गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

सुशासन भन्नाले राज्यको शासन प्रणाली पारदर्शी, जवाफदेही, निष्पक्ष, सहभागी र परिणाममुखी हुनु हो। यसको मुख्य विशेषता:

• पारदर्शिता (Transparency) – जनतालाई नीति, निर्णय र कार्यान्वयनबारे स्पष्ट जानकारी दिनु।
• जवाफदेहिता (Accountability) – नीति निर्माता, प्रशासक र कर्मचारी जनताप्रति उत्तरदायी हुनु।
• कानूनी शासन (Rule of Law) – सबैलाई समान कानूनको व्यवहार।
• सहभागिता (Participation) – नागरिकलाई नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा संलग्न गराउनु।
• क्षमता र प्रभावकारिता (Efficiency and Effectiveness) – सीमित स्रोत साधनको सदुपयोग गर्दै दिगो नतिजा निकाल्नु।

समृद्धि भनेको केवल भौतिक विकास मात्र नभई सामाजिक न्याय, अवसरमा समानता, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र जीवनस्तरको समग्र उन्नति हो।

• आर्थिक समृद्धि – उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, उद्यमशीलता प्रवर्द्धन, वैदेशिक लगानी आकर्षण।
• सामाजिक समृद्धि – शिक्षा, स्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता, सामाजिक सुरक्षा।
• सांस्कृतिक समृद्धि – भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण।
• पर्यावरणीय समृद्धि – दिगो विकासका लागि प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण।

३. शासकीय मामिला (Public Affairs )

शासकीय मामिला भन्नाले राज्यका अंग (कार्यपालिका, विधायिका, न्यायपालिका), स्थानीय सरकार, सार्वजनिक संस्थान र नागरिक समाजबीचको सम्बन्धलाई व्यवस्थापन गर्ने प्रक्रिया हो। यसमा:

• नीति निर्माण – दीर्घकालीन दृष्टि र कार्यनीति तय गर्ने।
• कार्यान्वयन – योजनालाई नतिजा दिन सक्षम संरचना र कर्मचारी।
• नियमन र मूल्याङ्कन – सरकारी कामकाजमा अनुगमन, मूल्याङ्कन र सुधार।
• समन्वय – संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच सहकार्य।

४. परस्पर सम्बन्ध

• सुशासनले समृद्धि हासिल गर्ने आधार तयार गर्छ।
• समृद्धि प्राप्त गर्नका लागि शासकीय मामिलाको सक्षम व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ।
• जब राज्यका संरचनाहरू पारदर्शी, जवाफदेही र सहभागी हुन्छन्, त्यतिबेला मात्रै जनतामा विश्वास पैदा हुन्छ र विकासलाई दीर्घकालीन आधार मिल्छ।

समग्रमा सुशासन नै समृद्धिको ढोका हो, र शासकीय मामिला त्यस ढोकालाई व्यवस्थित गर्ने संयन्त्र हो।

सुशासन समृध्दि र शासकीय मामिलामा विभिन्न सरोकारवालाहरुको भूमिका

१. राज्यका अंगहरूको भूमिका

(क) व्यवस्थापिका

• कानूनी संरचना निर्माण गर्ने।
• कार्यपालिकालाई अनुगमन र नियन्त्रण गर्ने।
• बजेट, नीतिगत प्रस्ताव र कार्यक्रम अनुमोदन गरी समृद्धिको बाटो प्रशस्त गर्ने।

(ख) कार्यपालिका

• नीति निर्माण र कार्यान्वयनमा पारदर्शिता कायम गर्ने।
• स्रोत–साधनको न्यायोचित बाँडफाँड गर्ने।
• सार्वजनिक सेवाको सहज, छिटो र समान पहुँच सुनिश्चित गर्ने।

(ग) न्यायपालिका

• कानूनी शासन कायम गर्ने।
• मानव अधिकारको संरक्षण गर्ने।
• सुशासनमा देखिएका समस्या समाधान गर्ने।

२. संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकार

• संघीय संरचनाभित्र सहकार्य र समन्वयलाई मजबुत बनाउने।
• प्रदेशले क्षेत्रीय आवश्यकता अनुसार नीति र कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने नीतिगत समन्वय र कार्यान्वयनमा सहजीकरण।
• स्थानीय तहले जनतासँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रही सेवाप्रवाह गर्ने।

३. नागरिक समाज र समुदाय

• सामाजिक चेतना र जनसहभागिता बढाउने।
• सरकारका गतिविधि अनुगमन गर्ने (watchdog भूमिका)।
• नागरिक शिक्षा, अधिकार–कर्तव्यबारे सचेतना फैलाउने।

४. निजी क्षेत्र (Private Sector)

• लगानी, रोजगारी सिर्जना र प्रविधि हस्तान्तरणमा योगदान गर्ने।
• सामाजिक उत्तरदायित्व मार्फत विकासका गतिविधिमा सहभागी हुने।
• प्रतिस्पर्धात्मक अर्थतन्त्र विकास गर्न सहयोग गर्ने।

५. सञ्चार माध्यम (Media)

• सरकारका निर्णय र गतिविधि जनतासम्म पुर्‍याउने।
• अनियमितता, भ्रष्टाचार वा कमजोरी उजागर गर्ने।
• नागरिक र सरकारबीच सेतु (bridge) को भूमिका खेल्ने।

६. विकास साझेदार (Development Partners)

• प्राविधिक र वित्तीय सहयोग पुर्‍याउने।
• अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र उत्तम अभ्यास (best practices) साझा गर्ने।
• उत्तरदायित्व र दिगोपनामा जोड दिने।

७. नागरिक

• कर तिरेर राज्यलाई स्रोत जुटाउन सहयोग गर्ने।
• सचेत नागरिक बनेर अधिकारसँगै कर्तव्य पूरा गर्ने।
• निर्वाचनमार्फत नेतृत्व छनोटमा जिम्मेवार भूमिका खेल्ने।

सुशासन, समृद्धि र शासकीय मामिला कुनै एक निकाय वा सरकारको मात्रै जिम्मेवारी होइन।यसमा राज्य, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र, सञ्चार माध्यम, विकास साझेदार र जनता सबैको साझा भूमिका रहन्छ। यदि सबै सरोकारवाला आ–आफ्नो जिम्मेवारीमा निष्ठावान बने भने मात्रै समृद्ध नेपाल, सुशासित नेपाल को सपना साकार हुन्छ।

पुस्तागत भूमिका

१. Silent Generation (१९२८–१९४५)

• विशेषता – अनुशासित, धैर्यवान, अनुभवसम्पन्न, स्थिरता चाहने।
• सुशासनमा भूमिका – मूल्य, नैतिकता र अनुशासनका आधारमा शासनलाई स्थिरता दिने।
• समृद्धिमा भूमिका – कृषि, प्रशासन र परम्परागत व्यवसायमा योगदान गर्दै प्रारम्भिक आर्थिक संरचना निर्माण गर्ने।
• शासकीय मामिला – परम्परागत अनुभव र सल्लाहमार्फत युवा पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्ने।

२. Baby Boomers (१९४६–१९६४)

• विशेषता – मेहनती, संस्थागत संरचना निर्माणमा रुचि, विकासप्रेमी।
• सुशासनमा भूमिका – सरकारी निकाय, सेना, प्रहरी, शिक्षा, स्वास्थ्यमा संस्थागत आधार खडा गर्ने।
• समृद्धिमा भूमिका – भौतिक पूर्वाधार (सडक, उद्योग, सरकारी भवन) निर्माणमा अग्रणी।
• शासकीय मामिला – राजनीतिक नेतृत्व र ब्युरोक्रेसीको ठोस संरचना विकास गर्ने।

