गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

सामाजिक सञ्जालमा २०८३ कार्तिक २ गते महाअष्टमिका दिन वैतडिको देहिमाडौँ मेलाका दृश्यहरू देखेपछि मेरो मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार ठोक्किइरहेको छ—हामी वास्तवमै सभ्यताको शिखर चढिरहेका छौँ कि आफ्नै चेतनाको आदिम अँध्यारोमा फर्किरहेका छौँ? बैतडीको माटो, पहाड र संस्कृतिप्रति मेरो कुनै वैर छैन। मेरो प्रश्न एउटा भूगोलसँग होइन, एउटा प्रवृत्तिसँग हो। मेरो असहमति कुनै समुदायको अस्तित्वसँग होइन, निर्दोष प्राणीको पीडालाई उत्सवको रङमा पोतेर सामान्य ठान्ने मानसिकतासँग हो। आखिर हामीले सभ्यता भन्नुको अर्थ के बुझ्यौँ? हातमा मोबाइल, सडकमा गाडी, घरमा आधुनिक उपकरण र मुखमा धर्मका मन्त्रहरू हुँदैमा मानिस सभ्य हुन्छ? कि सभ्यता त्यो क्षण सुरु हुन्छ, जब आफ्नो शक्तिभन्दा कमजोर प्राणीको पीडा पनि हामीलाई आफ्नै पीडाजस्तै अनुभूत हुन थाल्छ?

म ती दृश्य सम्झिरहेको छु, जहाँ भयभीत राँगाहरूलाई मानिसहरूको भीडबीच लखेटिएको, तरबारले प्रहार गरिएको र ढालिएको देखिन्छ। ती दृश्य हेर्दा मनमा आक्रोश मात्र उठ्दैन, मानव विवेकप्रति निराशा पनि जाग्छ। ती पशुहरूलाई के थाहा थियो—आज कुनै मेला छ, कुनै परम्परा छ, कुनै धार्मिक विश्वास छ, कुनै उत्सव मनाइँदै छ? तिनलाई के थाहा थियो—मानिसले आफ्नो आस्थाको व्याख्या तिनको रगतबाट गर्नेछ? तिनले त सायद आफ्नो जीवनको सामान्य दिन ठानेका थिए। तिनको संसारमा पनि बाँच्ने चाहना थियो, भयबाट बच्ने आकाङ्क्षा थियो, पीडाबाट उम्कने स्वाभाविक प्रयत्न थियो। तर मानिसको मनोरञ्जन, धार्मिक आवेग वा सामूहिक उन्मादका अगाडि तिनको जीवनको मूल्य कसले सम्झियो?

म आफैँलाई सोध्छु—हामीले आफूलाई विवेकशील प्राणी भनेर चिनाउने अधिकार कहाँबाट पायौँ, यदि हाम्रो विवेकले अरूको पीडा देखेर पनि मौन बस्न सिकेको छ भने? पशुले आफ्नो पीडा मानव भाषामा व्यक्त गर्न सक्दैन भन्दैमा उसको पीडा अस्तित्वहीन हुन्छ र? उसको आँखाबाट झर्ने भयको भाषा हामीले बुझ्न नसक्नु हाम्रो संवेदनाको कमजोरी हो, उसको संवेदनाको अभाव होइन। उसको मौनतालाई सहमति ठान्नु त झन् हाम्रो नैतिक अहंकारको पराकाष्ठा हो।

मलाई आज फेरि लागिरहेको छ—आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो कि मानिसले प्रकृतिमाथि नियन्त्रण गर्ने क्षमता बढाउँदै लग्यो, तर आफ्नै हिंसात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण गर्ने क्षमता त्यही अनुपातमा बढाउन सकेन। हामीले आकाशमा उड्ने विमान बनायौँ, अन्तरिक्षमा पुग्यौँ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकास गर्यौँ, रोगको उपचार खोज्यौँ, मानव अधिकारका घोषणापत्र लेख्यौँ; तर एउटा निरीह प्राणीको जीवन जोगाउने सामान्य करुणामा किन यति कमजोर भयौँ? प्रविधिले हाम्रो हात लामो बनायो, ज्ञानले हाम्रो संसार फराकिलो बनायो, तर के हाम्रो हृदय पनि त्यति नै फराकिलो भयो? कि हाम्रो सभ्यताको चमकभित्र संवेदनाको अँध्यारो झन् बाक्लिँदै गएको छ?

