गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

१. विषय प्रवेश

मानव सभ्यताको इतिहास मानिसले आफू, प्रकृति, समाज, सत्य र अस्तित्वका बारेमा निरन्तर गरेको प्रश्नको इतिहास हो। मानिसले ‘म को हुँ?’, ‘जीवनको उद्देश्य के हो?’, ‘सत्य के हो?’, ‘मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ?’ तथा ‘सुख, शान्ति र मुक्ति कसरी प्राप्त हुन्छ?’ जस्ता प्रश्नमाथि गरेको दीर्घ चिन्तनबाट विभिन्न दार्शनिक परम्पराहरू विकसित भएका छन्। यस व्यापक बौद्धिक यात्रामा पौरस्त्य दर्शन र वैदिक चिन्तनको विशिष्ट स्थान रहेको छ।

पौरस्त्य दर्शन भन्नाले सामान्यतः दक्षिण तथा पूर्वी एसियामा विकसित विविध दार्शनिक, आध्यात्मिक र नैतिक परम्पराहरूलाई बुझिन्छ। भारतीय दर्शन, बौद्ध दर्शन, जैन दर्शन, कन्फ्युसियसवादी चिन्तन, ताओवाद तथा जापानी र तिब्बती बौद्ध परम्पराहरू यसको व्यापक बौद्धिक परिधिभित्र पर्छन्। यद्यपि यी सबैलाई एउटै वैचारिक ढाँचामा राख्नु उचित हुँदैन। तिनका ज्ञानमीमांसा, तत्त्वमीमांसा, नैतिक दृष्टिकोण र जीवनबोधमा उल्लेखनीय भिन्नता छन्। तर आत्मअनुशासन, नैतिक जीवन, अन्तर्मुखी चिन्तन, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र जीवनको अर्थबारे गहिरो प्रश्न गर्ने प्रवृत्तिले यी परम्पराहरूमा केही साझा धरातल निर्माण गरेको देखिन्छ।

२. वैदिक चिन्तन : श्रुति, अनुभव र प्रश्नको परम्परा

वैदिक चिन्तन पूर्वीय बौद्धिक इतिहासको अत्यन्त प्राचीन तहसँग सम्बन्धित छ। ‘वेद’ शब्द संस्कृतको ‘विद्’ धातुबाट विकसित भएको मानिन्छ, जसको अर्थ जान्नु वा ज्ञान प्राप्त गर्नु हो। वेदलाई ‘श्रुति’ परम्परासँग जोडिन्छ, किनकि वैदिक ज्ञान लामो समयसम्म मौखिक रूपमा एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको थियो।

ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद र अथर्ववेद वैदिक परम्पराका चार प्रमुख वेद हुन्। तिनका संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद् तहहरूले वैदिक साहित्यको विविध स्वरूपलाई अभिव्यक्त गर्छन्। संहितामा मन्त्र र सूक्तहरूको प्रधानता छ। ब्राह्मण ग्रन्थहरूले यज्ञ तथा अनुष्ठानको व्याख्या गर्छन्। आरण्यकहरूले कर्मकाण्डबाट दार्शनिक चिन्तनतर्फ संक्रमणको एउटा महत्त्वपूर्ण चरण प्रस्तुत गर्छन्। उपनिषद्हरूमा भने आत्मा, ब्रह्म, चेतना, ज्ञान र अस्तित्वका प्रश्नले अझ गहिरो दार्शनिक रूप प्राप्त गर्छन्।

उपनिषद्को ‘अहं ब्रह्मास्मि’ जस्ता महावाक्यले आत्मा र परमसत्ताबीचको सम्बन्धबारे अद्वैतवादी चिन्तनलाई अभिव्यक्त गर्छ। यद्यपि उपनिषद्हरूको सम्पूर्ण दार्शनिक परम्परालाई एउटै सूत्रमा सीमित गर्न सकिँदैन। तिनमा प्रश्न, संवाद, तर्क, आत्मअन्वेषण र अनुभूतिको विशिष्ट समन्वय पाइन्छ।

३. वेद : धर्मग्रन्थभन्दा व्यापक सांस्कृतिक स्रोत

वेदको धार्मिक महत्त्व निर्विवाद रूपमा ठूलो छ। हिन्दू परम्परामा यसलाई पवित्र श्रुति र आधारभूत आध्यात्मिक स्रोतका रूपमा सम्मान गरिन्छ। ऋग्वेदका सूक्तहरूमा प्रकृति, नदी, अग्नि, वायु, सूर्य, उषा, वर्षा, कृषि, परिवार, युद्ध, सामाजिक सम्बन्ध, यज्ञ र मानवीय आकांक्षासम्बन्धी अनेक अभिव्यक्ति भेटिन्छन्। यस कारण वैदिक साहित्य प्राचीन भारतीय समाज, संस्कृति, भाषिक विकास र धार्मिक चेतनाको अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण प्राथमिक स्रोत बनेको छ।