३. Generation X (१९६५–१९८०)

• विशेषता – व्यावहारिक, सन्तुलित, व्यवस्थापनमा सक्षम, नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्ने।
• सुशासनमा भूमिका – सुशासन सुधारका लागि प्रशासनिक सुधार, कानून कार्यान्वयन र नीतिगत स्पष्टता ल्याउने।
• समृद्धिमा भूमिका – उत्पादनशीलता बढाउने, अन्तर्राष्ट्रिय रोजगार र व्यवसायमा संलग्न हुने।
• शासकीय मामिला – संघीयता, विकेन्द्रीकरण र प्रशासनिक व्यावसायिकता बलियो बनाउन भूमिका।

४. Generation Y / Millennials (१९८१–१९९६)

• विशेषता – प्रविधिमैत्री, उद्यमशील, नवप्रवर्तनशील।
• सुशासनमा भूमिका – इ–गभर्नेन्स, सामाजिक सञ्जालमार्फत पारदर्शिता र जवाफदेहिता माग गर्ने।
• समृद्धिमा भूमिका – Startups, IT व्यवसाय, पर्यटन र वैदेशिक रोजगारमार्फत पूँजी र सीप योगदान गर्ने।
• शासकीय मामिला – नीतिगत छलफलमा सक्रिय, नयाँ विचार ल्याउने, नागरिक समाज र अन्तर्राष्ट्रिय संजाल उपयोग गर्ने।

५. Generation Z (१९९७–२०१२)

• विशेषता – डिजिटल नेटिभ, सामाजिक न्यायप्रेमी, परिवर्तनप्रेमी।
• सुशासनमा भूमिका – अनलाइन प्लेटफर्ममार्फत अनियमितता विरुद्ध दबाब सिर्जना गर्ने, नागरिक आन्दोलनमा अगाडि रहने।
• समृद्धिमा भूमिका – Green economy, Digital Entrepreneurship, Remote Work मार्फत योगदान गर्ने।
• शासकीय मामिला – जन–आन्दोलन, सामाजिक अभियान, वातावरण संरक्षण र लैङ्गिक समानता जस्ता मुद्दामा निर्णायक भूमिका खेल्ने।

६. Generation Alpha (२०१३–२०२५)

• विशेषता – AI, रोबोटिक्स, बिग डेटा, मेगा–प्रविधि पुस्ता।
• सुशासनमा भूमिका – कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल प्रविधिमार्फत भविष्यको प्रशासनिक प्रणाली रूपान्तरण गर्ने।
• समृद्धिमा भूमिका – नयाँ आर्थिक मोडल (Metaverse economy, Green tech, Space economy) विकास गर्ने।
• शासकीय मामिला – भविष्यमा नीति निर्माण प्रक्रियामा तथ्याङ्कमा आधारित र विज्ञानमाआधारित दृष्टिकोण लागू गर्ने।

 समग्रतामा

• Silent र Boomers → परम्परागत मूल्य र संस्थागत संरचना निर्माणमा योगदान।
• Gen X र Millennials → सुधार, व्यवस्थापन र नवप्रवर्तनमार्फत शासनलाई आधुनिक बनाए।
• Gen Z र Alpha → प्रविधि, पारदर्शिता, सामाजिक न्याय र दिगोपनामा केन्द्रित भएर भविष्यको शासन–समृद्धिको नेतृत्व गर्ने।

सुशासन समृध्दि र शासकीय मामिलामा युवाहरुको भूमिका

सुशासन, समृद्धि र शासकीय मामिलामा युवाहरूको भूमिका अत्यन्तै निर्णायक छ। नेपालजस्तो युवा प्रधान जनसंख्या भएको मुलुकमा युवालाई सक्रिय बनाउनु भनेको सुशासन र समृद्धिको जग बसाल्नु हो।

१. सुशासनमा युवाहरूको भूमिका

• नागरिक सचेतना बढाउने – भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने, सामाजिक न्यायमा जोड दिने।
• पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्ने – सामाजिक सञ्जाल, नागरिक निगरानी (social audit) मार्फत सरकारी गतिविधि अनुगमन गर्ने।
• राजनीतिक सहभागिता – स्थानीय तहदेखि संघीय तहसम्म नीति निर्माणमा सक्रिय भइसकेका युवाहरूले लोकतान्त्रिक मूल्यलाई बल पुर्‍याउने।
• नवप्रवर्तन (innovation) – इ–गभर्नेन्स, डिजिटल प्लेटफर्म, तथ्याङ्क विश्लेषणमार्फत प्रशासनलाई चुस्त बनाउन सहयोग गर्ने।

