गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई नियाल्दा एउटा सत्य स्पष्ट रूपमा देखिन्छ न्याय बिना समाजको स्थायित्व सम्भव छैन र चेतना बिना न्यायको स्थापना सम्भव छैन। न्याय मानव अन्तर्मनमा जागृत हुने नैतिक बोध, विवेक र उत्तरदायित्वको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। जब मानिसको चेतना जागृत हुन्छ, तब उसले सही र गलतको भिन्नता पहिचान गर्न सक्छ, आफ्नो कर्तव्यको बोध गर्न सक्छ र अरूको अधिकारको सम्मान गर्न सक्छ। त्यसैले न्यायको वास्तविक मूल कुनै बाह्य शक्ति वा दण्ड प्रणालीमा नभई जागृत चेतनामै निहित हुन्छ।

न्यायको आधार  नियमको पालना मात्र होइन, सत्यको स्वीकार पनि हो। कुनै समाजमा हजारौं कानुन हुन सक्छन्, तर यदि नागरिक र नेतृत्वको चेतना निदाएको छ भने ती कानुनहरू कागजका अक्षरमा मात्र सीमित रहन्छन्। न्याय त्यहाँ मात्र जीवित रहन्छ जहाँ मानिसको अन्तर्मनले अन्यायलाई अस्वीकार गर्ने साहस राख्छ। यही कारणले इतिहासका सबै महान सभ्यताहरूले कानुनी व्यवस्थासँगै नैतिक चेतनाको विकासलाई पनि महत्त्व दिएका छन्।

जागृत चेतना आत्मबोध, विवेक, करुणा र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धताको समष्टिगत रूप हो। चेतना जागृत भएको मानिसले आफ्नो स्वार्थ हेर्दैन उसले आफ्नो कार्यले अरूमाथि पार्ने प्रभावको पनि विचार गर्छ। उसले अधिकार मात्र खोज्दैन, जिम्मेवारी पनि स्वीकार गर्छ। यही चेतनाले व्यक्तिलाई न्यायप्रिय बनाउँछ।

आजको विश्वमा न्यायको चर्चा धेरै हुन्छ, तर न्यायको आत्मा बन्ने चेतनाको चर्चा तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। मानिसहरू प्रायः अधिकारको माग गर्छन्, तर कर्तव्यको बोध कम गर्छन्। समाजले निष्पक्षताको अपेक्षा गर्छ, तर व्यक्तिगत व्यवहारमा पक्षपातलाई स्वीकार गर्छ। यही विरोधाभासले न्यायको आधार कमजोर बनाउँछ। न्यायलाई संस्थागत रूपमा बलियो बनाउनुभन्दा पहिले चेतनात्मक रूपमा बलियो बनाउनु आवश्यक हुन्छ।

मानव इतिहासमा भएका अधिकांश अन्यायहरूको जरा चेतनाको अभावमा भेटिन्छ। जब मानिस लोभ, क्रोध, मोह, अहंकार वा स्वार्थद्वारा निर्देशित हुन्छ, तब उसको विवेक कमजोर हुन थाल्छ। विवेक कमजोर भएपछि न्यायको भावना पनि क्षीण हुन्छ। फलस्वरूप शोषण, विभेद, भ्रष्टाचार र हिंसाले स्थान पाउँछन्। त्यसैले न्यायको सङ्कट वास्तवमा चेतनाको सङ्कट पनि हो।

पूर्वीय दर्शनले न्यायलाई  कानुनी अवधारणाको रूपमा मात्र हेरेको छैन। यहाँ न्याय धर्म, कर्तव्य र नैतिक सन्तुलनसँग जोडिएको छ। धर्मको अर्थ कुनै सम्प्रदाय विशेष होइन, बरु सत्य, कर्तव्य र नैतिक आचरणको मार्ग हो। जब मानिस धर्मअनुकूल आचरण गर्छ, तब न्याय स्वतः स्थापित हुन थाल्छ। जागृत चेतनाले मानिसलाई यही धर्मबोध गराउँछ। यस अर्थमा न्याय बाहिरबाट थोपरिने व्यवस्था होइन यो भित्रबाट उत्पन्न हुने संस्कार हो।

परिवार चेतना र न्यायको पहिलो पाठशाला हो। बालकले न्याय, समानता, सम्मान र जिम्मेवारीका मूल्यहरू परिवारबाट सिक्छ। यदि परिवारमा पक्षपात, हिंसा वा असमान व्यवहार छ भने बालकको चेतनामा पनि त्यसको प्रभाव पर्छ। त्यसैले न्यायपूर्ण समाज निर्माणको आधार न्यायपूर्ण पारिवारिक संस्कार हो। जहाँ सम्मान, संवाद र समान अवसरको वातावरण हुन्छ, त्यहाँ चेतना पनि स्वस्थ रूपमा विकसित हुन्छ।

