गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

नेपाली साहित्यमा प्रकृतिको उपस्थिति नयाँ होइन। हिमाल, नदी, वन, फूल, माटो र आकाश नेपाली कविताका पुराना सहयात्री हुन्। तर प्रकृतिलाई सङ्कटग्रस्त जीवन, प्रतिरोधको भाषा, नारी अस्तित्वको प्रतीक र सभ्यताको नैतिक प्रश्नका रूपमा प्रस्तुत गर्ने चेतना अपेक्षाकृत नयाँ साहित्यिक विकास हो। यही नयाँ चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्ने महत्त्वपूर्ण कृति हो, ‘हरित हस्ताक्षर’ कवितासङ्ग्रह। अस्मिता हाम्रो प्रकाशनबाट २०८३ सालमा प्रकाशित यस सङ्ग्रहले प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई भावुकतामा सीमित राखेको छैन। यसले मानिसलाई प्रश्न गरेको छ। सभ्यतालाई कठघरामा उभ्याएको छ। विकासको अर्थ पुनः सोच्न बाध्य बनाएको छ।

हरित हस्ताक्षरको पहिलो विशेषता यसको वैचारिक व्यापकता हो। यो वन संरक्षणसम्बन्धी कविता सङ्ग्रह हो। यो नदीको स्वतन्त्रता, माटोको स्मृति, महिलाको अस्तित्व, श्रमको सम्मान, विकासको हिंसा, पर्यावरणीय न्याय, वर्गीय असमानता र मानव सभ्यताको आत्मालोचनासँग गाँसिएको कृति हो। यहाँ प्रकृति बोल्छ। नदी रुन्छ। माटो सम्झन्छ। वन प्रतिरोध गर्छ। महिला र प्रकृति एउटै पीडाको दुई रूपझैँ उपस्थित हुन्छन्। यही कारणले यो सङ्ग्रह नेपाली इकोपोइट्रीको एउटा महत्त्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा उभिन सक्छ।

सङ्ग्रहमा ‘नदी र माटो’ विषयवस्तुअन्तर्गत समेटिएका कविताहरूले मानिसको आफ्नो भूमिसँग रहेको सम्बन्धलाई अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन्। नदी र माटोसँगको नाता जैविक मात्र होइन। यो अस्तित्वको नाता हो। रगतको नाताभन्दा पनि गहिरो। वैवाहिक सम्बन्धभन्दा पनि स्थायी। मानिस जन्मन्छ माटोबाट। नदीको पानीले हुर्कन्छ। अन्ततः माटोमै विलीन हुन्छ। त्यसैले नदी र माटो मानिसको बाहिरी सम्पत्ति होइनन्। तिनै मानिसको जीवनको मूल पाठ हुन्।

कवि उषा शेरचनको ‘पानीजस्तै म’ यस सङ्ग्रहको संवेदनशील र दार्शनिक कविता हो। उनी लेख्छिन्—

“तिमीले मलाई
भीरमा लगेर फाल्यौ
म झरना बनेर छङ छङ खसिरहेँ
यदि म त्यसरी नखसेको भए
झरना यति सुन्दर
कहाँ देखिन्थ्यो होला ?”

यहाँ पानी नारीको आत्मकथा हो। पीडा पनि हो। प्रतिरोध पनि हो। दर्शन पनि हो। मानिसले फालेको शरीर प्रकृतिले झरनामा रूपान्तरण गरेको छ। आघात सौन्दर्यमा बदलिएको छ। यही कविताको मूल शक्ति हो। यो कविताले पीडालाई पराजय ठान्दैन। बरु पीडाभित्र नयाँ सौन्दर्यको सम्भावना देख्छ। यस दृष्टिले उषाको काव्यचेतना नेपाली साहित्यको नारीवादी संवेदनासँग जोडिन्छ भने विश्वसाहित्यमा माया एन्जेलुको प्रतिरोधी चेतनासँग पनि संवाद गर्छ। जसरी एन्जेलुले अपमान र दमनबाट उठ्ने मानवीय आत्मालाई कविता बनाइन्, उषाले झर्नुलाई विनाश होइन, रूपान्तरणको सौन्दर्य बनाएकी छिन्।

