गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

यात्रा केवल एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्नु होइन। यात्रा आफैँलाई भेट्ने एउटा अवसर पनि हो। बाटोमा देखिने दृश्यभन्दा गहिरो हुन्छ त्यसले मनमा छोडेको अनुभूति। यही अनुभूतिले मलाई नाढीमन तालसम्म पुर्‍यायो।

मोरङको विराटनगरबाट सुरु भएको यो यात्रा पूर्वको समथर भूगोल हुँदै सर्लाहीतिर बढ्यो। बाटो फेरिँदै गयो। दृश्य फेरिँदै गए। तर मनभित्रको जिज्ञासा उस्तै रह्यो। नाढीमन तालबारे सुनेको थिएँ। कुनै समय यो पर्यटकीय सम्भावनाले भरिएको स्थल थियो। समयसँगै उपेक्षा थपियो। अतिक्रमण बढ्यो। जलकुम्भी फैलियो। डुंगा थन्किए। पार्कका संरचनाहरू जीर्ण बने। तालको सौन्दर्यमा मानिसको बेवास्ताको छाया देखिन थाल्यो।

तर प्रकृति सजिलै हार्दैन। भूमिगत जरुवाबाट पानी आइरह्यो। सुकाइएको ताल फेरि भरियो। पानी फर्कियो। त्यससँगै आशा पनि फर्कियो। मानिसहरू फेरि तालतिर आउन थाले।

नाढीमनको किनारमा उभिँदा मलाई लाग्यो ताल समयको ऐना हो। यसले विकासको कथा पनि सुनाउँछ। उपेक्षाको पीडा पनि। र पुनर्जन्मको सम्भावना पनि। त्यसैले यो यात्रा नाढीमनसम्मको मात्र यात्रा रहेन। यो प्रकृति, मानिस र समयबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा आत्मिक यात्रा बन्यो।

विराटनगरको बिहान सडकमा हल्का चहलपहल थियो। चियापसलहरू खुल्दै थिए। दूधका भाँडा बोकेका मानिसहरू हिँडिरहेका थिए। मोटरसाइकलहरू आफ्नै हतारमा दौडिरहेका थिए। म भने त्यो बिहान फरक यात्रामा निस्कँदै थिएँ। गन्तव्य थियो सर्लाही। त्यहाँ एउटा ताल थियो। नाढीमन ताल। कहिले पानीले भरिएको। कहिले जलकुम्भीले ढाकिएको। कहिले सुनसान। कहिले मानिसहरूको भीडले भरिएको। अनि केही समयअघि माछा निकाल्न सुकाइएको। एउटा तालको कथा। तर शायद त्यो ताल मात्र होइन। त्यो हाम्रो समाजको कथा पनि थियो।

विराटनगर छोड्दा मनमा एउटा अनौठो उत्सुकता थियो। हामी सधैँ हिमाल हेर्न यात्रा गर्छौँ। झरना हेर्न यात्रा गर्छौँ। मन्दिर पुग्न यात्रा गर्छौँ। तर एउटा तालको विगत सुन्न यात्रा गर्नु फरक थियो। ताल बोल्दैन। उसले आफ्नो पीडा सुनाउँदैन। उसको पानी घटे पनि ऊ चिच्याउँदैन। उसको किनार अतिक्रमण भए पनि ऊ अदालत जाँदैन। जलकुम्भीले उसको अनुहार ढाके पनि ऊ विरोध गर्दैन। प्रकृति धेरै सहन्छ। शायद त्यसैले मानिसले उसलाई कमजोर ठान्छ।

इटहरी पुग्दा सूर्य अलि माथि चढिसकेको थियो। सडक चौडा थियो। गाडीहरू छिटो दौडिरहेका थिए। मानिसहरूलाई गन्तव्यमा पुग्ने हतार थियो। मलाई अचानक लाग्यो—हामी सबैको जीवन इटहरीको चोकजस्तै छ। धेरै बाटा। धेरै मोड। धेरै संकेत। तर कुन बाटो ठीक हो? त्यसको उत्तर कसैले बाहिरबाट दिँदैन। मानिसले अन्ततः आफ्नै मनको नक्सा पढ्नुपर्छ। म पूर्वको एउटा सहरबाट पश्चिम-दक्षिणतिरको यात्रामा थिएँ। बाटो बदलिएको थियो। तर यात्रा भने उही थियो। आफूबाट आफूलाई भेट्ने।

