गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

दशैँको आगमनसँगै मेरो मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—के हामीले दशैँलाई उत्सवका रूपमा मनाइरहेका छौँ, वा आफ्नो अन्तःकरणलाई शुद्ध पार्ने आध्यात्मिक अवसरका रूपमा पनि ग्रहण गरिरहेका छौँ? घरआँगनमा लहरिएका जमरा, निधारमा सजिएको रातो टीका, दुर्गा भवानीको आराधना, मान्यजनको आशीर्वाद र परिवारजनको मिलनले दशैँलाई जीवनको सुन्दर पर्व बनाएका छन्। तर यी बाह्य उल्लासका बीच म आफैँलाई सोध्छु—के मेरो मन पनि त्यत्तिकै उज्यालो छ, जति उज्यालो मेरो घरको आँगन छ? के मैले आफ्ना अहङ्कार, ईर्ष्या, क्रोध, लोभ र द्वेषका अङ्कुरलाई उखेलेर फाल्न सकेको छु? यदि सकिनँ भने मेरो दशैँको आध्यात्मिक अर्थ अझै अधुरो छैन र?

म यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै आफ्नै अन्तर्मनतिर फर्कन्छु। मलाई लाग्छ, दशैँको वास्तविक सन्देश बाहिरी विजयको उत्सवमा मात्र सीमित छैन; यो मानिसभित्र विद्यमान आसुरी प्रवृत्तिमाथि दैवी चेतनाको विजयको प्रतीक पनि हो। दुर्गा भवानीले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको पौराणिक आख्यानलाई म आफ्नै जीवनको ऐनामा हेर्छु। मेरो मनभित्र पनि कहिलेकाहीँ अहङ्कारको महिषासुर जाग्छ। कहिले क्रोधले विवेकलाई पराजित गर्न खोज्छ, कहिले लोभले सन्तोषलाई विस्थापित गर्न खोज्छ, त कहिले ईर्ष्याले आत्मीय सम्बन्धमा विष घोल्न खोज्छ। यस्तो अवस्थामा म बुझ्छु—देवीको आराधना गर्नु भनेको आफ्नै दुर्गुणविरुद्ध जागरूक हुनु पनि हो।

म आफैँलाई सम्झाउँछु—हे मन, दशैँमा देवीको पूजा गर्नुभन्दा पहिले आफ्ना विचारहरूको पूजा गर। आफ्ना शब्दहरूको पवित्रता जाँच। आफ्ना व्यवहारको समीक्षा गर। तिम्रो हातमा अक्षता र फूल छन्, तर तिम्रो व्यवहारमा करुणा छ कि छैन? तिम्रो निधारमा टीका छ, तर तिम्रो हृदयमा अरूप्रति सम्मान छ कि छैन? तिमीले मन्दिरमा दीप प्रज्वलन गरेका छौ, तर तिम्रो विवेकमा सत्यको प्रकाश छ कि छैन? यदि यी प्रश्नको उत्तर खोज्न सक्दैनौ भने तिम्रो साधना अझै बाहिरी कर्मकाण्डमै सीमित रहन सक्छ।

मलाई पूर्वीय आध्यात्मिक चिन्तनका ती वाणीहरू स्मरण हुन्छन्, जसले मानिसलाई बाह्य संसार जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै मनलाई चिन्न प्रेरित गर्छन्। भगवान् श्रीकृष्णले भगवद्गीतामा मनलाई मानिसको मित्र र शत्रु दुवै बन्न सक्ने बताउनुभएको छ। मन संयमित हुँदा यसले उन्नतिको मार्ग देखाउँछ; अनियन्त्रित हुँदा यही मन दुःख र अशान्तिको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले म बुझ्छु—दशैँको साधना आफ्नो मनलाई सही दिशामा परिचालित गर्ने अभ्यास पनि हो। वास्तविक शक्ति अरूलाई पराजित गर्ने सामर्थ्यमा मात्र हुँदैन; आफूभित्रको दुर्बलतालाई चिन्न र रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमतामा पनि हुन्छ।

