गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

जीवन दर्शन          

अहङ्गार आफुले आफुलाई सर्वगुण सम्पन्न र अति जान्ने सुन्ने मान्ने प्रवृति हो । अहंकार भनेको आफु अरु भन्दा श्रेष्ठ हु भन्ने गर्वको भाव हो । यसले  आफ्नो मात्र मानसम्मान, सुखसुविधा र प्रगतिमा आफुलाई केन्द्रीत राख्छ । प्रत्येक व्यक्तिमा चरित्र, धन तथा भोग , शक्ति, पद, ज्ञान तथा वुद्धि , यशसमेतका केन्द्रीत अहंकारहरु हुन्छन ।

अहंकार अज्ञान हो, आसुरी हो, विनाश हो, पतन हो ।अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटो तिर लैजान्छ । मानिसमा जुन विशेषता हुन्छ उक्त विशेषताले नै उसलाई सर्वश्रेष्ठ सिद्ध गर्छ । अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरंहकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगती, उन्नती , सुख ,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ ।मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको धरै प्रभावबाट मुक्त गर्न, तर्क र इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुुनु आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईष्र्या, राग र द्वेष  । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो ।

अहंकार, वा आफ्नो मूल्य र अस्तित्वलाई अतिरञ्जित रूपमा महत्त्व दिने प्रवृत्ति, मानव जीवनको एक जटिल र गहिरो पक्ष हो। यो केवल व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक जीवनमा पनि अत्यधिक प्रभाव पार्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तब उसले न केवल आफ्नो मानसिक शान्ति गुमाउँछ, तर सामाजिक सम्बन्ध, मूल्य र नैतिकताको क्षय पनि निम्त्याउँछ।

व्यक्तिगत दृष्टिकोणबाट हेर्दा, अहंकारले व्यक्तिको आत्मचेतना र विवेकलाई प्रभाव पार्छ। अहंकारी व्यक्ति सधैं आफ्नै दृष्टिकोणलाई सर्वोपरि मान्छ र अरूको सुझाव, विचार वा अनुभवलाई बेवास्ता गर्छ। यसले निर्णय प्रक्रियामा अस्थिरता र त्रुटि निम्त्याउँछ। अहंकारले मानसिक तनाव, असन्तोष र असफलतासँग जुदाइ बढाउँछ। व्यक्ति सानो आलोचनासँग पनि प्रतिक्रिया स्वरूप क्रोध, दु:ख र असन्तोष व्यक्त गर्छ। यसले जीवनमा स्थायी खुशी, आत्मसन्तोष र आध्यात्मिक उन्नति हासिल गर्न बाधा पुर्याउँछ।

सामाजिक दृष्टिले, अहंकारले द्वन्द्व र असहिष्णुताको बीउ बिउँछ। अहंकारी व्यक्ति आफ्नो महत्व देखाउन, आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ साबित गर्न र स्वार्थपूर्ति गर्न तल्लीन हुन्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धहरूमा दूरी र कटुता ल्याउँछ। परिवार, मित्रता, कामकाजी सम्बन्ध र समुदायमा विश्वास र सहयोगको आधार कमजोर हुन्छ। जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो अहंकार र स्वार्थमा व्यस्त हुन्छ, तब सामूहिक हित, सहिष्णुता र सामंजस्यको कमी देखिन्छ। समाजमा असमानता, द्वन्द्व र संघर्ष बढ्छ, जसले सामाजिक सद्भाव र एकताको अवरोध गर्छ।

अहंकारको एक प्रमुख प्रभाव प्रतिस्पर्धा र तुलना हो। मानिस आफ्नो मूल्य, उपलब्धि वा स्थिति अरूसँग तुलना गर्दै आफ्नो अहंकारलाई सन्तुष्ट पार्न खोज्छ। यस्तो तुलना सदैव तनाव, ईर्ष्या र असन्तोष पैदा गर्छ। व्यक्तिले आफूलाई अपर्याप्त महसुस गर्दा क्रोध, दम्भ वा उपेक्षा जस्ता नकारात्मक भावनाहरू जन्माउँछ। परिणामस्वरूप सामाजिक द्वन्द्व, अप्ठ्यारो सम्बन्ध र मनोवैज्ञानिक तनावको सृजना हुन्छ।