इनरुवा पार गर्दा तराईको समथरता फैलिँदै गयो। खेतहरू थिए। बस्तीहरू थिए। धानका हरिया रङ थिए। कतै किसानहरू काम गरिरहेका थिए। कतै मानिसहरू चौतारोमा बसेका थिए। जीवन यहाँ ठूलो सिद्धान्तमा होइन, दैनिक श्रममा बाँचिरहेको थियो। मैले गाडीको झ्यालबाट खेत हेरें। जमिनलाई केही चाहिँदैन जस्तो लाग्थ्यो। तर वास्तविकता फरक थियो। बीउ चाहिन्छ। पानी चाहिन्छ। पसिना चाहिन्छ। प्रतीक्षा चाहिन्छ। जीवनलाई पनि यही चाहिन्छ। इच्छा मात्र पर्याप्त हुँदैन।

केही समयपछि कोशी ब्यारेज आयो। विशाल नदीलाई मानिसले बाँधेर बाटो दिएको दृश्य। पानी बगिरहेको थियो। तर नियन्त्रणभित्र। म पुलमाथि उभिएँ। तल पानी थियो। माथि आकाश। बीचमा म। मानिस प्रकृतिलाई नियन्त्रण गर्न चाहन्छ। नदीलाई बाँध्छ। पहाड काट्छ। जंगल फाँड्छ। ताल सुकाउँछ। फेरि कुनै दिन प्रकृति रित्तिँदा चिन्तित हुन्छ। विकास र विनाशबीचको रेखा कति पातलो छ! मानिसले बाँध बनाउन सिक्यो। तर आफ्नो लोभलाई बाँध्न अझै सिकेन।

कोशी पार गरेपछि यात्रा लामो हुँदै गयो। सडकले हामीलाई सिरहातिर पुर्‍यायो। लहान पुग्दा मध्यान्हको घाम कडा भइसकेको थियो। बजार चलायमान थियो। पसलहरू खुला थिए। मानिसहरू आ-आफ्नै संसारमा थिए। यात्रामा एउटा कुरा बारम्बार महसुस हुन्छ। हामी एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्छौँ। तर संसारका सबै मानिस कुनै न कुनै यात्रामा हुन्छन्। पसले आफ्नो जीवनको यात्रामा। किसान आफ्नो श्रमको यात्रामा। विद्यार्थी आफ्नो भविष्यको यात्रामा। र म? म एउटा ताल खोजिरहेको थिएँ। शायद म पानीभन्दा पनि स्मृति खोजिरहेको थिएँ।

लहानबाट अघि बढ्दा सडकले लामो कथा सुनाइरहेको जस्तो लाग्यो। कहिले हरिया खेत। कहिले साना बजार। कहिले धुलो। कहिले छायाँ। यात्रामा दृश्यहरू बदलिन्छन्। तर मानिसभित्रको संवाद निरन्तर चलिरहन्छ। मैले आफूलाई सोधें,ताल किन सुकाइयो? माछाका लागि? आम्दानीका लागि? विकासका लागि? अनि फेरि मनले अर्को प्रश्न गर्‍यो—के हामीले प्रकृतिको मूल्य केवल पैसाले मापन गर्न सिकेका छौँ? एउटा तालमा माछा मात्र हुँदैन। पानी हुन्छ। जीवन हुन्छ। चराहरू हुन्छन्। वनस्पति हुन्छन्। स्मृति हुन्छ। संस्कृति हुन्छ। भविष्य हुन्छ।

ढल्केबर पुग्दा साँझको संकेत सुरु भइसकेको थियो। यहाँबाट सर्लाहीतिरको बाटोले यात्रालाई अर्को भूगोलमा प्रवेश गरायो। सडकछेउका रूखहरू बिस्तारै अँध्यारोमा हराउन थाले। यात्राको साँझमा मन पनि अलि गम्भीर हुन्छ। दिनभर बाहिरका दृश्य हेरेपछि रातले मानिसलाई आफ्नै मनभित्र हेर्न बाध्य बनाउँछ। मैले सोचेँ ताल सुक्नु कति ठूलो घटना हो! तर मानिसको संवेदना सुक्नु अझ ठूलो दुर्घटना हो।

सर्लाहीको भूमिमा प्रवेश गर्दा रातको अँध्यारो गाढा हुँदै थियो। तर नाढीमन ताल पुग्ने उत्सुकता अझै उज्यालो थियो। अर्को बिहान म चन्द्रनगरतिर लागेँ। सडक क्रमशः स्थानीय हुँदै गयो। बस्तीहरू आए। मानिसहरू भेटिए। अनि अन्ततः तालको किनार देखियो। पहिलो नजरमै तालले मलाई प्रश्न गर्‍यो। विशाल जलराशि। आकाशको प्रतिविम्ब। वरिपरि मानवीय संरचना। सडक। ड्याम। पार्क। मन्दिर। भवनहरू। अनि कतै प्रकृति। कतै मानिस। दुवै एकअर्कासँग ठाउँ खोजिरहेका थिए।