म बैतडीका नागरिकलाई सोध्न चाहन्छु—तपाईंहरू किन मौन हुनुहुन्छ? यो प्रश्न आरोप लगाउनका लागि होइन, सामूहिक विवेकलाई झकझक्याउनका लागि हो। के परम्पराको नाममा भइरहेको कुनै पनि कार्यमाथि प्रश्न उठाउनु अपमान हो? के पुस्तौँदेखि चलिआएको भन्दैमा कुनै अभ्यास नैतिक परीक्षणभन्दा माथि पुग्छ? यदि कुनै प्रथा पीडाको कारण बनिरहेको छ भने त्यसलाई सुधार्न खोज्नु आफ्नो संस्कृति त्याग्नु हो कि संस्कृतिलाई अझ मानवीय बनाउनु हो? परम्परा हाम्रो पहिचानको स्रोत हुन सक्छ, तर परम्पराको प्रत्येक अभ्यास सधैँ न्यायपूर्ण हुन्छ भन्ने कुनै सुनिश्चितता छैन। इतिहासमा अनेक अभ्यास समयसँगै बदलिएका छन्, किनकि मानव चेतनाले आफ्नो पुरानो विश्वासलाई पनि नयाँ नैतिक प्रश्नका अगाडि राख्न सिकेको छ।

मलाई अर्को प्रश्नले पनि सताइरहेको छ—के हामीमध्ये धेरै मानिस मासु खान्छौँ, त्यसैले पशुहिंसाको विरोधमा बोल्न हिचकिचाउँछौँ? के मासु खाने व्यक्तिले पशुमाथि हुने अनावश्यक क्रूरता, सार्वजनिक हिंसा वा अव्यवस्थित वधको विरोध गर्न पाउँदैन? के खानपानको एउटा अभ्यासले मानिसको सम्पूर्ण नैतिक विवेकलाई निष्क्रिय बनाइदिन्छ? अहँ, यस्तो हुन सक्दैन। कसैले मासु खानु र कसैले निर्दोष प्राणीलाई भीडबीच लखेट्दै निर्ममतापूर्वक प्रहार गर्नु एउटै नैतिक प्रश्न होइनन्। खाद्य अभ्यास, धार्मिक बलि, पशुकल्याण र अनावश्यक यातनाका विषयमा अलग-अलग विमर्श हुन सक्छन्। तर कुनै पनि अवस्थामा पीडालाई तमासा बनाउने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउने अधिकार सबैलाई छ। नैतिकताको अर्थ आफू पूर्ण रूपमा निर्दोष भएको घोषणा गर्नु होइन; आफूभित्रका विरोधाभास स्वीकार गरेर पीडा घटाउने दिशामा अघि बढ्नु हो।

भगवद्गीताको बाह्रौँ अध्यायको तेह्रौँ श्लोकमा श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ—“अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।” अर्थात् कुनै पनि प्राणीसँग द्वेष नराख्ने, सबैप्रति मैत्रीभाव र करुणा राख्ने व्यक्ति श्रेष्ठ आध्यात्मिक गुणले युक्त हुन्छ। म सोचिरहेको छु—यदि हाम्रो धार्मिक अभ्यासले करुणालाई विस्तार गर्दैन भने हामीले धर्मको कुन पक्ष आत्मसात् गरिरहेका छौँ? यदि पूजा गर्ने हातले नै पीडाप्रति कठोरता देखाउँछ भने ती हातको पवित्रता कहाँ रहन्छ? यदि मन्त्र उच्चारण गर्ने मुखले निरीह प्राणीको चीत्कारलाई बेवास्ता गर्छ भने ती मन्त्रको जीवनोपयोगी अर्थ कहाँ हरायो?