धार्मिक र दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, अहंकार मानवता र नैतिक चेतनाको अवरोध हो। पूर्वीय दर्शनहरू, जस्तै भगवद् गीता र उपनिषद्, अहंकारलाई आत्मज्ञान र मोक्ष प्राप्तिको मुख्य बाधा ठान्छन्। गीता अनुसार, निस्काम कर्म, विनम्रता र आत्मज्ञानको अभ्यासले अहंकारलाई न्यून गर्छ र जीवनलाई सन्तुलित बनाउँछ। बुद्धको उपदेशअनुसार अहंकारले मानवीय सम्बन्धमा क्रूरता र दु:खको बीउ बोन्छ। अहंकारको न्यूनताले मात्र करुणा, सहिष्णुता र परोपकारलाई जन्म दिन सक्छ।

आधुनिक समाजमा अहंकारको स्वरूप अझ जटिल र सूक्ष्म छ। प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणले अहंकारको विकासलाई प्रोत्साहित गर्छ। मानिस आफ्नो छवि, प्रतिष्ठा र सामाजिक स्थानको लागि निरन्तर प्रदर्शन र तुलना गर्न बाध्य हुन्छ। यसले आत्मकेन्द्रित सोच, दम्भ र असहिष्णुताको प्रवृत्ति बढाउँछ। परिणामस्वरूप समाजमा अस्थिरता, संघर्ष र अलगाव उत्पन्न हुन्छ।

अहंकार नियन्त्रण गर्न योग, ध्यान, आत्मविश्लेषण र परोपकारी गतिविधिहरू अत्यन्त प्रभावकारी उपाय हुन्। ध्यान र आत्मनिरीक्षणले व्यक्ति आफ्नै स्वार्थ, ईगो र सीमित दृष्टिकोणलाई बुझ्न र न्यून गर्न सक्छ। परोपकारी कार्य र सेवा भावले अहंकारको केन्द्रलाई समाज र मानवताको कल्याणतर्फ मोड्छ। यसले व्यक्तिमा विनम्रता, करुणा र सामाजिक जिम्मेवारीको भावना विकास गर्छ।

व्यक्तिगत र सामाजिक द्वन्द्वको मुख्य कारण अहंकार हो। जब व्यक्तिले अहंकारलाई चिनेर नियन्त्रण गर्छ, तब मात्र आन्तरिक शान्ति, सामाजिक सद्भाव र मानवताको वास्तविक उन्नति सम्भव हुन्छ। अहंकारलाई चुनौती दिनु भनेको केवल आफ्नो मानसिक र आध्यात्मिक विकासमा होइन, समग्र समाजको स्थायित्व, शान्ति र समृद्धिमा योगदान गर्नु हो। यसैले व्यक्तिले आफ्नो अहंकारमाथि विजय प्राप्त गर्दै विवेक, विनम्रता र सेवा भावलाई जीवनको मार्गदर्शक बनाउनुपर्छ।

अहंकारले मानिसको विचारशक्ति मात्र होइन, भावनात्मक चेतनालाई पनि कुन्द पार्छ। जब व्यक्ति आफ्नै सफलतामा अन्धो बन्छ, उसले अरूको परिश्रम, दुःख, सहयोग र उपस्थिति बिर्सन्छ। यसले गर्दा मानवता मर्न थाल्छ—पहिला व्यवहारबाट, अनि भावनाबाट र अन्ततः चेतनाबाटै।