तालको किनारमा उभिँदा मलाई भनियो यो ताल कुनै समय बाउन्न बिगाहामा फैलिएको थियो। अहिले पानीले करिब पैंतीस बिगाहा क्षेत्र ओगटेको छ। बाँकी ठाउँमा समयका हस्ताक्षर छन्। अतिक्रमणका चिन्ह छन्। संरचनाहरू छन्। विकासका नाममा बनेका निर्माणहरू छन्। मैले पानीतिर हेरें। पानी शान्त थियो। तर त्यो शान्ति भित्रभित्रै दुखेजस्तो लाग्थ्यो। मानिसले प्रकृतिबाट जमिन लिन्छ। जंगल लिन्छ। नदीको किनार लिन्छ। तालको क्षेत्र लिन्छ। अनि अन्तमा सोध्छ—प्रकृति किन रिसायो?

तालको दक्षिणपश्चिमतिर मिथिला कलाघर र बाल उद्यान देखिन्थ्यो। बालबालिकाका खेल्ने संरचनाहरू थिए। तर केही जीर्ण थिए। केही उपेक्षित। विकासको एउटा दुःखद कथा यही हो। हामी उद्घाटन गर्न उत्साहित हुन्छौँ। संरक्षण गर्न बिर्सन्छौँ। हामी संरचना बनाउन जान्दछौँ। तर त्यसलाई जीवन दिन जान्दैनौँ। मैले एउटा पुरानो खेल सामग्रीतिर हेरें। त्यहाँ कुनै बालबालिका खेलिरहेका थिएनन्। मलाई लाग्यो—खाली संरचना पनि मौन प्रश्न हो।

तालमा एक समय नेपाली सेनाले सरसफाइ गरेको थियो। वृक्षरोपण गरेको थियो। मानिस बस्ने बेन्च बनाएको थियो। ताल सुन्दर बनेको थियो। मानिसहरू आउन थालेका थिए। स्थानीय व्यापारीहरू उत्साहित भएका थिए। पसल खुले। होटल खुले। हाटबजार चलायमान भयो। तर समय फेरि बदलियो। संरक्षण कमजोर भयो। जलकुम्भीले पानी ढाक्यो। पर्यटक हराए। व्यापार सुस्तायो। मानिस पलायन भए। म तालको किनारमा उभिएर सोच्दै थिएँ—सुन्दरता कायम राख्न सिर्जना मात्र पर्याप्त हुँदैन। निरन्तर हेरचाह चाहिन्छ। सम्बन्धमा पनि। समाजमा पनि। प्रकृतिमा पनि।

अझ अनौठो कुरा त ताल सुकाइएको कथा थियो। माछा निकाल्न। पानी घट्यो। तालको विशाल सतह गौचरनजस्तो बन्यो। त्यो कल्पना मात्र गर्दा पनि मन चिसो भयो। पानीको ठाउँमा घाँस। चराको ठाउँमा मौनता। तालको ठाउँमा खालीपन। मानिसले जब प्रकृतिलाई केवल सम्पत्तिको रूपमा हेर्छ, तब सौन्दर्य हिसाबकिताबमा हराउँछ। तर प्रकृतिसँग पनि आफ्नै धैर्य हुन्छ। जमिनमुनिबाट जरुवा पानी निस्किरह्यो। बिस्तारै ताल फेरि भरिन थाल्यो। पानी फर्कियो। मानौँ प्रकृतिले मानिसलाई भनिरहेको हो—मलाई मेटाउन यति सजिलो छैन।

म तालको किनारमा बसेँ। पानीलाई हेरिरहेँ। अचानक एउटा दार्शनिक विचार मनमा आयो—मानिस पनि तालजस्तै हो। जीवनले कहिलेकाहीँ हामीलाई सुकाइदिन्छ। सम्बन्धले। पीडाले। असफलताले। समयले। हामी आफूलाई रित्तो ठान्छौँ। तर कतै न कतै हाम्रो मनभित्र एउटा जरुवा स्रोत बाँकी हुन्छ। आशाको। प्रेमको। स्मृतिको। आत्मबलको। बाहिरबाट सबै कुरा सकिएजस्तो लागे पनि, भित्रबाट जीवन फेरि उम्लिन सक्छ। नाढीमन तालले शायद यही पाठ पढाइरहेको थियो।