विशेषतः ऋग्वेदको भाषा वैदिक संस्कृतको प्राचीन स्वरूप बुझ्न उपयोगी छ। वैदिक साहित्यको अध्ययनबाट तत्कालीन मानिसले प्रकृतिलाई कसरी अनुभूत गर्थे, सामाजिक सम्बन्धलाई कसरी अर्थ दिन्थे र अदृश्य शक्तिसँग आफ्नो सम्बन्ध कसरी निर्माण गर्थे भन्नेबारे ऐतिहासिक तथा मानवशास्त्रीय प्रश्न उठाउन सकिन्छ।वेदमा आधुनिक विज्ञानका सबै विषय जस्तै आधुनिक भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, आनुवंशिकी वा अन्तरिक्ष विज्ञान पूर्ण विकसित रूपमा समावेश थिए भन्ने दाबीलाई ऐतिहासिक प्रमाणको समान स्तरमा राख्नु उचित हुँदैन। वैदिक ग्रन्थमा प्रकृति, आकाश, जल, अग्नि, औषधि, समय र ब्रह्माण्डसम्बन्धी चिन्तन अवश्य भेटिन्छ  तर तिनलाई आधुनिक वैज्ञानिक सिद्धान्तसँग समानार्थी ठहराउन प्रमाण, विधि र ऐतिहासिक सन्दर्भको पृथक् परीक्षण आवश्यक हुन्छ। धार्मिक श्रद्धा र अकादमिक प्रमाणका आफ्नै आफ्नै क्षेत्र हुन्छन्।

४. प्रकृति, नैतिकता र जीवनबोध

वैदिक चिन्तनको एउटा उल्लेखनीय पक्ष प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्ध हो। अग्नि, सूर्य, वायु, जल, पृथ्वी र वनस्पतिजस्ता प्राकृतिक तत्त्वहरू वैदिक सूक्तहरूमा केवल भौतिक वस्तुका रूपमा उपस्थित छैनन्; तिनले मानवीय चेतनासँग जोडिएको प्रतीकात्मक र आध्यात्मिक अर्थ पनि बोकेका छन्।यस दृष्टिले वैदिक साहित्यमा प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई केवल उपयोगितावादी दृष्टिबाट नभई सम्मान, आश्चर्य, निर्भरता र सहअस्तित्वको भावबाट पनि बुझ्न सकिन्छ। आधुनिक समयमा जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय र प्राकृतिक स्रोतको अति–दोहनका प्रश्न गम्भीर बन्दै गएको अवस्थामा यस्ता प्राचीन प्रकृतिसम्बन्धी दृष्टिहरूको पुनर्पाठ उपयोगी हुन सक्छ।तर प्राचीन अवधारणालाई आधुनिक वातावरणीय नीतिको प्रत्यक्ष विकल्प मान्नु उचित हुँदैन। यसको सट्टा तिनबाट नैतिक चेतना, संयम, सहअस्तित्व र प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्वका मूल्य ग्रहण गर्न सकिन्छ।

५. ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद् : कर्मबाट ज्ञानतर्फको यात्रा

वैदिक साहित्यको विकासक्रममा ब्राह्मण, आरण्यक र उपनिषद्हरूले विशेष दार्शनिक भूमिका निर्वाह गरेका छन्। ऐतरेय, तैत्तिरीय र शतपथजस्ता ब्राह्मण ग्रन्थहरूले यज्ञीय परम्परा, अनुष्ठान र वैदिक मन्त्रहरूको व्याख्या गरेका छन्।आरण्यक साहित्यले कर्मकाण्डीय चिन्तन र आध्यात्मिक–दार्शनिक अन्वेषणबीच एउटा संक्रमण निर्माण गर्छ। ‘अरण्य’ अर्थात् वनसँग सम्बन्धित यस साहित्यमा बाह्य अनुष्ठानको अर्थभन्दा पर गएर ध्यान, प्रतीक, आत्मचिन्तन र अस्तित्वसम्बन्धी प्रश्नतर्फ उन्मुख हुने प्रवृत्ति देखिन्छ।उपनिषद्हरूमा यही प्रश्न अझ गहिरिन्छ। ‘ब्रह्म के हो?’, ‘आत्मा के हो?’, ‘ज्ञानको स्वरूप के हो?’, ‘मृत्युपछि के हुन्छ?’ जस्ता प्रश्नहरू संवादात्मक शैलीमा प्रस्तुत हुन्छन्। यसरी वैदिक परम्परामा बाह्य यज्ञबाट आन्तरिक ज्ञानतर्फको दार्शनिक रूपान्तरणको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रवाह देख्न सकिन्छ।