आज हामी जहाँ हेर्छौं, त्यहाँ प्रतियोगिताको आगो बलिरहेको छ। साथीलाई साथीको रूपमा होइन, प्रतिस्पर्धीको रूपमा हेरिन्छ। सहकर्मीलाई सहयोगी होइन, अवरोधक मानिन्छ। यही सोचको जरा भनेको अहंकार हो, जसले समाजलाई आत्मकेन्द्रित बनाइरहेको छ।अहंकारको कारणले मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई ठूलो ठान्न थाल्छ। उसलाई लाग्छ, सारा संसार उसकै वरिपरि घुमिरहेको छ। अनि जब कोही उसले सोचे अनुसार प्रस्तुत हुँदैन, ऊ तिनलाई हेप्न, तुच्छ देखाउन र चोट पुर्याउन पछि पर्दैन।

धेरैपटक त हामी आफैँले महसुस नगरी अरूलाई दुख दिइरहेका हुन्छौं। भाषाको कटुता, व्यवहारको घमण्ड, र अभिव्यक्तिको तिरस्कारबाट हामीले अरूको मन कति चिर्दछौं भन्ने कुरामा हामी अनभिज्ञ रहन्छौं। यी सबै आचरणको मूल कारक भनेको अहंकार नै हो।आजको समाजमा देखिने हिंसा, कलह, कटुता, वर्गभेद र असहिष्णुताको पछाडि पनि यही एक तत्व लुकेको छ—अहंकार। यो यस्तो रोग हो जसले न शरीरलाई खाइदिन्छ न त सीधा देखिन्छ। तर यसको प्रभावले समाजलाई अन्धकारतर्फ धकेलिरहेको छ।

मानवता भनेको अरूको दुःख बुझ्न सक्ने क्षमता हो। तर अहंकारी मानिसले यस्तो क्षमता गुमाउँछ। उसले सहानुभूति गर्न सक्दैन, सहयोग गर्न सक्दैन, न त माफी माग्न सक्छ। उसलाई लाग्छ ऊ सधैँ ठीक छ, अरू सधैँ गलत छन्।

यति मात्र होइन, अहंकारले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पार्छ। जब मानिस निरन्तर आफूलाई सर्वोपरि देख्न खोज्छ, उसले छोटो समयमा तनाव, चिढचिढाहट, असन्तुष्टि र असफलताको सामना गर्छ। किनकि यथार्थ जीवनमा सधैँ सफलता पाइँदैन, न त सबै कुरा आफूले चाहेको अनुसार चल्छ।मानवता हराउने क्रम सुरु हुँदा समाजमा विद्रोह, अविश्वास र दूरीको वातावरण फैलिन्छ। मानिसको अनुहारमा भावनाहरूको अभाव देखिन्छ। एकअर्काको उपस्थितिको मूल्य घट्छ। अनि त्यो समाज बिस्तारै आत्मकेन्द्रित, असंवेदनशील र अशान्त बनिरहन्छ।

यदि हामी अझै चेतिएनौं भने हामी यस्तो युगतिर उन्मुख हुनेछौं जहाँ माया छैन, करुणा छैन, सम्मान छैन, केवल ‘म’ र ‘मेरो’ मात्र बाँकी रहनेछ। त्यो समाज बाँझो हुनेछ—माटो हुँदाहुँदै अन्न नभएको खेतझैँ।

अहंकारको अन्त्य नै मानवताको पुनःस्थापना हो। जब हामी अरूको कुरा सुन्न सिक्छौं, जब हामी अरूको भावनालाई सम्मान दिन्छौं, जब हामी माफी माग्न सक्ने बन्छौं—त्यो दिन मानवता बाँच्छ। अहंकार घटाउने उपाय भनेको आत्मचिन्तन, नम्रता, र आत्म-अनुशासन हो।

हामी सबैलाई चाहिने हो—थोरै झुक्न सक्ने मन, अरूलाई सम्मान दिन सक्ने आँखा, र आफू गलत हुन सक्छु भन्ने चेतना। जब हामीमा यी गुण विकास हुन्छन्, तब अहंकारले स्थान गुमाउँछ र मानवता पुनः सशक्त हुन्छ।

आज हामीले मोबाइल, इन्टरनेट, प्रविधि, भौतिक समृद्धिमा प्रगति गर्यौं, तर के हामीले भावनात्मक समृद्धिमा पनि उस्तै उचाइ प्राप्त गरेका छौं? मानवताको चश्माबाट हेर्दा यो प्रगति अधुरो देखिन्छ। त्यसैले अब समय आएको छ—भित्रको घमण्ड हटाएर बाहिरको सम्बन्ध सुधार्ने।