तालमा मोटरबोटको कुरा पनि सुनेँ। पर्यटकहरू आउँछन्। ताल सयर गर्न चाहन्छन्। तर बोट नियमित चल्दैन। कहिले बिग्रिएको हुन्छ। कहिले ठेकेदारको रोक हुन्छ। माछा मर्ने चिन्ता हुन्छ। पर्यटन र माछापालनबीच एउटा ताल अड्किएको छ। मैले सोचें—विकासका योजना पनि कहिलेकाहीँ एउटै घरका झगडालु सदस्यजस्ता हुन्छन्। सबै आफ्नो कुरा मात्र सही ठान्छन्। तर घरको भविष्य कसले हेर्ने? ताललाई पनि समग्र दृष्टि चाहिन्छ। पर्यटन चाहिन्छ। जैविक विविधता चाहिन्छ। स्थानीय आय चाहिन्छ। तर सबैभन्दा पहिले ताल बच्नुपर्छ।

किनारमा केही मानिसहरू घुमिरहेका थिए। बालबालिकाहरू दौडिरहेका थिए। स्थानीय व्यापारीहरू ग्राहकतिर हेर्दै थिए। भारतको बिहारबाट पनि पर्यटक आउन थालेका कुरा सुनियो। फेरि आशा जाग्दै थियो। तर आशासँगै दुर्गन्धको गुनासो पनि थियो। मरेका माछा। फोहोर। अस्वच्छ किनार। मैले पानीतिर हेरें। सुन्दरता र अव्यवस्था एउटै ठाउँमा उभिएका थिए। मानिसको जीवन पनि शायद यस्तै हुन्छ। हामीसँग सम्भावना हुन्छ। तर लापरबाही पनि हुन्छ। हामीसँग सपना हुन्छ। तर व्यवस्थापन कमजोर हुन्छ। सम्भावना आफैँ सफलता बन्दैन।

साँझ पर्दै थियो। तालको पानीमा आकाशको रङ बदलिँदै थियो। दिनको उज्यालो बिस्तारै पानीभित्र डुबिरहेको थियो। म फर्कने तयारीमा थिएँ। तर ताल छोड्न मन लागिरहेको थिएन। त्यो पानीमा मैले केवल एउटा पर्यटकीय गन्तव्य देखिनँ। मैले समय देखेँ। अतिक्रमण देखेँ। उपेक्षा देखेँ। पुनर्जन्म देखेँ। मानिसको लोभ देखेँ। प्रकृतिको धैर्य देखेँ। अनि एउटा मौन चेतावनी पनि देखेँ—प्रकृति बोल्दैन भनेर उसलाई मृत नठान।

फर्कँदै गर्दा मनमा एउटा अन्तिम विचार आयो। तालको यात्रा वास्तवमा मेरो आफ्नै यात्राजस्तो थियो। विराटनगरबाट निस्कँदा म एउटा गन्तव्य खोज्दै थिएँ। इटहरी पार गर्दा जीवनका मोड सम्झिएँ। इनरुवामा श्रम देखेँ। कोशी ब्यारेजमा मानिसको नियन्त्रण गर्ने चाहना देखेँ। लहानमा मानिसहरूको दौड देखेँ। धल्केबरमा यात्राको थकान भेटेँ। सर्लाहीमा पुगेर मैले एउटा ताल भेटेँ। तर त्यो तालभित्र मैले आफूलाई पनि देखें।

रात पर्दै थियो। म गाडीको झ्यालबाट पछाडि छुट्दै गएको सर्लाही हेर्दै थिएँ। नाढीमन ताल त्यहीँ थियो। पानीसँग। स्मृतिसँग। सम्भावनासँग। उसको भविष्य अझै निश्चित थिएन। तर पानी फर्किएको थियो। मानिसहरू फर्किन थालेका थिए। व्यापारमा आशा जागेको थियो। त्यो नै पर्याप्त सुरुआत थियो। जीवनमा पनि कहिलेकाहीँ सबै कुरा ठीक हुनुपर्दैन। एउटा सानो जरुवा स्रोत बाँकी भए पुग्छ। एउटा थोपा आशा बाँकी भए पुग्छ। एउटा मानिसले संरक्षणको कुरा गरे पुग्छ। एउटा पुस्ताले प्रकृतिलाई आफ्नो सम्पत्ति होइन, आफ्नो सहयात्री ठाने पुग्छ। नाढीमन तालले मलाई बिदा गर्दा जस्तो लाग्यो—ताललाई बचाऊ। किनकि पानी बचाउनु भनेको केवल प्रकृति बचाउनु होइन। आफ्नै भविष्यको प्रतिबिम्ब बचाउनु हो।