६. पौरस्त्य चिन्तनको व्यापकता

पौरस्त्य दर्शनलाई भारतीय वैदिक परम्परामा मात्र सीमित गर्नु यसको व्यापकतालाई संकुचित गर्नु हुनेछ। चीनको कन्फ्युसियसवादी परम्पराले नैतिक अनुशासन, सामाजिक उत्तरदायित्व, पारिवारिक मर्यादा र सुशासनमा जोड दिन्छ। ताओवादी चिन्तनले प्रकृतिसँगको सामञ्जस्य, सरलता र जीवनको स्वाभाविक प्रवाहलाई महत्त्व दिन्छ। बौद्ध दर्शनले दुःख, तृष्णा, अनित्यत्व, करुणा र प्रज्ञाको माध्यमबाट मानव जीवनको नैतिक तथा आध्यात्मिक रूपान्तरणको बाटो प्रस्तुत गर्छ।यी परम्पराहरूबीच गहिरा भिन्नता हुँदाहुँदै पनि एउटा साझा प्रश्न देखिन्छ—मानिसले आफ्नो जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण, संयमित र नैतिक बनाउन सक्छ? यही प्रश्नले पौरस्त्य दर्शनलाई केवल प्राचीन ज्ञानको संग्रह नभई आज पनि संवादयोग्य बौद्धिक परम्परा बनाएको छ।

पौरस्त्य दर्शनलाई ‘तर्कविरोधी’ र पाश्चात्य दर्शनलाई ‘तर्कप्रधान’ भनेर सरल विभाजन गर्नु ऐतिहासिक रूपमा पर्याप्त हुँदैन। भारतीय न्याय दर्शनदेखि बौद्ध तर्कपरम्परासम्म प्रमाण, अनुमान, प्रत्यक्ष, भाषा र ज्ञानको वैधताबारे अत्यन्त सूक्ष्म बहस भएको पाइन्छ।यसकारण पौरस्त्य चिन्तनको विशेषता तर्कको अनुपस्थिति होइन; बरु तर्क, अनुभव, ध्यान, नैतिक अभ्यास र आत्मानुशासनलाई विभिन्न दर्शनले फरक–फरक अनुपातमा संयोजन गर्नु हो। आधुनिक अकादमिक अध्ययनका लागि यही बहुलता यसको महत्त्वपूर्ण विशेषता हो।

७. आधुनिक मानवताका लागि वैदिक चिन्तनको सान्दर्भिकता

आजको संसार विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकासबाट अभूतपूर्व रूपान्तरणमा छ। तर भौतिक प्रगतिले मात्र मानिसका सबै प्रश्न समाधान गरेको छैन। मानसिक अशान्ति, सामाजिक विभाजन, वातावरणीय संकट, उपभोक्तावाद, हिंसा र नैतिक द्विविधा अझै मानव समाजका चुनौती बनेका छन्।यस्तो अवस्थामा वैदिक तथा पौरस्त्य चिन्तनबाट सत्य, आत्मअनुशासन, संयम, कर्तव्य, सहअस्तित्व, करुणा र प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्वजस्ता मूल्य पुनर्विचार गर्न सकिन्छ। भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्तव्यलाई महत्त्व दिन्छ; उपनिषद्हरूले आत्मअन्वेषणलाई गहिरो बनाउँछन्; बौद्ध दर्शनले करुणा र प्रज्ञालाई जोड दिन्छ; कन्फ्युसियसवादी चिन्तनले नैतिक सामाजिक सम्बन्ध र जिम्मेवार आचरणलाई प्राथमिकता दिन्छ।तर आधुनिक समाजको जटिलतालाई प्राचीन सूत्रहरूले मात्र समाधान गर्छन् भन्नु अतिरञ्जना हुनेछ। समकालीन मानवताका चुनौती समाधान गर्न वैज्ञानिक ज्ञान, लोकतान्त्रिक संस्था, मानवअधिकार, संवैधानिकता, सामाजिक विज्ञान र प्राचीन नैतिक परम्पराबीच संवाद आवश्यक छ।