व्यक्तित्वमा स्वार्थीपना हावी हुनु अहंकारको उपज हो। कुनै पनि कामको श्रेय या सफलतामा मैले गर्दा नै भएको भन्ने धारणा र केन्द्रमा आफूलाई राख्नु अहंकारको प्रस्तुति हो। अहंकार अहमता हो , मै हुं भन्ने भाव, घमण्ड र अभिमान नै अहंकार हो । आफुलाई सर्वैसर्वा सम्झने क्रिया, भाव, गुण र मपाईत्व भावनालाई अहंकार भनिन्छ । आफ्नो पद प्रतिको घमण्ड नै अहङ्गार हो । म, मेरो, मेरो धर्म, मेरो सम्प्रदाय, मेरो संस्कार, मैले गरेको, मैले श्रेय पाउनुपर्छ, मैले गर्दा भएको, मैले भनेझैं नै हुनुपर्दछ , म नभएको भए सम्भव थिएन भन्ने ममत्व नै अहंकारमा लैजाने मुख्य कारण हुन्।

मानिसले सम्पन्नता खोज्नु, ज्ञान प्राप्त गर्नु, सफलता चाहनु मानवीय गुण हुन् तर सफलता पश्चात मनमा उत्पन्न हुने मै हुँ भन्ने भाव अहंकार हो । मै हुँ श्रेष्ठ भन्ने भाव उत्पन्न हुनु अहंकार हो ।  आफू नै कर्ता, आफू नै सर्वश्रेष्ठ सम्झनु र अरूको अवमूल्यन गर्नु ठूलो अहंकार हो । मैले धन कमाएँ, मैले चुनाव जिते,मैले पिएचडि पास गरेँ, मैले एमफिल गरे,  मैले पुरस्कार पाएँ, सम्मान पाएँ, डाक्टर भएँ, इन्जिनियर भएँ, वकिल भएँ, विदेश गएँ, यो गरेँ त्यो गरेँ यि सबै  अभिमान हुन् । विद्वानहरूका अनुसार ‘अहंकार दुःखको एउटा बलियो कारण हो । अहंकारको अर्को नाम हो अभिमान वा घमण्ड । जीवनमा गर्व, स्वाभिमान र अहंकार उस्तै देखिन्छन् तर ती स्वरूपमा नितान्त फरक छन् ।

जब मानिसमा अहंकार बढ्छ, उसले अरूको भावना, विचार, र अस्तित्वलाई मूल्य दिन छाड्छ। ऊ सधैं आफू नै ठिक छु भन्ने सोचमा बाँच्छ र अरूलाई तुच्छ ठान्छ। यस्तो व्यवहारले सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ, एक्लोपन बढ्छ, र मानसिक तनाव जन्मन्छ। अहंकारी व्यक्ति कहिल्यै सन्तुष्ट हुँदैन, किनकि उसलाई सधैं आफूभन्दा माथि कोही देख्दा ईर्ष्या लाग्छ। अहंकारले आत्म-विकास रोक्छ र वास्तविक ज्ञानलाई छेक्छ। नम्रता, सहिष्णुता, र आत्मचिन्तन नै दुःखबाट मुक्ति पाउने उपाय हुन्। त्यसैले, अहंकार त्याग्न सके जीवन शान्त, सरल र सुखी हुन्छ।

अहंकारको रस लंडाई, झगडा ,द्धन्द क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्धैष, इर्श्या र वासना गर्नमा हुन्छ। अहंकारको प्रवृति आफूलाई ठूलो र अर्कोलाई सानो देख्ने किसिमको रहेको हुन्छ । ती अहंकाररुपी भूत जब व्यक्तिउपर हावी हुन्छन तव व्यक्तिको वुद्धि, विवेक, चेतना मर्न थाल्छ र व्यक्तिले वेहोसी एवं नसाको तालमा कार्य गर्छ साथै पछि होसमा आउंदा पश्चाताप गर्नुपर्ने अवस्था बाहेक अरु केहि पनि रहदैन ।

