गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

राजविराज – वैशाखको झुल्सिने दिउँसो । आकाशको रंग आज बिहानैदेखि नै मटमेलो थियो, नीलो होइन—धुलोले लपेटिएको खरानी रंगको। सूर्य न त कोमल थियो, न त सुन्दर। ऊ आकाशमै आगोको थाली बोकेर हिँडेजस्तो थियो। राजविराजको धुलोले भरिएको बाटोबाट हुरीका छालहरू उठ्थे—कतै पानीको छाँट थिएन, न त चिसो हावाको आशा।

 

 

त्यही सडकछेउको एउटा बुढो पीपलको रुखमुनि तीन बालबालिका बसिरहेका थिए। एउटाको नाकबाट बगिरहेको सिँगान सुकिसकेको थियो, अर्कोले खाली टिनको डिब्बा कच्याककुचुक गर्दै हातमा खेलाइरहेको थियो, तेस्रो बच्चीको आँखा देखावटी खुला थियो तर आत्मा थाकिसकेको थियो। उनीहरूको पेट भोकले भित्र धसिएको थियो, निधारमा पसिना टल्किरहेको थियो—गर्मी, धुलो, अनि भोकको त्रासले यिनीहरू अब बालबालिका रहेनन्, लघु नागरिक बन्न बाध्य भएका थिए।

 

 

त्यही सडकको पारिपट्टि एउटा कन्टेनर अलिकति अघिमात्र हुइँकिएको थियो। कन्टेनरको पांग्राले उडाएको धुलो आकाशतिर ठोक्किएर फेरि जमिनतिर फर्किएको थियो। त्यो धुलोमा हराएका थिए मानिसका अनुहारहरू—धेरैले आफ्नो परिचय नै बिर्सिसकेका थिए।

 

 

कुनै दिन सिँगापुर जाने सपना देखेका युवाहरू अहिले चप्पल बिना पैदल हिँडिरहेका थिए। उनीहरूका आँखामा थकाइ, अनुहारमा उदासी, अनि ओठमा मौनता थियो। कुकुरहरू भुकिरहेका थिए—उनीहरूलाई पनि अब सुत्न घाम थोरै धेरै लाग्न थालेको थियो।

 

 

यही गर्मी, यही धुलो, यही मौनताको बिच, एउटा महिला—रेखा मण्डल—सडकको एक कुनामा थचक्क बसेकी थिइन्। उनको शरीरको हड्डी हड्डीसँग कुरा गर्न थालिसकेको थियो। अनुहार चुम्सिएको थियो, ओठ चिरिएको थियो। खुट्टाको चप्पल कता हरायो, आफैलाई थाहा थिएन। कपडाको रंग पहिचान गुमाइसकेको थियो—मूल रंगभन्दा धुलोको तह बाक्लिएको थियो।

 

 

उनी हिजो काठमाडौंबाट फर्किएकी थिइन्—अर्को झुटो आश्वासन बोकेर।
त्यहाँको ‘सिन्सियर सेभिङ्ग एण्ड क्रेडिट को–अपरेटिभ लिमिटेड’ को कार्यालय हावामा चिसो, तर व्यवहारमा गरिबका लागि आगो। यतिका वर्ष उनी यही संस्थाको ठगीमा जकडिएकी थिइन्।

पाँच वर्षअघि उनको श्रीमान बिरामी परेका थिए। काठमाडौंमा उपचार गर्न उनले आफ्नै घर धितो राखेर ऋण लिएकी थिइन्। ‘सिन्सियर’ भन्ने शब्दमा उनले ‘सत्यता’ खोजेकी थिइन्, तर त्यो शब्दमा विष थियो।

 

 

“१० लाख ऋणका लागि १ लाख घूस तिर्नुपर्छ,” मीरा कर्माचार्यले भनेकी थिइन्।
“अनि हरेक वर्ष ऋण नवीकरण पनि गर्नु पर्छ, सेवाशुल्क तिर्दै।”
“ब्याज तिर्न छुट छैन, ढिलो भयो भने जरिवाना।”

 

 

रेखाको पतिको उपचार सम्भव भएन।
तर ऋणको ब्याज, किस्ता, हर्जाना, सेवाशुल्क—सबैले उनको जीवन चुसे।
घर बचाउन उनले महिना महिनाको खर्च कटाइन्।
बच्चाहरूको स्कुल छाडियो, चप्पल किन्न बन्द भयो।
तर घर जोगिएन।

 

 

काठमाडौँ पुगेकी रेखालाई मीरा कर्माचार्यले यही भनिन्—
“कागजातअनुसार तपाईंको घर अब हाम्रो सम्पत्ति हो।”