शोषण र प्रतिरोधका कविताहरूमा ‘हरित हस्ताक्षर’को स्वर अझ तीखो बनेर आएको छ। कवि कृष्ण बाउसेको ‘धर्ती र महिला’मा विषादीको प्रयोगबाट प्रकृतिमाथि भइरहेको हिंसा चित्रित छ। पोषणको नाममा विष खुवाइएको धर्ती। सहनशीलतालाई मुर्छित बनाइएको शरीर। अनि छाला निकालेर रक्ताम्य पारिएको अस्तित्व। यो आधुनिक उपभोक्तावादी सभ्यताको प्रश्न हो। हामीले उत्पादन बढायौँ। तर माटोको स्वास्थ्य घटायौँ। हामीले भोजन खोज्यौँ। तर विष पनि उत्पादन गर्यौँ। यो विरोधाभास आधुनिक विकासको सबैभन्दा ठूलो त्रासदी हो।

यस सन्दर्भमा कवि रवीन्द्रनाथ ठाकुरको प्रकृतिप्रेम स्मरणीय हुन्छ। ठाकुरका कवितामा प्रकृति मानव आत्माको सहयात्री हो। ‘हरित हस्ताक्षर’का कवितामा भने प्रकृति सहयात्री मात्र छैन। घाइते शरीर बनेर उपस्थित छ। त्यस्तै विश्वसाहित्यमा पाब्लो नेरुदाले पृथ्वी, ढुङ्गा, समुद्र र वस्तुहरूमा इतिहास खोजेझैँ यहाँका कविहरूले माटो र नदीमा मानिसको अपराध खोजेका छन्। नेरुदाको कवितामा प्रकृति स्मृतिको भूगोल हो। हरित हस्ताक्षरमा प्रकृति चेतावनीको भूगोल बनेको छ।

कवि विनोदविक्रम केसीको ‘दिदीका मितेनीहरू’ले संरक्षणकर्मीको सामाजिक पीडालाई मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ। “तेरो दिदीलाई जङ्गलले खायो, खोलाले निल्यो, बतासले उडायो” भन्ने हरफमा समाजको विडम्बना छ। प्रकृतिका लागि काम गर्ने मानिसलाई समाजले बुझ्न सकेको छैन। संरक्षणकर्मीलाई सम्मान गर्नुपर्ने ठाउँमा उसलाई व्यङ्ग्य र अपमानको पात्र बनाइन्छ। यो कविता पर्यावरणीय आन्दोलनको सामाजिक मनोविज्ञानमाथिको टिप्पणी पनि हो। परिवर्तनको यात्रामा सबैभन्दा पहिले परिवर्तनकारी मानिस नै एक्लिन्छ। उसलाई समाजले बुझ्दैन। यही सत्य इतिहासभरि देखिन्छ।

सहअस्तित्व विषयवस्तुमा समेटिएका कविताहरूले सङ्ग्रहलाई सामाजिक न्यायको आयाम दिएका छन्। कवि सुमिनाको ‘समताको फूल’ नारी अधिकारको प्रश्न उठाउने कविता हो। अंश र वंशको अधिकारबाट महिलालाई वञ्चित गर्ने समाजमाथि कविताले प्रश्न गर्छ। यहाँ पर्यावरण र नारीवाद एकअर्कासँग जोडिएका छन्। प्रकृतिमाथि पुरुषप्रधान विकासको हिंसा। महिलामाथि पितृसत्ताको हिंसा। दुवै संरचनाको जरो शक्ति र नियन्त्रणमा छ। यही कारणले ‘हरित हस्ताक्षर’लाई इकोफेमिनिस्ट दृष्टिकोणबाट पढ्न सकिन्छ।