शिक्षाले पनि जागृत चेतना निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेल्छ। शिक्षाको उद्देश्य सही निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्नु  हो। यदि शिक्षा प्रतिस्पर्धा, सफलता र आर्थिक उपलब्धिमा केन्द्रित भयो भने नैतिक चेतना कमजोर हुन सक्छ। तर यदि शिक्षाले सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता, करुणा र सामाजिक उत्तरदायित्वका मूल्यहरू विकास गर्यो भने त्यही शिक्षा न्यायको बलियो आधार बन्छ।

आज सार्वजनिक जीवनमा देखिने भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग र असमानताको समस्या चेतनात्मक कमजोरीका परिणाम हुन्। जब व्यक्तिले आफ्नो पदलाई सेवा होइन, विशेषाधिकारको माध्यम ठान्छ, तब न्याय कमजोर हुन्छ। जब सार्वजनिक जिम्मेवारीभन्दा व्यक्तिगत लाभलाई प्राथमिकता दिइन्छ, तब संस्थागत विश्वास घट्न थाल्छ। यसरी न्यायको क्षय अन्ततः चेतनाको क्षयसँग जोडिएको हुन्छ।

जागृत चेतना भएको व्यक्तिले अरूको पीडा महसुस गर्न सक्छ। करुणा न्यायको विरोधी होइन करुणा न्यायको मानवीय पक्ष हो। न्याय केवल अपराधको दण्ड होइन, पीडितको सम्मान पनि हो। न्याय केवल नियमको कार्यान्वयन होइन, मानव गरिमाको संरक्षण पनि हो। चेतनाले जब करुणासँग हातेमालो गर्छ, तब न्याय कठोर मात्र होइन, संवेदनशील पनि बन्छ।

सद्भावपूर्ण समाज निर्माणका लागि पनि जागृत चेतना अपरिहार्य छ। विभाजन, घृणा र असहिष्णुताको वातावरणमा न्याय टिक्न सक्दैन। न्याय त्यहाँ फस्टाउँछ जहाँ मानिसहरूले एकअर्काको अस्तित्व, अधिकार र गरिमाको सम्मान गर्छन्। चेतनाले मानिसलाई विविधतालाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ। यसले भिन्नतालाई द्वन्द्वको कारण होइन, सहअस्तित्वको अवसरका रूपमा हेर्न प्रेरित गर्छ।

आधुनिक युगमा विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकास भइरहेको छ। तर प्रविधिले मात्र न्याय सुनिश्चित गर्न सक्दैन। प्रविधिले प्रक्रिया सहज बनाउन सक्छ, तर न्यायको आत्मा भने मानवीय चेतनामै रहन्छ। कुनै पनि प्रणाली त्यति नै न्यायपूर्ण हुन्छ जति न्यायपूर्ण त्यसलाई सञ्चालन गर्ने मानिसहरूको चेतना हुन्छ। त्यसैले प्रविधिको विकाससँगै नैतिक चेतनाको विकास पनि अपरिहार्य छ।

नेतृत्वको सन्दर्भमा पनि जागृत चेतनाको महत्त्व अत्यन्त ठूलो छ। चेतनाशील नेतृत्वले शक्ति र अधिकारलाई सेवा तथा उत्तरदायित्वको माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्छ। त्यस्तो नेतृत्वले व्यक्तिगत लोकप्रियताभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। इतिहासमा सम्मानित भएका नेतृत्वहरू शक्ति सम्पन्न भएकाले मात्र महान भएका होइनन्; उनीहरूको चेतना न्याय, सत्य र मानवताप्रति समर्पित भएकाले महान भएका हुन्।

न्याय अदालतका निर्णयहरूबाट मात्र स्थापित हुँदैन; यो मानिसहरूको हृदयमा स्थापित हुनुपर्छ। जब नागरिकहरू सत्यप्रति प्रतिबद्ध हुन्छन्, जब नेतृत्व उत्तरदायी हुन्छ, जब शिक्षा नैतिक बन्छ र जब समाज करुणामय हुन्छ, तब न्याय संस्कृतिको रूपमा विकसित हुन्छ। यस्तो न्यायलाई कुनै बाह्य दबाबले होइन, जागृत चेतनाले टिकाइराख्छ।

त्यसैले न्यायको वास्तविक मूल जागृत चेतनामा रहेको छ। चेतना जागृत हुँदा विवेक सक्रिय हुन्छ, विवेक सक्रिय हुँदा नैतिकता बलियो हुन्छ र नैतिकता बलियो हुँदा न्याय स्वाभाविक रूपमा स्थापित हुन्छ। कानुनले अन्यायलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, तर जागृत चेतनाले अन्याय जन्मिनै नदिने वातावरण निर्माण गर्न सक्छ। यही कारण न्यायको दीर्घकालीन आधार दण्ड होइन, चेतना हो; शक्ति होइन, विवेक हो; र बाह्य नियन्त्रण होइन, आन्तरिक जागरण हो। मानव समाजलाई शान्त, समतामूलक र सभ्य बनाउने यही जागृत चेतनाको प्रकाश नै न्यायको सच्चा स्रोत हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)