 

 

कागज? त्यो त ऋण लिने बेला मात्र हस्ताक्षर गरेको थियो—तीनपल्ट ल्याप्चे, दसपल्ट सिग्नेचर।

त्यही कागज, अदालत बिना, सूचना बिना, अब उनको घर हडपिएको प्रमाण बन्यो।

रेखा मण्डल आज फिर्दा थिइन्—न पैसा थियो, न घर, न आशा।

 

 

उनले आफ्नो पिठ्युँको भारी सडकमा थच्याइन्। आकाश हेर्दै थिइन्—जहाँ कुनै बादल थिएन, कुनै देवता थिएन। नजिकै एउटा कुकुर आएको थियो—सायद उसलाई पनि थाहा थियो, रेखाको आत्मा चिसो छ।

 

 

आफ्नो दुई छोरीहरू र एक छोरोलाई हेर्दै उनी सोचिरहेकी थिइन्—”अब म उनीहरूलाई कहाँ पुर्‍याउँछु?”

 

सडकमा ट्रक गुडिरहेका थिए, कन्टेनर धुलो उडाइरहेका थिए, हरेक पाङ्ग्रा एउटा पीडाको साक्षीजस्तो लाग्थ्यो।

 

रेखाले झोलाबाट एउटा पत्र झिकिन्—२०७९ चैत ८ मा दर्ता गरिएको उजुरी।
सी–०४८८०९।
तर त्यो उजुरी दराजमा थन्किएको थियो।

साथमा अर्को कागज थियो—२०७८ साउन २८ को उजुरी।
सी–००८०६२।

तीन उजुरी, तीन वर्ष, एक न्याय पनि छैन।

रेखाले आँखा चिम्लिन्—अब उनलाई उजुरी नम्बर पनि झुटा लाग्थे।

अनि, आकाशबाट एक थोपा पानी झर्‍यो—तर त्यो पानी थिएन, उनको आँसु थियो।

त्यही आँसु आज धुलोसँग मिसिएर राजविराजका सडकहरूमा बगिरहेको छ।

 

 

धुलो, आँसु, र निराशाको त्यो दिन साँझमा परिणत हुँदै थियो।
तर राजविराजको साँझ उज्यालो कहिल्यै हुन्न—साँझको रंग पनि यहाँको आकाशजस्तै मटमेलो थियो। सूर्य अस्ताउँदै थियो, तर ताप कम भएको थिएन। घर बिना, छाना बिना, भविष्य बिना, रेखा मण्डल अझै सडकमै थिइन्। उनका छोराछोरीहरू थकित थिए, निद्रा र भोकको बिचमा झोलिएका थिए।

 

 

त्यति बेलामा, रेखाको अगाडि एउटा पातलो सवारी रोकिन्छ—बोलेरो जीप, जसको झ्यालभित्र ‘सिन्सियर’ को लोगो टाँसिएको छ। झ्यालबाट ओर्लन्छन्—मीरा कर्माचार्य। सेतो कुर्ता, गाढा चस्मा, र हातमा मोबाइल फोन।

 

उनको साथमा सुरक्षाकर्मी थियो—शायद उनीहरूलाई लाग्थ्यो, ‘गरीबीले आक्रमण गर्न सक्छ।’

मीरा कराउँदै भनिन्, “रेखा मण्डल, यहाँ किन भीख मागेर हाम्रो नाम बिगारिरहनुभएको छ?”

 

 

रेखा केही बोलिनन्।
उनले आँखा उठाएर ती महिलालाई हेरे—हेर्दा सबै ठीक लाग्ने, तर उनी आफैं भित्रदेखि खाली थिइन्।

 

 

मीरा फेरि भनिन्, “तपाईंले त हाम्रो सहकारीको बदनाम गर्न खोज्नु भयो—कानून अनुसार त हामी तपाईंलाई मानहानी मुद्दा हाल्न सक्छौं।”

अब भने रेखाको ओठ हल्लियो।
उनको आवाज चिरिएको, तर स्थिर थियो—“मेरो सपना त तपाईंहरूले पहिल्यै लुटिसक्नुभयो, अब प्रतिष्ठा पनि लानुहुन्छ?”