विश्वप्रसिद्ध चिन्तक तथा लेखिका वाङ्गारी माथाईले वन संरक्षण र महिला सशक्तीकरणलाई एउटै आन्दोलनमा जोडिन्। उनको ग्रीन बेल्ट मुभमेन्टले रूख रोप्नु वातावरणीय कामका साथै सामाजिक न्यायको काम पनि हो भन्ने प्रमाणित गरेको थियो। हरित हस्ताक्षरका कविताहरूमा पनि यही चेतनाको नेपाली प्रतिध्वनि पाइन्छ। नारीलाई दबाउने र प्रकृतिलाई दोहोर्‍याउने सत्ता संरचना एउटै मानसिकताको उपज हुन् भन्ने विचार कविताका विभिन्न तहमा प्रकट भएको छ।

कवि गौरीको ‘थाहा छ आमालाई’ कविताले प्रकृति र परम्परागत ज्ञानको सम्बन्धलाई उठाएको छ। जङ्गल खुलाउनुअघि पूजा गर्ने संस्कार। सिमेभूमे र सिल्दो नाल्दोलाई जोगाउने चेतना। जल, जमिन र जङ्गललाई भावी पुस्ताका लागि बचाउने भावना। यी सबै नेपाली समाजको परम्परागत पर्यावरणीय ज्ञानका उदाहरण हुन्। तर कविताले यस परम्पराको अर्को कठोर सत्य पनि देखाएको छ। प्रकृतिलाई पूजा गर्ने समाजभित्र महिला आफैँ पितृसत्ता र पुँजीवादको कारागारमा छन्। यही विरोधाभास कविताको सबैभन्दा गहिरो दार्शनिक प्रश्न हो।‘हरित हस्ताक्षरको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष अन्तरपुस्तीय न्यायको चेतना हो। हामीले आज प्रकृतिमाथि गरेको व्यवहारको मूल्य भोलिको पुस्ताले तिर्नुपर्नेछ। त्यसैले प्रकृति संरक्षण दया होइन। जिम्मेवारी हो। मानव अधिकारको विस्तार हो। भावी पुस्ताप्रतिको नैतिक कर्तव्य हो। यो दर्शन विश्वव्यापी पर्यावरणीय चिन्तनसँग जोडिन्छ। मानिस पृथ्वीको मालिक होइन। अस्थायी अतिथि हो। माटो हाम्रो सम्पत्ति होइन। हामी माटोका अस्थायी उत्तराधिकारी हौँ।

आघात र क्षति विषयवस्तुमा समेटिएका कविताहरूले आधुनिक सभ्यताको विनाशकारी अनुहारलाई उजागर गरेका छन्। प्रकृतिमाथि दिनहुँ चोट लागिरहेको छ। नदी थुनिएका छन्। वन काटिएका छन्। पहाड भत्काइएका छन्। जैविक विविधता घटिरहेको छ। विकासका नाममा विनाशलाई वैधानिक बनाइएको छ। कविताले यही मौन हिंसालाई भाषामा उतारेको छ। यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि यही हो कि यसले पर्यावरणीय विषयलाई तथ्यको भाषामा होइन, संवेदनाको भाषामा प्रस्तुत गर्छ।

कवि शान्ति प्रियवन्दनाको ‘देउरालीमा गुराँस बेच्ने केटीका नाममा’ यस सङ्ग्रहको अत्यन्त मानवीय कविता हो। “तिमी वन र पेटबीच उभिएकी छ्यौ” भन्ने पङ्क्तिले पर्यावरण संरक्षणको जटिल प्रश्नलाई सरल ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ। जङ्गल जोगाउनुपर्छ। तर पेट पनि भर्नुपर्छ। गुराँस नचुँड्दा वन जोगिन्छ। तर चुँडेर बेच्दा घरको चुल्हो बल्छ। यही गरिबी र संरक्षणबीचको द्वन्द्व हो। संरक्षणको बहस गर्ने मानिसले भोकको प्रश्न बुझ्नुपर्छ। अन्यथा संरक्षण केवल सम्पन्न वर्गको नैतिक विलास बन्न सक्छ।

