गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

आजको युग विज्ञान र प्रविधिको तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ, तर मानवता अझै पनि तनाव, अशान्ति, अन्याय र नैतिक पतनको समस्याबाट गुज्रिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा वैज्ञानिक अध्यात्मवाद एक महत्वपूर्ण वैकल्पिक मार्गको रूपमा देखा परेको छ, जसले आत्मिक उन्नति र भौतिक समृद्धिको सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। वैज्ञानिक अध्यात्मवाद भन्नाले आध्यात्मिक मूल्यहरूलाई तर्क, प्रमाण र वैज्ञानिक दृष्टिकोणका साथ बुझ्ने र व्यवहारमा उतार्ने अभ्यास हो।

यस अवधारणाले अन्धविश्वासलाई हटाउँदै ज्ञानमा आधारित आस्थालाई प्रोत्साहन गर्छ। मानिस केवल शरीर मात्र नभई चेतनशील आत्मा हो भन्ने दृष्टिकोणलाई वैज्ञानिक विधिबाट पुष्टि गर्न खोजिन्छ। उदाहरणस्वरूप, ध्यान, योग, मनोवैज्ञानिक अनुसन्धान र ऊर्जा विज्ञानजस्ता अभ्यासहरूलाई वैज्ञानिक अध्यात्मवादले आध्यात्मिक अभ्याससँग जोड्दछ।

मानवताको कल्याणका लागि वैज्ञानिक अध्यात्मवादले करुणा, शान्ति, अहिंसा, सहिष्णुता, र पारस्परिक सम्मानजस्ता मूल्यहरूलाई प्रोत्साहन गर्छ। यसले सामाजिक न्याय र समानताको आधार तयार गर्छ, जहाँ प्रत्येक व्यक्ति भौतिक रूपमा सुरक्षित र आत्मिक रूपमा सन्तुष्ट हुन सक्छ।समृद्धिको दृष्टिकोणले वैज्ञानिक अध्यात्मवादले आत्मिक सन्तुलनमार्फत सकारात्मक सोच, रचनात्मकता, र सामाजिक जिम्मेवारीको भावना विकास गराउँछ, जसले दीर्घकालीन शान्ति र समृद्धि सुनिश्चित गर्छ।

यसैले, वैज्ञानिक अध्यात्मवाद न त केवल साधना हो, न त केवल विज्ञान, यो दुवैको समन्वय हो, जसले मानव जातिलाई भौतिक र आध्यात्मिक उन्नतिको साझा मार्गमा अघि बढ्न मार्गदर्शन गर्छ।

आध्यात्मिकता जीवन र अस्तित्वको गहिराइमा जाने दृष्टिकोण हो, जसले मानिसहरूलाई आत्मा, ब्रह्माण्ड र मानवता बीचको सम्बन्ध बुझ्नमा मद्दत गर्दछ। नेपालमा आध्यात्मिकता मानिसहरूको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको छ र यसले मानसिक शान्ति र आन्तरिक सन्तुलनमा सहयोग पुर्‍याउँछ। यसले सामुदायिक संवाद र सहिष्णुता पनि बढाएको छ। नेपालमा परम्परागत र आधुनिक दृष्टिकोणको संयोजनमा आध्यात्मिकता प्रचलित छ, जहाँ युवा मानिसहरू व्यक्तिगत विकास र आध्यात्मिक अभ्यासमा संलग्न छन्। विज्ञान र प्राविधिक विकासका बावजुद आध्यात्मिकता मानिसहरूको जीवनका महत्वपूर्ण पक्षमा कायम छ। यसले समाजको सञ्जाललाई मजबुत बनाउँछ र आन्तरिक शान्ति र जीवनको गहिराईको खोजीमा निरन्तर यात्रा जारी राखिन्छ।

अध्यात्मले मानव चेतनाको जागृतिसँग सरोकार राख्दछ । अध्यात्म मानव चेतनाको जागृति र आन्तरिक गहिराइसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ। यसले व्यक्ति आफ्ना भित्री भावनाहरू, विचारहरू र इच्छाहरूसँग परिचित हुन र तिनीहरूको वास्तविकता बुझ्नमा मद्दत पुर्याउँछ। जब एक व्यक्ति आध्यात्मिक अभ्यासमा संलग्न हुन्छ, तब उसले आफ्नो चेतनालाई अधिक स्पष्ट र तीव्र रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ। यसले व्यक्ति आफूसँगको सम्पर्कलाई बलियो बनाउँछ र आफ्नो अस्तित्वको गहिराइमा पुग्नमा मद्दत गर्दछ।अध्यात्मिकता चेतनाको एक प्रकारको जागरण हो जसले मानिसलाई आत्म-ज्ञान र आन्तरिक शान्तिको खोजी गर्न प्रेरित गर्दछ। यो केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक अभ्यासमा सीमित हुँदैन बरु मानसिक, भौतिक र दार्शनिक दृष्टिकोणमा पनि यसले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। जब चेतना जागृत हुन्छ तब व्यक्तिलाई आन्तरिक शान्ति र संतुलन प्रदान गर्दछ। आध्यात्मिक जागृति मानिसलाई केवल बाह्य संसारसँग मात्र होइन, अपितु आफ्नो भित्री आत्मासँग पनि साक्षात्कार गराउँछ। यस प्रक्रियाले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्न र जीवनको उद्देश्यलाई महसुस गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