दशैँका दिनहरूमा जमरा उम्रिएको देख्दा म जीवनको अर्को सत्य सम्झन्छु। सानो बीउ माटोभित्र रोपिन्छ, अन्धकारमा रहन्छ, पानी र पोषण प्राप्त गर्छ अनि क्रमशः अङ्कुरित हुन्छ। त्यसैगरी मानिसभित्रको सद्बुद्धि पनि आत्मचिन्तन, अनुशासन र सत्कर्मको पोषण पाएपछि विकसित हुन्छ। जमराले मलाई आफ्नै चेतनाको सम्भावना सम्झाउँछ। म आफैँलाई प्रश्न गर्छु—के मैले आफ्नो अन्तःकरणमा सत्यको बीउ रोपेको छु? के त्यसलाई करुणाको जलले सिञ्चित गरेको छु? के मेरो व्यवहारमा इमानदारी, सहिष्णुता र परोपकारका हरिया अङ्कुर पलाएका छन्?

म बुझ्छु, चित्तशुद्धि एकै दिनमा प्राप्त हुने उपलब्धि होइन। यो निरन्तर आत्मनिरीक्षण र आत्मपरिष्कारको प्रक्रिया हो। मेरो चित्तमा वर्षौँदेखि सञ्चित स्मृति, संस्कार, इच्छा, आशङ्का र भावनाहरूले अनेकौँ तरङ्ग उत्पन्न गरिरहेका हुन्छन्। कहिले विगतका घटनाले मलाई दुःखी बनाउँछन्, कहिले भविष्यको चिन्ताले बेचैन बनाउँछ, त कहिले वर्तमानका अपेक्षाले असन्तुष्ट बनाउँछन्। म बाहिरी परिस्थितिलाई दोष दिन्छु, तर आफ्नै प्रतिक्रियाको भूमिका बुझ्न बिर्सन्छु। त्यसैले म निर्णय गर्छु—यस दशैँमा अरूलाई बदल्ने सङ्कल्प गर्नुभन्दा पहिले आफूलाई बुझ्ने अभ्यास गर्नेछु।

म आँखा बन्द गरेर शान्त ठाउँमा बस्छु। आफ्नो श्वासप्रश्वासलाई नियाल्छु। श्वास भित्र प्रवेश गर्छ, केही क्षण रहन्छ र बाहिर निस्कन्छ। म त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने हतार गर्दिनँ; केवल सजगतापूर्वक अनुभूति गर्छु। केही बेरमै अनेक विचार आउन थाल्छन्। कहिले कामको चिन्ता, कहिले परिवारको जिम्मेवारी, कहिले विगतको कुनै घटना र कहिले भविष्यको कुनै कल्पना। पहिले म यी विचारसँगै बग्थेँ। आज भने तिनलाई रोक्न खोज्दिनँ, न त तिनको पछि लाग्छु। केवल तिनको उपस्थितिलाई स्वीकार गर्छु र फेरि श्वासतिर फर्कन्छु।

यही अभ्यासले मलाई एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ—ध्यान विचारविहीन हुने जबर्जस्ती होइन; विचारसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई बुझ्ने कला हो। विचार आउनु मनको स्वाभाविक प्रक्रिया हो, तर प्रत्येक विचारलाई सत्य मानेर त्यसैअनुसार प्रतिक्रिया दिनु आवश्यक छैन। क्रोध उठ्न सक्छ, तर क्रोधकै आदेशमा बोल्नुपर्दैन। ईर्ष्या जाग्न सक्छ, तर त्यसलाई द्वेषमा परिणत गर्नुपर्दैन। लोभ उत्पन्न हुन सक्छ, तर त्यसैलाई जीवनको लक्ष्य बनाउनुपर्दैन। सजगता र विवेकले भावनालाई बुझ्ने तथा उचित प्रतिक्रिया रोज्ने अवसर दिन्छन्। मेरो विचारमा, यही आन्तरिक स्वतन्त्रता ध्यानको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो।