यो दृष्टिकोण नेपाली साहित्यको जनवादी चेतनासँग पनि जोडिन्छ। पारिजातले समाजका किनारामा रहेका मानिसको पीडालाई साहित्यमा ल्याइन्। भूपि शेरचनले सत्ता र समाजको विडम्बनामाथि व्यङ्ग्य गरे। हरित हस्ताक्षरले त्यही आलोचनात्मक परम्परालाई पर्यावरणीय धरातलमा विस्तार गरेको छ। यहाँ प्रकृति बचाउने कुरा छ। तर मानिसलाई भोकै राखेर प्रकृति बचाउने विचारलाई कविताले सहज रूपमा स्वीकार गर्दैन। यो सङ्ग्रहको मानवीय चेतना हो।

सङ्ग्रहकी सम्पादक डा. गीता त्रिपाठीको ‘शोकगीत र अतृप्त युद्ध’ विकासको आलोचना गर्ने सशक्त कविता हो। “रोकिदियौ नदीको अथक गतिलाई” भन्ने पङ्क्तिमा आधुनिक सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न समेटिएको छ। नदीको स्वभाव बग्नु हो। मानिसको स्वभाव नियन्त्रण गर्नु भएको छ। मानिसले नदीलाई थुन्यो। प्रवाहलाई बाँधमा बदल्यो। समयलाई घडेरीमा बदल्यो। प्रकृतिको स्वतन्त्रतालाई आर्थिक लाभमा रूपान्तरण गर्‍यो। यही नै विकासको हिंसा हो।

यो कविता विश्वसाहित्यका पर्यावरणीय चिन्तनसँग संवाद गर्छ। अमेरिकी लेखिका राचेल कार्सनले वैज्ञानिक विकासको अन्धोपनमाथि प्रश्न उठाएकी थिइन्। ‘हरित हस्ताक्षर’का कविताहरूले पनि विकासलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्दैनन्। तर विकासको नैतिकता खोज्छन्। विकास कसका लागि? कति मूल्यमा? कुन प्रकृतिको विनाश गरेर? यी प्रश्नहरूले सङ्ग्रहलाई केवल कविता सङ्ग्रह नभई वैचारिक दस्तावेज बनाएका छन्।कवि अशोक थापाको ‘पर्धेनी कुरा’ले स्मृति र आधुनिकताको सम्बन्धलाई अत्यन्त सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ। हलीदाइको हलो। किशोरीको पँधेरो। दतिवन। मसिनो माटो। स्नान। गाउँको सामाजिक जीवन। यी सबै अहिले कथामा सीमित भएका छन्। “जुग भयो बन्द भएको पधेर्नी कुरा” भन्ने अनुभूति केवल पुरानो समयको सम्झना होइन। यो हराउँदै गएको सांस्कृतिक पारिस्थितिकीको शोकगीत हो। आधुनिकताले सुविधा दिएको छ। तर कतिपय सामुदायिक स्मृतिहरू खोसेको पनि छ।

कवि राधिका कल्पितको ‘फूलमती र बागमतीहरू’ सङ्ग्रहको व्यङ्ग्यात्मक र प्रतिरोधी स्वर हो। यहाँ नदीमाथि भएको प्रदूषणलाई नारी शरीरमाथि भएको हिंसासँग जोडिएको छ। मानव सभ्यताको ‘डम्पिङ साइट’ बनेको नदी। सुसाइमा सुनिने प्रतिरोध। मध्यबजारमा खाट नबन्ने र नदीकिनारमा घाट नहुने चेतावनी। यी बिम्बहरू तीखा छन्। कविताले पाठकलाई असहज बनाउँछ। यही असहजता सफल कविताको शक्ति हो। किनकि साहित्यको काम सधैँ मनोरञ्जन मात्र होइन। कहिलेकाहीँ साहित्यले हाम्रो आरामदायी विवेकलाई भत्काउनुपर्छ।

नारीवादी र इकोफेमिनिस्ट चेतनामा राधिकाको कविता विशेष अर्थपूर्ण देखिन्छ। प्रकृति र महिला दुवैमाथि नियन्त्रणको इतिहास छ। नदीलाई बाँधिन्छ। महिलालाई सीमामा राखिन्छ। माटोलाई उत्पादनको साधन मानिन्छ। महिलालाई प्रजननको साधन। दुवैको स्वतन्त्रता सत्ताका लागि चुनौती बन्छ। यही कारणले कवि लक्ष्मी रुम्बाको ‘नदी नोस्टाल्जिया’मा “स्वतन्त्र नदी, स्वतन्त्र महिला”सँग मानिसलाई डर लागेको भनाइ अत्यन्त गहिरो लाग्छ। नदी स्वतन्त्र बग्दा सभ्यताको नियन्त्रण कमजोर हुन्छ। महिला स्वतन्त्र हुँदा पितृसत्ताको नियन्त्रण कमजोर हुन्छ।