। मानिस जस्तोसुकै शक्तिशाली किन नहोस्, जस्तोसुकै ज्ञानी, तपस्वी,निस्वार्थी  त्यागी किन नहोस् यदि अहंकारलाई काबुमा राख्नबाट चुक्यो भने उसको पतन निश्चित छ ।  पौराणिक इतिहासमा यस्ता थुप्रै उदाहरणहरू पाइन्छन् । भस्मासुर, शुम्भ–निशुम्भ, रावण, सबैै वरदानी, शक्तिशाली भएर पनि अहंकारका कारण पतन भएका पौराणिक कथामा उल्लेखित अहंकारी पात्रहरू हुन् । धार्मिक मान्यताअनुसार पनि त्रेतायुगमा भएको रामायण युद्ध रावणको अहंकारले गर्दा भयो ।त्यसैगरी द्धापरयुगमा भएको महाभारत युद्ध पनि दूर्योधनको अहंकारको कारणबाटै हुन पुगेको मान्न सकिन्छ ।  महाभारतमा चेडी देशका नरेश शिशुपाल, अहंकारको कारण कृष्णको हातबाट मारिए । त्यस्तै हिरण्याक्ष र हिरण्यकश्यप जस्ता दैत्यहरू वरदानी भएर पनि अन्त भए । यी पौराणिक तथ्यहरू चाहे वास्तविक घटना हुन् चाहे कोही विद्वानले बनाएका कथा हुन् । दुःखको कारण अहंकार हो भन्ने सन्देश दिन्छन् ।

व्यक्तिको आध्यात्मिक स्तरको एउटा महत्त्वपूर्ण मापण्ड हो, अहंको मात्रा । यसको अर्थ हो उनको आत्माको सबैतर्फ अनि विद्यमान अन्धकार कति हटेको छ तथा उनको आफ्नो अन्तरात्माको साथ कति पहिचान स्थापित भएको छ ।आत्माको सबैतर्फ अन्धकार अर्थात अहंको अर्थ हो मनुष्यको त्यो प्रवृत्ति जहाँ उनको पहिचान केवल पञ्चज्ञानेन्द्रिय, मन एवं बुद्धिसम्म सीमित हुन्छ । त्यो अहं अर्थात आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको (आत्माको) आध्यात्मिक अज्ञान । हाम्रो आधुनिक शिक्षाप्रणाली र समाजले हामीलाई यही शिक्षा सिकाउछ कि हाम्रो अस्तित्व, हाम्रो देह, मन एवं बुद्धि सम्मनै सीमित छ र हाम्रो वास्तविक अस्तित्व हाम्रो अन्तरात्मा हो, यो तथ्यबाट हामी अनभिज्ञ छौं ।

अहंकारी व्यक्तिले आफुलाई संसारमा अत्यन्त महत्वपुर्ण ठान्छ, यदि उसले थोरै मात्र सफलता पाएमा आफुलाई सर्वश्रेष्ठ र महान  सम्झन्छ ।यही धन–सम्पत्ति, शारीरीक सौन्दर्य, जाती, वंश, बृद्धि, कला पद प्रतिष्ठा तपस्या, सिद्धि तथा उपलब्धिको आधारमा उसले आफुलाई अरुभन्दा महान सम्झन्छ । यस्ता व्यक्तिले आफ्नो सधै चाकडी र प्रशंसा गर्नेलाई सम्मान गर्ने गर्छन् । यीनले अरुमाथी अधिपत्य जमाउन चाहान्छन् र आफ्नो आलोचना सुन्न चाहान्नन् । यदि कोहीले उसको विरोध र आलोचना गरेमा उसप्रति प्रतिशोध लिन्छन ।