महाभारतको शान्तिपर्वमा प्रतिपादित “अहिंसा परमो धर्मः” भन्ने प्रसिद्ध आदर्शले हिंसाबाट टाढा रहने नैतिक चेतनालाई उच्च स्थान दिन्छ। उपनिषद् र हिन्दु आध्यात्मिक परम्पराका अनेक धाराले समस्त अस्तित्वबीचको सम्बन्ध, आत्मसंयम र करुणाको महत्त्व सम्झाउँछन्। यजुर्वेदको ३६औँ अध्यायको १८औँ मन्त्रमा सबै प्राणीलाई मित्रभावले हेर्ने कामना व्यक्त गरिएको छ। यस्ता शिक्षाहरूलाई सम्झँदा मेरो मनमा प्रश्न उठ्छ—हामीले शास्त्रलाई पूजा गर्ने वस्तु मात्र बनायौँ कि जीवनलाई परिष्कृत गर्ने मार्गदर्शनका रूपमा पनि ग्रहण गर्यौँ? धर्मग्रन्थको सम्मान तिनलाई उच्च स्थानमा राखेर मात्र पूरा हुँदैन; तिनले सिकाएका नैतिक मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्दा त्यसको सार्थकता प्रमाणित हुन्छ।

बुद्धको करुणामय शिक्षाले पनि सबै प्राणीको पीडा बुझ्न र अरूलाई आफूजस्तै जीवनप्रिय ठान्न प्रेरित गर्छ। धम्मपदको १२९ र १३०औँ गाथाले सबै प्राणी दण्ड र मृत्युबाट भयभीत हुने तथा जीवनलाई प्रिय ठान्ने कुरा स्मरण गराउँछन्। यो शिक्षा केवल धार्मिक अनुयायीका लागि होइन, हरेक संवेदनशील मानिसका लागि नैतिक ऐना हो। म आफूलाई सोध्छु—जसरी मलाई पीडा मन पर्दैन, जसरी म भयबाट बच्न चाहन्छु, त्यसरी नै पीडा अनुभव गर्ने अर्को जीवको जीवनप्रति म किन असंवेदनशील बनूँ? के मेरो मानवता मेरो प्रजातिको सीमाभित्र मात्र कैद हुनुपर्छ?

अब प्रश्न राज्यतर्फ पनि फर्किन्छ। पशुकल्याणसम्बन्धी जिम्मेवारी बोकेका निकायहरू कहाँ छन्? स्थानीय प्रशासन, प्रहरी, सम्बन्धित पशु सेवा निकाय र स्थानीय सरकारको भूमिका के हो? सार्वजनिक स्थलमा पशुहरूको ढुवानी, व्यवस्थापन, सुरक्षा र वधसम्बन्धी लागू कानुन तथा मापदण्डको पालना कसले सुनिश्चित गर्ने? यस्ता दृश्य सार्वजनिक रूपमा देखिन सक्छन् भने नियमनको प्रभावकारिता, पूर्वतयारी र जवाफदेहिताबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। घटनाको सम्पूर्ण तथ्य र सम्बन्धित निकायको भूमिका नबुझी कसैलाई दोषी घोषणा गर्नु उचित हुँदैन; तर त्यसकै नाममा सार्वजनिक सरोकारका प्रश्न दबाउनु पनि उचित हुँदैन।