इको कविताको नयाँ प्रयोगका रूपमा विजय हितानको ‘इको डेटिङ’ पनि उल्लेखनीय छ। प्रेम र पर्यावरणलाई जोड्ने यो कविता नयाँ पुस्ताको भाषामा पर्यावरणीय चेतना निर्माण गर्ने प्रयास हो। चुरेको भूक्षय। मधेशको डुबान। यौवनको उत्साह। तटबन्ध। आणविक सङ्घर्ष। प्रेम र करुणा। यी सबैलाई एउटै काव्यात्मक फ्रेममा राख्नु कविको नवीनता हो। पर्यावरणीय चेतना सधैँ गम्भीर भाषामा मात्र व्यक्त हुनुपर्छ भन्ने छैन। प्रेमको भाषाबाट पनि पृथ्वीलाई बचाउने कुरा गर्न सकिन्छ। यही प्रयोगात्मक चेतनाले कवितालाई समकालीन बनाएको छ।

अन्त्यतिर कवि लक्ष्मी रुम्बाको ‘नदी नोस्टाल्जिया’ले सङ्ग्रहको मूल दर्शनलाई पुनः स्थापित गर्छ। नदी र महिला दुवै स्वतन्त्रता चाहन्छन्। तर सत्ता नियन्त्रण चाहन्छ। सभ्यताको नाममा सपनाहरू बिथोलिन्छन्। आँसुको गर्भमा मूल्यसूची टाँगिन्छ। यो बजारवादी सभ्यताको कठोर आलोचना हो। आज सबै कुराको मूल्य छ। नदीको पनि। वनको पनि। माटोको पनि। तर मूल्य र मूल्यवानतामा अन्तर छ। बजारले नदीको मूल्य तोक्न सक्छ। तर नदीको अस्तित्वको मूल्य निर्धारण गर्न सक्दैन।

यस सङ्ग्रहको संरचनात्मक विशेषता यसको बहुविषयकता हो। विभिन्न विषयवस्तुमा कविता विभाजन गरिनु सम्पादनको दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण देखिन्छ। नदी, माटो, शोषण, प्रतिरोध, सहअस्तित्व, आघात, क्षति र पर्यावरणीय चेतनाका विविध पक्षले सङ्ग्रहलाई व्यापक बनाएका छन्। चर्चित र स्थापित कविहरूसँगै विभिन्न पुस्ताका कविको उपस्थिति हुनु यसको अर्को सबल पक्ष हो। सरुभक्त, भूपिन, विमला तुम्खेवा, भवानी खतिवडा, विन्दु शर्मा, पुरु लम्साल, अभि सुवेदी, देवचन्द्र सुब्बा, निभा शाह, नेत्र एटम, देवेन सापकोटा र अभय श्रेष्ठलगायत कविका रचनाले सङ्ग्रहको साहित्यिक वजन बढाएका छन्।

सम्पादकहरू डा. गीता त्रिपाठी, डा. अशोक थापा, राधिका कल्पित र लक्ष्मी रुम्बाको सम्पादकीय दृष्टिले यस कृतिलाई विशिष्ट बनाएको छ। सम्पादन केवल कविता जम्मा गर्ने काम होइन। विविध स्वरलाई एउटा वैचारिक छातामुनि ल्याउने कला पनि हो। हरित हस्ताक्षरमा यही सम्पादकीय चेतना देखिन्छ। विभिन्न कवि छन्। फरक भाषा छन्। फरक अनुभव छन्। तर पृथ्वी कसरी बचाउने? मानिस कसरी बचाउने? भविष्यलाई कसरी सुरक्षित राख्ने?साझा चिन्ता एउटै छ।