यसले व्यक्तिमा शान्तिकामी चिन्तन, मानसपटलको आचारसंहिता र कालजयी चिजको खोजी तथा त्यसले पार्ने असरसँग सम्बन्धित रहन्छ । त्यसो हुँदा हिंसा, कृत्रिम वाद एवं प्रतिवादभन्दा माथि उठेर विश्व कल्याणको मान्यतामा समाहित हुन्छ । अध्यात्मबिनाको राजनीति, समाज नीति, अर्थनीति या हरेक वाद एवं चिन्तन सबै अपूरो छ भन्ने विषयले विश्वका हरेक बौद्धिकलाई घचघच्याएको छ । अध्यात्म सांसारिकताभन्दा समस्त मानवहितको शक्ति तथा जीवनमुक्तिको आधारशिला हो । यसले व्यक्तिलाई समुद्र जस्तो गम्भीर बनाउने मात्र होइन, मानसिक सन्तुलन पैदा गर्छ । त्यसैले आजको हरेक क्षेत्रबाट विक्षिप्त समाजमा अध्यात्मिकताको विषयले प्रश्रय पाउनु जरुरी छ ।

अध्यात्मिक ज्ञानले मानिसमा शुद्ध, शुभ र सकारात्मक चिन्तनको विकास गराउँछ, जसले बुद्धिलाई सशक्त, तीक्ष्ण र निर्णयक्षम बनाउँछ। यसले व्यक्ति सत्कर्मतर्फ उन्मुख भई समाजसेवी र परोपकारी बन्न सघाउँछ। अध्यात्मले नकारात्मक सोच हटाई मानसिक शान्ति, बल, र समग्र व्यक्तित्व विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।शुद्ध विज्ञान अध्यात्मबिना अपूर्ण हुन्छ भने अध्यात्म पनि वैज्ञानिक दृष्टिकोणबिना अधुरो रहन्छ। यी दुईलाई समन्वय गरेर प्रयोग गर्दा विश्वमा समृद्धि, शान्ति र सुखको स्थापनामा तीव्र गति ल्याउन सकिन्छ।

अध्यात्मले आत्मा र परमात्माको सम्बन्ध बुझ्न सहयोग गर्छ र आत्मज्ञानले जन्म-मरणको चक्रको यथार्थता प्रकट गर्छ। योग र ज्ञानद्वारा चित्तको शुद्धि गरेर आत्मिक उन्नति सम्भव हुन्छ।भौतिक उन्नति मात्रैले सन्तुष्टि दिन सक्दैन; ज्ञानबिना प्राप्त सफलता अधुरो हुन्छ। पूर्वीय दर्शनमा आत्मा सम्बन्धी विविध विचार छन्, जसले वैचारिक बहस उत्पन्न गरे पनि आत्मज्ञान र भाइचाराको भावना विकास गर्न अध्यात्म अपरिहार्य ठहरिन्छ।

राजनीतिक अस्थिरताका बीच अध्यात्मिक चेतना विकासको बलशाली शक्ति बन्न सक्छ। यसले एकता, प्रेम, पवित्रता र सकारात्मक दृष्टिकोण प्रवाह गरी व्यक्तिलाई सामूहिक हित र गहिरो सोचतर्फ अग्रसर गराउँछ, जसले विज्ञान, नीति र अनुसन्धानलाई साझा मानव कल्याणको दिशामा डोहोर्‍याउँछ।

जब भौतिकवादको चमत्कार बढ्दै गयो । भौतिक सभ्यताको विकास हुँदैगयो । तब अध्यात्मिक भावना हराउँदै गयो । भौतिक चिन्तनको बिजारोपण र आफ्नो अस्तित्वलाई मेट्दै गए । मानिस समाजवादी नभएर ब्यक्तिवादि हुन पुगे । राष्ट्रको अस्तित्वलाई भुल्न थाले । जब मानिस भौतिक सुख सुविधामा भुल्छ उसले आफ्नो कर्तब्य र इमानदारीतालाई भुल्छ । उसको दृष्टिमा अर्को संसार छैन भन्ने सम्झन्छ । भौतिकवादमा रमाएको मानिसले उन्नतिको साथै अवनति पनि गरिरहेको छ । यो अध्यात्मिकबादको अभाव हो । मानिसले आनन्दपूर्वक बाँच्नको लागि पूर्वीय र पाश्चात्य दर्शनको समन्वय गरी अगाडि बढेमा समस्त राष्ट्रको कल्याण हुनेछ ।