मलाई लागेको थियो—सरकार परिवर्तन भएपछि, विशेषतः दशैँजस्ता चाडपर्व नजिकिँदा, पशु ढुवानीको नियमित अनुगमन हुनेछ। बस, माइक्रोबस, ट्रक र अन्य सवारीसाधनमा पशुहरूलाई क्षमताभन्दा बढी चढाइएको छ कि छैन, पर्याप्त हावा र पानीको व्यवस्था छ कि छैन, घाइते वा कमजोर पशुलाई अनुचित रूपमा ओसारपसार गरिएको छ कि छैन भन्ने विषयमा प्रभावकारी निगरानी हुनेछ। सार्वजनिक रूपमा पशु वध गरिने स्थानमा कानुनअनुसार आवश्यक सुरक्षा, स्वच्छता र पशुकल्याणका मापदण्ड पालना गरिनेछन्। आवश्यकताअनुसार सीसीटीभी, नियमित निरीक्षण, अभिलेख व्यवस्थापन र उजुरी सुनुवाइका संयन्त्र विकास गरिनेछन्। तर अपेक्षित सुधार देखिएन भने नागरिकले प्रश्न गर्नु स्वाभाविक हो—परिवर्तनको प्रतिज्ञा व्यवहारमा कहाँ देखियो? शासनको सफलता भाषणमा नापिन्छ कि निरीह प्राणीको सुरक्षा र नागरिकको नैतिक विश्वासमा?

सीसीटीभी जडान गर्नु मात्रै समाधान होइन, म जान्दछु। क्यामेराले दृश्य अभिलेख गर्न सक्छ, तर विवेक निर्माण गर्न सक्दैन। त्यसका लागि स्पष्ट मापदण्ड, प्रशिक्षित जनशक्ति, नियमित अनुगमन, उल्लङ्घनमा निष्पक्ष कारबाही र जिम्मेवार नागरिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ। परम्पराको सम्मान गर्दै पनि पशुलाई अनावश्यक यातना नदिने, भीडमा लखेटेर प्रहार गर्ने जस्ता क्रूर व्यवहार रोक्ने र वैकल्पिक, मानवीय अभ्यासलाई प्रोत्साहित गर्ने नीति आवश्यक छ। धार्मिक आस्था र पशुकल्याणबीचको बहसलाई घृणा र विभाजनको विषय बनाउनु हुँदैन; यसलाई करुणा, कानुनी मर्यादा र सामाजिक रूपान्तरणको साझा अवसर बनाउनुपर्छ।

म फेरि समाजतिर फर्कन्छु। आखिर मौनता किन? कतै हामीलाई लाग्छ कि बोल्दा धार्मिक भावना दुख्ला? कतै हामी बहुमतसँग असहमत हुन डराउँछौँ? कतै सामाजिक सम्बन्ध बिग्रने भयले अन्याय देखेर पनि आँखा चिम्लन्छौँ? यदि त्यसो हो भने हाम्रो मौनता तटस्थ छैन। अन्यायको दृश्यमा मौन बस्नु सधैँ अन्यायलाई समर्थन गर्नु होइन, तर निरन्तरको मौनताले अन्यायलाई सामान्य बनाउने जोखिम अवश्य बढाउँछ। परिवर्तनको पहिलो स्वर सधैँ ठूलो भीडबाट उठ्दैन; कहिलेकाहीँ एउटै संवेदनशील मनको प्रश्नले समाजको निद्रा भङ्ग गरिदिन्छ।

म चाहन्छु, बैतडीका नागरिक, धार्मिक अगुवा, संस्कृतिकर्मी, युवापुस्ता, स्थानीय जनप्रतिनिधि र प्रशासन सबैले यस विषयमा खुला संवाद गरून्। कुनै समुदायलाई अपमानित गरेर होइन, साझा मानवीय मूल्यको आधारमा सुधार खोजियोस्। धार्मिक आस्थाको सम्मान होस्, तर त्यसको नाममा हुने क्रूरतामाथि पनि प्रश्न उठोस्। संस्कृतिको संरक्षण होस्, तर संस्कृति मानवीय विवेकसँगै विकसित होस्। पशुप्रतिको करुणा कुनै एउटा भूगोल, जाति, धर्म वा राजनीतिक दलको एकाधिकार होइन; यो साझा नैतिक जिम्मेवारी हो।