सङ्ग्रहको अन्तिम भागमा डा. अर्चना थापाको ‘पर्यावरणीय सङ्कट र मानवअस्तित्व’ शीर्षक लेख समावेश हुनु पनि उल्लेखनीय छ। कविताको संवेदनालाई वैचारिक धरातल प्रदान गर्ने यस्तो लेखले कृतिको महत्त्व बढाएको छ। कविता र विचारबीचको संवाद यहाँ स्थापित भएको छ। यस अर्थमा ‘हरित हस्ताक्षर’ पर्यावरणीय चेतनाको पाठशाला पनि हो।

विश्वका नोबेल पुरस्कार प्राप्त साहित्यकारहरूको कृतिसँग प्रत्यक्ष तुलना गर्दा ‘हरित हस्ताक्षर’को स्वर स्थानीय अनुभवबाट विश्वव्यापी चिन्तासम्म फैलिएको देखिन्छ। रवीन्द्रनाथ ठाकुरको प्रकृतिप्रेम, पाब्लो नेरुदाको पृथ्वीसँगको संवाद, टोनी मोरिसनको दमनमाथिको चेतना, डोरिस लेसिङको सामाजिक आलोचना यी विश्वसाहित्यिक परम्पराका विविध छायाहरू आधुनिक नेपाली इकोचेतनामा पनि देखिन्छन्। तर हरित हस्ताक्षरको आफ्नै विशिष्टता छ। यसले हिमाल, चुरे, मधेश, बागमती, गुराँस, पँधेरो र नेपाली नारीको जीवनलाई केन्द्रमा राख्छ। यसको भूगोल नेपाली छ। तर यसको चिन्ता विश्वव्यापी छ।

‘हरित हस्ताक्षर’ प्रकृतिको पक्षमा लेखिएको प्रतिरोधपत्र हो। नदीमाथि थुपारिएको अवरोधविरुद्धको आवाज हो। माटोमा मिसाइएको विषविरुद्धको आवाज हो। महिलामाथि थोपरिएको असमानताविरुद्धको आवाज हो। गरिबी र संरक्षणबीचको द्वन्द्व बुझ्ने प्रयास हो। विकासको अन्धदौडमाथिको प्रश्न हो। भावी पुस्ताप्रतिको नैतिक जिम्मेवारीको घोषणा हो।

कविता भावना र विचारको प्रतिबिम्ब हो। तर महान् कविता प्रतिबिम्ब भएर मात्र बस्दैन। यसले चेतना निर्माण गर्छ। प्रश्न उठाउँछ। प्रतिरोध जगाउँछ। मानिसलाई आफ्नो समयसँग असन्तुष्ट बनाउँछ। हरित हस्ताक्षरले यही काम गरेको छ। यसले पाठकलाई नदी हेर्न मात्र होइन, नदीको पीडा सुन्न सिकाउँछ। माटो टेक्न मात्र होइन, माटोको स्मृति बुझ्न सिकाउँछ। वनको सौन्दर्यमा रमाउन मात्र होइन, वनमाथि भइरहेको हिंसा देख्न बाध्य बनाउँछ।

आज हामी प्रकृतिको दोहनमा अभ्यस्त भएका छौँ। वृक्षरोपणका तस्बिरमा रमाएका छौँ। संरक्षणका भाषणमा सन्तुष्ट भएका छौँ। संस्था बनाएका छौँ। बैठक गरेका छौँ। घोषणा गरेका छौँ। तर कर्म कम गरेका छौँ। कतै हामीले गफका वृक्ष रोपिरहेका त छैनौँ? कतै अलमलको मल हालिरहेका त छैनौँ? ‘हरित हस्ताक्षर’ले यही प्रश्नलाई काव्यात्मक रूपमा हाम्रो सामु राख्छ।प्रकृति र नारी चेतनाको साझा स्वरलाई कलात्मक, वैचारिक र मानवीय उचाइमा पुर्‍याउन सफल ‘हरित हस्ताक्षर’ नेपाली साहित्यमा पर्यावरणीय चेतनाको महत्त्वपूर्ण हस्ताक्षर बनेको छ।