अध्यात्मको मुख्य ध्येय भनेको नै मृत्युपछि मुक्तिको कामना गर्नु हो । अध्यात्मले जीवनलाई एउटा संक्षिप्त कालखण्डको रुपमा व्याख्या गर्ने गरेको हुन्छ भने मृत्युलाई शास्वत सत्य । त्यसैले यसले जीवनमा तीब्र वैराग्यलाई नै विशेष प्राथमिकता दिने गर्दछ ।फेरि यो जगत्मा आउन नपर्नेगरी ईश्वरको सानिध्यमा पुग्नु नै हिन्दू धर्मशास्त्रका अनुसार मोक्ष अथवा मुक्ति हो । त्यसैले मानिसले आफ्नो जीवनकालभरमा फल प्राप्तिको आशा विना नै गरेको सत्कर्मले नै उसले मोक्ष पाउने कि नपाउने ? निर्धारण गर्ने गर्दछ ।महाभारत, श्रीमद्भागवत् गीता जस्ता हिन्दू धर्मशास्त्रहरु यस्ता अध्यात्म एवं दर्शनको सागर हुन् । जसबाट हामीले सानो अंश उठाउँदा पनि त्यो अत्यन्त जीवनोपयोगी हुने गर्दछ ।

विज्ञान मानव सम्पदाको एक उल्लेखनीय उपलब्धि हो । सत्यको खोजी नै विज्ञानको प्रमुख लक्ष्य हो । विज्ञानले असाधारण कुरालाई सम्भव बनाउँछ । वास्तवमा भन्नुपर्दा विज्ञान शब्दको उपयोग प्रायः सधैं प्राकृतिक विज्ञानहरूको निम्ति गरिन्छ । यसमा भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र र जीव विज्ञान पर्दछन् । प्रकृति र विज्ञानबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको हुन्छ ।विज्ञानमा वैज्ञानिकहरुले पहिला अवलोकन गर्छन् । अनि त्यो किन र कसरी भयो भनी प्रश्न गर्छन् । त्यसपछि परिकल्पना गर्न शुरु गर्छन् । त्यो परिकल्पनाअनुसार धेरै पटक प्रयोग वा परीक्षण गरेपछि अन्त्यमा गएर वैज्ञानिक सिद्धान्त बन्छ । हाम्रो पूर्वीय दर्शनले कल्पना धेरै ग–यो, तर त्यसको परीक्षण गर्ने उपकरणको विकास गर्न सकेन । यद्यपि हामीसँग वेदहरु भए तापनि विज्ञानको उचित विकास हुन सकेन ।

अध्यात्म ज्ञानले अनुशासित, मर्यादित र सन्तुलित बनाउन सिकाउँछ र यो विश्वजनीन सत्य हो। यसले सुख भन्दा आनन्दतर्फ लैजान्छ, प्रतिस्पर्धाभन्दा सामूहिक हितमा लैजान्छ। विकास पनि पुग्यो अब, विनासतर्फ लक्षित विकासको अर्थ छैन। सन्तुलन गुम्दै जाँदा मानवजातिको भविष्य झन् झन् खतरामा पर्दै जाने अवस्थाा अझ भयावह रुपमा आउने छ। त्यसैले अध्यात्मको ज्ञान र व्यवहारिक उपयोगले मात्र पृथ्वीलाई जोगाउन सक्छ। पूर्वीय अध्यात्म दर्शनका मूलभूत पक्षहरु मनन्योग्य छन्। मुख्य रुपमा गीता, उपनिषद, ब्रम्हसूत्र र बुद्धवाणीहरुलाई विश्वले राम्ररी अध्ययन र मनन गर्नु जरुरी छ, मानव जातिको अस्तित्व जोगाउन। अवश्य पनि अध्यात्मवादको नाममा हामीले भौतिकवादलाई न्यून ठान्न मिल्दैन, अवमूल्यन गर्न मिल्दैन । वास्तवमा भौतिक क्षेत्रमा भएको चमत्कारिक उपलब्धिकै कारण सिंगो विश्व एउटा सानो गाउँमा परिणत हुन पुगेको छ । हामी संसारको कुनै पनि मुलुकमा केही घण्टाको यात्राबाट सहज रूपमा पुग्न सक्ने भएका छौँ । टेलिभिजनको आविष्कारले गर्दा हामी घरभित्रको एउटा सानो कोठामा बसेर संसारका गतिविधिहरू देख्न र सुन्न सक्ने भएका छौँ ।

विज्ञान र सूचना प्रविधिको प्रगतिले जीवनलाई सहज र संचारलाई सुलभ बनाएको छ। यद्यपि, मनोविकृति जस्तै क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारबाट मानव मुक्त हुन सकेको छैन। प्रविधिले सुविधा दिए पनि मानवीय मूल्य, संवेदना, र आत्मीयतामा गिरावट आएको छ। भौतिक सुखमा केन्द्रित जीवनशैलीले भावनात्मक दूरी, तनाव र मानसिक समस्याहरू बढाएको छ।यस सन्दर्भमा, अध्यात्मिक चेतना आवश्यक र उपयोगी बनेको छ। वैज्ञानिक अध्यात्मवादको माध्यमबाट मानव जीवनमा शान्ति, सहिष्णुता र समृद्धि ल्याउन सकिन्छ। आजको आवश्यकता अध्यात्म र विज्ञानको समन्वय गर्दै समग्र मानव कल्याणतर्फ उन्मुख हुनु हो।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)