मलाई बुद्धको शिक्षामा वर्णित सजगता र प्रज्ञाको महत्त्व सम्झना आउँछ। बुद्धले दुःखको प्रकृति बुझ्न, त्यसका कारण पहिचान गर्न र मुक्तिको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्नुभएको छ। म यस शिक्षालाई दशैँको जीवनदर्शनसँग जोडेर हेर्छु। पर्वले मलाई परिवारसँग मिल्न सिकाउँछ, तर ध्यानले सम्बन्धभित्रको अपेक्षा र अहङ्कार बुझ्न सिकाउँछ। पर्वले आशीर्वाद ग्रहण गर्न प्रेरित गर्छ, तर आत्मनिरीक्षणले अरूलाई सम्मान दिन सिकाउँछ। पर्वले खुसी बाँड्न सिकाउँछ, तर करुणाले अरूको दुःखप्रति संवेदनशील हुन सिकाउँछ। यसरी हेर्दा बाह्य उत्सव र आन्तरिक साधना परस्पर विरोधी होइनन्; एकअर्काका पूरक हुन्।

दशैँमा घर फर्कनेहरूको भीड देख्दा म मानिसको जीवनमा सम्बन्धको महत्त्व अनुभव गर्छु। लामो समयपछि भेटिएका आफन्तका आँखामा खुसी हुन्छ, अभिभावकका हातमा आशीर्वाद हुन्छ र परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता हुन्छ। तर यही अवसरमा म एउटा प्रश्न पनि उठाउँछु—के हामीले केवल टाढिएका मानिसलाई भेटिरहेका छौँ, वा मनभित्र टाढिएका सम्बन्धलाई पनि नजिक ल्याइरहेका छौँ? कहिलेकाहीँ एउटै घरमा बस्ने मानिसबीच पनि मौन दूरी हुन्छ। पुराना गुनासा, अपमानको स्मृति र अहङ्कारले सम्बन्धलाई कमजोर बनाएका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा दशैँको वास्तविक टीका त्यही हो, जसले निधार मात्र होइन, मनबीचको दूरी पनि कम गर्न सकोस्।

म आफ्नै मनलाई भन्छु—यदि तिमीले कसैलाई दुःख दिएका छौ भने क्षमा माग्न सिक। कसैले तिमीलाई चोट पुर्याएको छ भने क्षमाको सम्भावनालाई विचार गर। तर क्षमा गर्नु भनेको अन्यायलाई उचित ठहर गर्नु होइन; यसको अर्थ मनमा द्वेषको बोझ बोकेर नहिँड्नु हो। आवश्यक ठाउँमा अन्यायको प्रतिरोध गर, तर प्रतिशोधलाई जीवनको उद्देश्य नबनाऊ। सत्य बोल, तर अपमान गर्ने उद्देश्यले होइन। आफ्नो अधिकारका लागि उभिऊ, तर अरूको मर्यादा नष्ट गरेर होइन। म अनुभव गर्छु, चित्तशुद्धि भनेको दुर्बलता होइन; विवेकपूर्ण दृढता, नैतिक साहस र करुणाको समन्वय हो।

दशैँको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष शक्ति आराधना हो। म शक्ति भन्नासाथ केवल शारीरिक सामर्थ्य वा विजयको कल्पना गर्दिनँ। मलाई लाग्छ, वास्तविक शक्ति आत्मसंयममा छ, कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्न सक्ने क्षमतामा छ र प्रलोभनका बीच पनि नैतिक बाटो नछोड्ने दृढतामा छ। समाजमा पद, प्रतिष्ठा र अधिकार प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि हुन सक्छ, तर ती उपलब्धिले मानिसलाई विनम्र बनाउन सकेनन् भने तिनको नैतिक मूल्य घट्छ। सार्वजनिक जीवनमा रहेका व्यक्तिका लागि यो शिक्षा अझ महत्त्वपूर्ण छ। पदले अधिकार दिन्छ, तर विवेकले त्यसको मर्यादा निर्धारण गर्छ। कानुनले जिम्मेवारी तोक्छ, तर सदाचारले त्यसलाई मानवीय अर्थ दिन्छ। त्यसैले म दशैँलाई आफ्नो व्यक्तिगत जीवनसँगै सामाजिक र प्रशासनिक आचरणको समीक्षा गर्ने अवसरका रूपमा पनि हेर्छु।