म अन्ततः आफ्नै चेतनासँग पनि प्रश्न गर्छु—के म अरूलाई प्रश्न गरिरहँदा आफूलाई प्रश्न गर्न बिर्सिरहेको त छैन? मेरो खानपान, उपभोग, मनोरञ्जन र दैनिक व्यवहारले कति पीडा घटाएको छ? म केवल आक्रोश व्यक्त गरिरहेको छु कि सुधारका लागि आफ्नो भूमिका पनि निर्वाह गरिरहेको छु? किनकि नैतिक रूपान्तरण अरूलाई कठघरामा उभ्याएर मात्र सम्भव हुँदैन। यसका लागि आफूभित्रको असंवेदनशीलता चिन्नु, आफ्नो व्यवहार सुधार्नु र संस्थागत उत्तरदायित्वको माग गर्नु—यी सबै आवश्यक छन्।

आज देहिमाडौँ मेलाका दृश्यले मेरो मन भारी बनाएका छन्। तर म चाहन्नँ, यो पीडा क्षणिक आक्रोश बनेर हराओस्। म चाहन्छु, यसले प्रश्न जन्माओस्, प्रश्नले संवाद जन्माओस्, संवादले नीति र व्यवहारमा सुधार ल्याओस्। कुनै दिन मेला भनेको भयभीत पशुको चीत्कार होइन, मानिसको सामूहिक उल्लास र संस्कृतिको मानवीय अभिव्यक्ति होस्। धार्मिक आस्था करुणाको शत्रु होइन, करुणाको प्रेरणा बनोस्। राज्यको शक्ति कमजोरमाथि नियन्त्रण जमाउन होइन, कमजोरको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न प्रयोग होस्।

र अन्त्यमा, म आफूलाई, समाजलाई र राज्यलाई एउटै प्रश्न सोध्न चाहन्छु—यदि हाम्रो सभ्यताले बोल्न नसक्ने प्राणीको पीडा सुन्न सक्दैन भने, हामीले निर्माण गरेको आधुनिकताको गर्व केका लागि? यदि धर्मले करुणा जगाउन सक्दैन भने त्यसको अभ्यासको आत्मसमीक्षा किन नगर्ने? यदि राज्यले सार्वजनिक पीडालाई रोक्न सक्दैन भने त्यसको उत्तरदायित्व कसले सम्झाउने? अनि यदि हामी सबै प्रश्न थाहा पाएर पनि मौन बस्छौँ भने भोलिको पुस्तालाई कस्तो सभ्यता हस्तान्तरण गर्दै छौँ?

मलाई विश्वास छ, मानवताको भविष्य हाम्रो हातमा भएका हतियारको शक्तिले मात्र होइन, ती हतियार प्रयोग नगर्ने विवेकले पनि निर्धारण गर्नेछ। सभ्यताको वास्तविक परीक्षा हामीले आफूभन्दा शक्तिशालीसँग कस्तो व्यवहार गर्छौँ भन्नेमा मात्र छैन; आफूभन्दा कमजोर, निर्बल र प्रतिवाद गर्न नसक्ने प्राणीसँग कस्तो व्यवहार गर्छौँ भन्नेमा पनि छ। त्यो परीक्षामा उत्तीर्ण हुन हामीलाई थप प्रविधि मात्र होइन, थप करुणा चाहिन्छ; थप नाराबाजी मात्र होइन, थप नैतिक साहस चाहिन्छ; थप धार्मिक प्रदर्शन मात्र होइन, धर्मको मानवीय सारलाई व्यवहारमा उतार्ने इमानदारी चाहिन्छ।

किनकि अन्ततः सभ्यता र बर्बरताबीचको दूरी सधैँ शताब्दीयौँको हुँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो दूरी एउटा क्षणको निर्णयमा अडिएको हुन्छ—हामी निरीह प्राणीको पीडा देखेर हाँस्छौँ कि उसको जीवन जोगाउन हात बढाउँछौँ? यही प्रश्नमा हाम्रो मानवता उभिएको छ। यही प्रश्नमा हाम्रो धर्मको नैतिक सार परीक्षित हुन्छ। र यही प्रश्नमा आधुनिक सभ्यताको भविष्यले आफ्नो उत्तर खोजिरहेको छ।