रूपान्तरण गर्दै दृश्य र अदृश्य, सम्मान र उपेक्षा, उपलब्धि र त्यागबीचको द्वन्द्वलाई कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। मोजा अन्ततः मानव सभ्यताको मौन मेरुदण्ड, श्रमको नैतिक गरिमा र उपेक्षित मानव अस्तित्वको अमिट प्रतीकका रूपमा स्थापित हुन्छ।

लुइटेल दृश्य वस्तुलाई अदृश्य सत्यमा रूपान्तरण गर्ने कवि हुन्। उनका प्रतीकहरू वस्तुको बाहिरी स्वरूपभन्दा त्यसको अन्तर्निहित अस्तित्वलाई उद्घाटित गर्छन्। यही कारण उनका कवितामा प्रकृति, वस्तु र दैनिक जीवनका सामान्य दृश्यहरू आध्यात्मिक आत्मसंवाद, सामाजिक आलोचना र अस्तित्ववादी चिन्तनका माध्यम बन्छन्। उनी वस्तु देख्दैनन् वस्तुभित्र लुकेको चेतना देख्छन्। यही दृष्टिले उनको काव्यलाई दर्शनको पनि सशक्त अभिव्यक्ति बनाएको छ।

लुइटेलका रूपक र प्रतीकहरूको सबैभन्दा उल्लेखनीय विशेषता साधारण सामाजिक वस्तुलाई असाधारण अर्थमा पुनर्जन्म दिन सक्ने क्षमता हो। उनका कवितामा वस्तुहरू मानवीय नियति, सामाजिक संरचना र समयको चेतनाका संवाहक बन्छन्। “टोकन नम्बर १७२” आधुनिक राज्यसंरचनाभित्र व्यक्तिको अस्तित्व क्रमशः सङ्ख्यामा सीमित हुँदै गएको यथार्थको मार्मिक प्रतीक हो। “मानव सडक” दिशाविहीन सभ्यता, भीडभित्रको एक्लोपन र निरन्तर यात्रारत मानवीय चेतनाको रूपक हो। “खाद मल” ले खेत उब्जाउने पदार्थभन्दा पर गएर श्रम, पसिना, उपेक्षा र मौन त्यागबाट निर्माण हुने सभ्यताको दार्शनिक अर्थ उद्घाटित गर्छ। त्यसैगरी “मेला”  मूल्यहरूको व्यापार, सम्बन्धहरूको क्षयीकरण र जीवनको अवमूल्यन भएको समयको सांकेतिक संसार हो।

यही रूपान्तरणकारी काव्यदृष्टिले लुइटेललाई समकालीन नेपाली कवितामा विशिष्ट बनाएको छ। उनी वस्तुलाई वर्णन गर्दैनन्। वस्तुभित्र लुकेको इतिहास, स्मृति, पीडा र भविष्यको सम्भावनालाई उद्घाटित गर्छन्। उनका प्रतीकहरू एकैचोटि दृश्य, दार्शनिक र सामाजिक अर्थका अनेक तहमा सञ्चालित हुन्छन्। यसैले उनका रूपकहरू समयको आलोचना गर्ने बौद्धिक संरचना र मानवीय अनुभवलाई नयाँ भाषामा पुनःपरिभाषित गर्ने सशक्त सौन्दर्यचेतना हुन्। यही बहुअर्थी प्रतीकात्मकता, गहिरो रूपकीय शक्ति र सामाजिक पुनःअर्थनिर्माणको क्षमता उनका कवितालाई उत्तरआधुनिक नेपाली काव्यको विशिष्ट, प्रभावशाली र दीर्घजीवी उपलब्धिका रूपमा स्थापित गर्छ।

यद्यपि, यही सघन प्रतीकात्मकता कतिपय स्थानमा कमजोरीका रूपमा पनि देखिन्छ। केही कवितामा रूपक यति अमूर्त र बहुअर्थी बनेका छन् कि कविता अनुभूतिभन्दा व्याख्याको विषय बन्न पुग्छ। विशेषतः “अधुरा कथाहरू”, “नलेखिएका नामहरू” वा “मनको झ्याल” जस्ता कवितामा प्रतीकहरू पाठकको सांस्कृतिक र दार्शनिक तयारीमाथि अत्यधिक निर्भर छन्। साधारण पाठकका लागि तिनको अर्थ तुरुन्त खुल्दैन। कहिलेकाहीँ प्रतीकले भावनालाई ओझेलमा पार्छ र कविताले संवेदनाको स्वाभाविक प्रवाह गुमाएर बौद्धिक अभ्यासको रूप लिन थाल्छ। यस्तो अवस्थामा रूपक कविता विस्तार गर्ने साधनभन्दा अर्थलाई जटिल बनाउने संरचना बन्न पुग्छ।

लुइटेलका रूपकहरूको अर्को आलोचनात्मक पक्ष पुनरावृत्ति हो। आगो, ऐना, उज्यालो, झ्याल, बाटो, घाम, बर्सातजस्ता प्रतीकहरू विभिन्न कवितामा दोहोरिँदा तिनको नवीनता केही कमजोर भएको अनुभूति हुन्छ। एउटै प्रतीक बारम्बार समान दार्शनिक सन्दर्भमा फर्किँदा पाठकले कहिलेकाहीँ अर्थको पूर्वानुमान गर्न थाल्छ। परिणामस्वरूप केही कविताले अपेक्षित सौन्दर्यात्मक विस्मय सिर्जना गर्न सक्दैनन्।

समग्रमा, उमेश लुइटेलका कवितामा रूपक र प्रतीक अर्थ उत्पादन गर्ने मूल संरचना हुन्। उनका प्रतीकहरू दृश्यभन्दा अदृश्य, घटनाभन्दा चेतना र यथार्थभन्दा अनुभूतितर्फ उन्मुख छन्। यद्यपि, कतिपय स्थानमा अत्यधिक सांकेतिकता, अमूर्तता र पुनरावृत्तिले कविताको सम्प्रेषणीयतालाई चुनौती दिन्छ। त्यसका बावजुद, रूपक र प्रतीकको वैचारिक गहिराइ, सांस्कृतिक संवेदना र दार्शनिक विस्तारका कारण आगो खरानी जान्दैन समकालीन नेपाली कवितामा प्रतीकात्मक काव्यशिल्पको एक उल्लेखनीय उपलब्धि बनेको छ। यसको काव्यभाषा पाठकलाई अर्थ खोज्न मात्र होइन, आफ्नै चेतनाको पुनःअन्वेषण गर्न पनि बाध्य बनाउँछ।