म आफैँलाई सम्झाउँछु—साँचो विजय अरूलाई हराउनु मात्र होइन, अन्यायका सामु नझुक्नु र आफ्नै स्वार्थका कारण विवेकलाई पराजित हुन नदिनु पनि हो। यदि मेरो निर्णयले कमजोर व्यक्तिलाई अन्यायमा पार्छ भने मेरो सफलता अपूर्ण छ। यदि मेरो व्यवहारले कसैको आत्मसम्मानमा चोट पुर्याउँछ भने मेरो ज्ञान अधुरो छ। यदि मेरो धार्मिक आस्थाले मलाई अरूप्रति घृणा गर्न सिकाउँछ भने मैले धर्मको मर्म बुझ्न बाँकी छ। धर्मको सार सत्य, करुणा, न्याय, संयम र उत्तरदायित्वमा खोज्नुपर्छ। दशैँको आध्यात्मिकता पनि यिनै मानवीय मूल्यमा जीवन्त हुन्छ।

आजको प्रविधिमय संसारमा चित्तशुद्धिको आवश्यकता झन् बढेको छ। हातमा रहेको मोबाइलले संसारका अनगिन्ती सूचना एकै क्षणमा ल्याइदिन्छ, तर ती सूचनाले मनलाई सधैँ ज्ञानवान् बनाउँछन् भन्ने छैन। तुलना, प्रतिस्पर्धा, प्रदर्शन र निरन्तर प्रतिक्रियाको संस्कृतिले मानिसलाई आफ्नै अन्तर्मनबाट टाढा लैजान सक्छ। अरूको खुसी देखेर आफ्नो जीवनलाई अपूर्ण ठान्ने, अरूको सफलतासँग आफ्नो मूल्य तुलना गर्ने र क्षणिक प्रशंसालाई आत्मसम्मानको आधार बनाउने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा ध्यान मलाई आफ्नो चेतनामा फर्कने निमन्त्रणा जस्तो लाग्छ। केही क्षण मौन बस्नु, प्रकृतिको आवाज सुन्नु, परिवारसँग मन खोलेर संवाद गर्नु र आफ्नो दिनको समीक्षा गर्नु पनि आत्मपरिष्कारका उपयोगी अभ्यास हुन्।

म यो पनि स्वीकार गर्छु कि ध्यान कुनै जादुई उपाय होइन। यसले जीवनका सबै समस्या एकैपटक हटाउँदैन। न त यसले कठिनाइबाट भाग्न सिकाउँछ। बरु कठिनाइलाई स्पष्ट रूपमा हेर्न, भावनालाई बुझ्न र विवेकपूर्ण निर्णय लिन सहयोग गर्न सक्छ। नियमित अभ्यासले केही व्यक्तिमा तनाव व्यवस्थापन, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता र भावनात्मक सन्तुलनमा सुधार ल्याउन सक्छ। तर यसको फल धैर्य, निरन्तरता र जीवनमा अपनाइने नैतिक आचरणसँग जोडिएको हुन्छ। ध्यानको वास्तविक परीक्षा आँखा बन्द गरेर बसेको समयमा मात्र होइन; आँखा खोलेपछि अरूसँग गर्ने व्यवहारमा हुन्छ।