८. मानव सभ्यताको साझा बौद्धिक सम्पदा

वेदलाई मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ वा विश्वका सबै धर्मग्रन्थहरूको पिता जस्ता दाबीका साथ प्रस्तुत गर्दा ऐतिहासिक प्रमाण र धार्मिक विश्वासबीच स्पष्ट भेद गर्नुपर्छ। वैदिक साहित्य अत्यन्त प्राचीन र मानव इतिहासको महत्वपूर्ण वाचिकसाहित्यिक परम्परा हो भन्ने कुरा व्यापक रूपमा स्वीकारिन्छ। तर विश्वका सबै धार्मिक ग्रन्थहरू वेदबाटै प्रत्यक्ष रूपमा विकसित भएका हुन् भन्ने दाबीका लागि तुलनात्मक इतिहास, भाषाशास्त्र र प्रमाणमा आधारित अध्ययन आवश्यक हुन्छ।वेद र वैदिक साहित्यले मानव सभ्यताको एउटा अत्यन्त प्राचीन बौद्धिक संसारलाई सुरक्षित राखेका छन्। तिनमा भाषा छ, काव्य छ, मिथक छ, प्रकृतिको अनुभूति छ, धार्मिक चेतना छ, सामाजिक जीवनका संकेत छन् र अस्तित्वबारे गहिरा प्रश्न छन्। यही बहुआयामिकताले वैदिक साहित्यलाई धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर इतिहास, भाषाशास्त्र, दर्शन, मानवशास्त्र र संस्कृति अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण बनाएको छ।

९. निष्कर्ष :

पौरस्त्य दर्शन र वैदिक चिन्तन मानव सभ्यताको बौद्धिक यात्रामा मानिसले आफू र संसारलाई बुझ्न गरेको दीर्घ प्रश्नयात्राको जीवित अभिलेख  हो। यसको शक्ति अतीतलाई गौरवका साथ दोहोर्याउनुमा मात्र छैन; वर्तमानका प्रश्नसँग त्यसलाई आलोचनात्मक संवादमा ल्याउन सक्नुमा छ।वैदिक ऋषिहरूले प्रकृति, चेतना, सत्य र अस्तित्वमाथि प्रश्न गरे। उपनिषद्हरूले बाह्य जगत्बाट आन्तरिक चेतनातर्फ दृष्टि फर्काए। भारतीय दर्शनले ज्ञान, तर्क, कर्म र मोक्षका विविध मार्गबारे विमर्श गर्यो। चीन, तिब्बत र अन्य पूर्वीय सभ्यताहरूले नैतिकता, करुणा, प्रकृतिसँगको सामञ्जस्य र सामाजिक उत्तरदायित्वका आफ्ना विशिष्ट परम्परा निर्माण गरे।

आजको युगमा यी परम्पराको पुनर्पाठ अतीतको अन्धअनुकरणका लागि होइन, मूल्यको पुनर्समीक्षाका लागि आवश्यक छ। आधुनिक विज्ञानले हामीलाई संसार कसरी काम गर्छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ; दर्शनले त्यस ज्ञानको अर्थबारे प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ; नैतिकताले त्यस ज्ञानको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने दिशा दिन्छ।यस दृष्टिले पौरस्त्य दर्शन र वैदिक चिन्तनको वास्तविक योगदान कुनै एक धार्मिक वा सांस्कृतिक समुदायको सीमाभित्र मात्र बन्द हुँदैन। सत्यको खोजी, ज्ञानप्रतिको जिज्ञासा, आत्मअनुशासन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, करुणा, सहअस्तित्व र मानवकल्याणका मूल्यहरू मानव सभ्यताको साझा नैतिक पूँजी हुन्। अतः वेदलाई  प्रश्न गर्ने, खोज्ने र अर्थ निर्माण गर्ने मानव चेतनाको प्राचीन दस्तावेजका रूपमा पढ्न सकिन्छ। पौरस्त्य दर्शनलाई समकालीन मानवताका प्रश्नसँग संवाद गर्न सक्ने बहुविध बौद्धिक परम्पराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। परम्परा तब मात्र जीवित रहन्छ, जब त्यसले नयाँ पुस्तालाई अतीत सम्झाउने मात्र होइन, भविष्यबारे सोच्ने विवेक पनि प्रदान गर्छ। यही अर्थमा पौरस्त्य दर्शन र वैदिक चिन्तन मानव सभ्यताको साझा बौद्धिक यात्रामा अझै पनि एउटा गहिरो, प्रश्नाकुल र प्रेरणादायी अध्यायका रूपमा उपस्थित छन्।