२. समृद्धिमा युवाहरूको भूमिका

• उद्यमशीलता र रोजगारी सिर्जना – Startup, कृषि–व्यवसाय, सूचना प्रविधि, पर्यटन जस्ता क्षेत्रमा उद्यमी बनेर उत्पादन र रोजगारी बढाउने।
• प्रविधि हस्तान्तरण र अनुसन्धान – नयाँ विचार र आविष्कारमार्फत दिगो आर्थिक विकासमा योगदान गर्ने।
• समाज रुपान्तरण – शिक्षा, स्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता र सामाजिक समावेशितामा नेतृत्व गर्ने।
• वैदेशिक अनुभव उपयोग गर्ने – विदेशबाट फर्किएका युवाले सीप, पूँजी र नेटवर्क प्रयोग गरी समृद्धि अभिमुख कार्यक्रम अघि सार्ने।

३. शासकीय मामिलामा युवाहरूको भूमिका

• नागरिक सेवामा सुधार – सरकारी कार्यालयमा नयाँ पुस्ताको कार्यशैलीले सेवा प्रवाह सहज बनाउन मद्दत गर्ने।
• नीति वकालत (Policy Advocacy) – सार्वजनिक नीति निर्माण र समीक्षा प्रक्रियामा सुझाव दिने।
• समन्वयकर्ता – राज्य, नागरिक समाज, निजी क्षेत्र र स्थानीय समुदायबीच सेतु को भूमिका खेल्ने।
• सामाजिक अभियान – मतदाता शिक्षा, पर्यावरण संरक्षण, सुशासनका लागि आन्दोलनमार्फत सकारात्मक दबाब सिर्जना गर्ने।

युवाहरू ऊर्जा, सिर्जनशीलता र परिवर्तनका वाहक

• सुशासनमा, उनीहरू निगरानी र पारदर्शिता सुनिश्चित गर्ने शक्ति हुन्।
• समृद्धिमा, उनीहरू उत्पादन र नवप्रवर्तनका चालक हुन्।
• शासकीय मामिलामा, उनीहरू आधुनिक प्रशासनका प्रेरक हुन्।

युवाको सक्रिय सहभागिता बिना सुशासन र समृद्धिको यात्रा अधूरो हुन्छ, किनकि युवा नै समाजको सबैभन्दा ऊर्जाशील, सिर्जनशील र नवप्रवर्तनशील शक्ति हुन्। सुशासनका आधारभूत तत्वहरू जस्तै पारदर्शिता, जवाफदेहिता, समावेशिता र उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा उतार्न युवाको सचेत नजर र दबाब अपरिहार्य हुन्छ। भ्रष्टाचारविरुद्धको लडाइँ, सामाजिक न्यायको स्थापना, सूचना प्रविधिमैत्री सेवा प्रवाह, नीति निर्माणमा जनताको आवाजको प्रतिनिधित्व यी सबै क्षेत्रमा युवाको अग्रसरता र सक्रियता अनिवार्य हुन्छ। उनीहरूले ल्याउने नयाँ विचार, प्रविधिको प्रयोग, परिवर्तनको चाहना र दृढ इच्छाशक्ति बिना सुशासन केवल नारामा सीमित हुन सक्छ। त्यसैले युवालाई राज्य निर्माण र समृद्धिको यात्रामा सहयात्री बनाएर अघि बढ्दा मात्र सुशासनले वास्तविक जीवनमा रूप लिन्छ र समृद्धिको सपना मूर्त रूप दिन सक्छ।

(डा. दामोदर रेग्मी नेपाल सरकारका पूर्व सचिव, प्रशासनविद तथा गीतकार हुन् )