त्यसैले यस दशैँमा म आफ्ना लागि केही सङ्कल्प गर्छु। दैनिक केही समय मौन बसेर श्वासप्रश्वासको सजग अभ्यास गर्नेछु। क्रोध उठ्दा तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभन्दा पहिले केही क्षण रोकिनेछु। अरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्नेछु। आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न हिचकिचाउनेछैन। सकेसम्म दुःखी र असहाय व्यक्तिको सहयोग गर्नेछु। पर्वको खुसीलाई खर्च र प्रदर्शनमा मात्र सीमित नराखी आत्मीयता, सद्भाव र साझेदारीमा विस्तार गर्नेछु। यी सङ्कल्पले मलाई पूर्ण बनाउँछन् भन्ने दाबी गर्दिनँ; तर यिनले मलाई हरेक दिन अलि बढी सजग, जिम्मेवार र मानवीय बन्न सहयोग गर्नेछन् भन्ने विश्वास राख्छु।

अन्ततः म आफ्नै अन्तर्मनलाई सम्बोधन गर्दै भन्छु—हे मन, यस दशैँमा तिमीले देवीको आराधना गर, तर आफ्ना दुर्गुणलाई पनि चिन। टीका लगाऊ, तर विवेकको प्रकाश ननिभाऊ। जमरा ग्रहण गर, तर सद्गुणका अङ्कुरलाई पनि हुर्काऊ। मान्यजनको आशीर्वाद लेऊ, तर आफूभन्दा कमजोर व्यक्तिलाई सम्मान दिन नबिर्स। परिवारसँग खुसी बाँड, तर एक्लोपन र दुःखमा रहेका मानिसलाई पनि सम्झ। मन्दिरमा दीप बाल, तर आफ्नो व्यवहारमा सत्य र करुणाको उज्यालो फैलाऊ।

मलाई अब दशैँको अर्थ पहिलेभन्दा फरक अनुभूति हुन्छ। यो केवल पात्रोमा आउने पर्व होइन; यो आफ्नै जीवनको लेखाजोखा गर्ने अवसर हो। यो केवल देवीको विजयको स्मरण होइन; यो विवेक, करुणा र सदाचारको विजयका लागि गरिने आह्वान हो। यो केवल घर फर्कने यात्रा होइन; यो आफूभित्र फर्कने साधनापथ पनि हो। जब म आफ्नो चित्तलाई नियाल्छु, आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्छु र तिनलाई रूपान्तरण गर्ने अभ्यासमा लाग्छु, तब दशैँको आध्यात्मिक प्रकाश मेरो जीवनमा प्रवेश गर्न थाल्छ।

म अन्त्यमा यही अनुभूति व्यक्त गर्न चाहन्छु—संसारलाई बदल्ने आकाङ्क्षा राख्नुअघि आफ्नै दृष्टिकोणलाई शुद्ध बनाउनु आवश्यक छ। बाहिरी विजयले क्षणिक उत्साह दिन सक्छ, तर आन्तरिक विजयले जीवनलाई गहिरो अर्थ दिन्छ। चित्त शुद्ध हुँदा सम्बन्धमा करुणा बढ्छ, विचारमा स्पष्टता आउँछ र कर्ममा उत्तरदायित्व विकसित हुन्छ। ध्यानले मलाई यही यात्रामा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले यस पावन दशैँमा मेरो कामना केवल समृद्धि, सफलता र सुखको प्राप्ति मात्र होइन; सबैको मनमा सद्बुद्धि, हृदयमा करुणा र व्यवहारमा सत्यको विकास पनि होस्।

दशैँको वास्तविक विजय त्यही हो, जहाँ अहङ्कारमाथि विनम्रता, द्वेषमाथि करुणा, अज्ञानमाथि विवेक र अशान्तिमाथि सजग चेतनाले विजय प्राप्त गर्छन्। चित्तशुद्धिको यही साधना जीवनभर चलिरहोस् र हाम्रो प्रत्येक कर्म मानवता, सदाचार तथा आत्मबोधको उज्यालोले आलोकित भइरहोस्।