वर्तमान समयमा सार्वजनिक जीवनयापन गर्ने व्यक्तिहरूमा प्रेम, करुणा, दया, समभाव र समान व्यवहार जस्ता मूल्यहरू घट्दै गइरहेका छन्। यिनको ठाउँमा इर्ष्या, द्वेष, क्रोध, घृणा, वैमनस्यता, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र अन्य नकारात्मक भावनाहरू बढ्दै गइरहेका छन्। जब व्यक्ति कार्यक्षेत्रमा आफ्नो योगदान मात्र देख्न थाल्छ—“मैले यसो गरे, मेरो कार्यकालमा भयो”—तत्कालै अहंकारले उसलाई घेर्छ। यसले केवल व्यक्तिगत मानसिक अशान्ति मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्ध, कार्यक्षमता र समुदायको स्थायित्वमा पनि नकारात्मक असर पार्छ।

अहंकारको उत्पत्ति मुख्यत: मनबाट हुन्छ। मन अशान्त र इच्छामय हुने बित्तिकै अहंकार जन्मिन्छ। अहंकार आफैंमा क्रोध, लोभ, मोह, द्वेष, इर्ष्या आदि अन्य विकृत भावनाहरूको मूल स्रोत हो। जब मन अहंकारको प्रभावमा हुन्छ, व्यक्तिको विवेक कम हुन्छ, निर्णय क्षमता कमजोर हुन्छ र प्रेम, करुणा, सद्भाव जस्ता मानव मूल्यहरू घट्छन्। यसरी व्यक्ति आत्मकेन्द्रित, दम्भी र असंवेदनशील बन्छ, जसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, सार्वजनिक जीवनमा पनि द्वन्द्व र असमानता जन्माउँछ।

धनी, शक्तिशाली वा उच्च पदमा रहेका मानिसहरूमा अहंकार बढी देखा पर्छ। यस्ता व्यक्तिहरू आलोचना स्वीकार गर्न सक्दैनन्, सधैं आफू सही र अरू गलत देख्छन्। उनीहरू प्रशंसाको खोजीमा रहन्छन् र आफ्नो कमजोरी वा गल्तीलाई स्वीकार गर्न असमर्थ हुन्छन्। यसले नेतृत्व, सामाजिक सहयोग र सामूहिक निर्णय प्रक्रियामा अवरोध पैदा गर्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा, अहंकार मानव दुःखको मूल हो। भगवद् गीता, उपनिषद् र बौद्ध शिक्षाहरूले पनि क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई सबै दुःखका जरा मान्छन्। ओशोका अनुसार, अहंकार ढुङ्गा जस्तो कठोर हुन्छ, जसलाई हटाउन समय र धैर्य चाहिन्छ। विनम्रता, प्रेम, करुणा र मैत्री भावको अभ्यासले मात्र अहंकारलाई निष्क्रिय गर्न सकिन्छ। यसैगरी साधना, ध्यान र आत्मविश्लेषणले मनलाई शान्त, स्पष्ट र विवेकशील बनाउँछ।

व्यक्तिगत अभ्यासबाट अहंकार कम गर्न सकिन्छ। जब व्यक्ति आफ्ना कमजोरी र गल्ती स्वीकार गर्न सुरु गर्छ, आफ्ना कार्यलाई केवल स्वार्थ वा प्रतिष्ठाको लागि होइन, मानवता र समाजको हितका लागि गर्छ, तब अहंकार क्रमशः क्षीण हुन्छ। शरीर, मन र अहंकारबाट मुक्त भएर मानिस शून्य, शान्त र विवेकपूर्ण जीवनतर्फ अघि बढ्छ।

सार्वजनिक जीवनमा सफलता र सामाजिक कल्याणको लागि अहंकार त्याग अनिवार्य हुन्छ। आत्मचिन्तन, विवेक, प्रेम र करुणाको अभ्यासले मात्र अहंकारको अन्धकार हटाउन सक्छ। यसले व्यक्तिगत जीवनमा शान्ति, सामाजिक जीवनमा सद्भाव र राष्ट्र तथा समाजमा स्थायित्व ल्याउँछ। जब व्यक्ति अहंकारमुक्त भएर सेवा र योगदानमा केन्द्रित हुन्छ, तब उसले केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, समग्र मानवताको कल्याण पनि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)