मीरा केही बोल्न सकिनन्। उनी फर्केर गाडीमा गइन्, र बिस्तारै त्यो सवारी धुलो उडाउँदै गयो—मानौं त्यो धुलो नै रेखाको अस्तित्व थियो।

 

त्यही साँझ, रेखा नजिकको मन्दिरको छायाँमा सुतिन्।
आकाशमा तारा थिएन, केवल उही भोक, घाम, धुलो, अनि आँसुहरूको अस्तित्व थियो।

 

तर त्यो रातमा, उनले सपना देखिन्—भिन्न सपना।

सपना जहाँ उनी ठगीको शिकार थिएनन्, उनी न्यायको खोजी गर्ने एक आवाज थिइन्।

 

भोलिपल्ट बिहान, उनी उठिन्। बच्चाहरू अझै निद्रामा थिए।
उनी नजिकैको एक चिया पसलमा पुगिन्।
त्यहाँ एक जना बुढा बसिरहेका थिए—धोती, गम्छा, अनि चुरोट।

 

“कता जानु भयो दिदी?” उनले सोधे।

रेखाले भनिन्, “मैले लड्नु छ—सिन्सियरविरुद्ध।”

बुढाले हाँस्दै भने, “यहाँ त सबै लडे, कोही जितेन।”

“तर मैले हराइसकेकी छु,” रेखाले भनिन्, “अब त जित्नै बाँकी छ।”

 

बुढाको आँखा गम्भीर भयो।
“तपाईंको कथा लेख्न सकिन्छ?”

रेखाले नहेरी भनिन्—”लेख्नुपर्छ। किनकि म त सकिएँ, तर हजारौं अझै बाँकी छन्।”

त्यही दिनदेखि, रेखा मण्डलको जीवन मोडिन्छ।

राजविराजदेखि काठमाडौँसम्मको यात्रा फेरि सुरु हुन्छ।

 

यसपालि उनी एक्लो छैनन्।
उनले अन्य पीडितहरूलाई भेट्न थाल्छिन्—रामचरण साह जसले छोरीको बिहेका लागि ऋण लिए, तर आज घर बिना छन्।
शान्ति गुरुङ, जसले ‘सिन्सियर’ मा २५ लाख जम्मा गरिन्, र आज उनको नाम खातामा छैन।

 

त्यो नाम मात्रको सहकारी, ‘सिन्सियर’, अब एउटा संस्थागत अपराधको पर्याय बनेको थियो।

 

रेखाले काठमाडौँमा एउटा सानो मिडिया संस्थाको ढोका ढक्ढक्याउँछिन्।
पत्रकार आभास गौतम उनलाई सुनिदिने पहिलो व्यक्ति बन्छन्।
रेखाको बयान, कागजात, फोटो, अनि हस्ताक्षर—सबै प्रमाण मिडिया सामु आउँछ।

 

“सिन्सियर: सहकारी होइन, संगठित लुट” शीर्षकमा पहिलो रिपोर्ट आउँछ।

रेखाले पहिलोपल्ट आफ्नो अनुहार अखबारमा देख्छिन्—कम्पित, कमजोर, तर साहसी।

 

तर ‘सिन्सियर’ पनि चुप लाग्दैन।
कम्पनीका वकिलले मानहानी मुद्दा हाल्छन्।
मिडिया संस्थालाई धम्की आउँछ।
रेखालाई राति अपरिचित फोनहरू आउँछन्—”हट यो कुरा, चुप लाग, होइन भने तेरो बच्चाहरू हराउलान्।”

 

तर अब रेखा थाक्दिनन्।

उनले सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना भिडिओ सन्देश राख्छिन्।
‘सिन्सियर पीडित समूह’ गठन हुन्छ।
हजारौं पीडितको हस्ताक्षर जम्मा गरिन्छ।

 

एक दिन, संसद भवनअगाडि रेखा मण्डलले धर्ना दिन्छिन्—तिन वर्षको उजुरी, र तीन जना बच्चाहरूको तस्बिर लिएर।

सांसदहरूको नजरमा त्यो एउटा आमाको प्रतिविम्ब हो—मौन पीडा, चिच्याइरहेको अन्याय।

त्यसपछि अख्तियारले छानबिन सुरु गर्छ।

 

सिन्सियरका सञ्चालकहरूलाई बयानका लागि बोलाइन्छ।
कागजात खोतलिँदै जान्छ—झुटा कागज, बनावटी सही, घूस रकमको ट्रान्सफर, बेपत्ता रकमको लेखाजोखा।

 

दुई वर्षपछि, सिन्सियरका प्रमुख सञ्चालक पक्राउ पर्छन्।
मीरा कर्माचार्य फरार हुन्छिन्, इन्टरपोल नोटिस जारी हुन्छ।

 

सहकारी ऐन संशोधन हुन्छ—धितो राख्दा गरिने कागजी प्रक्रिया अनिवार्य रूपमा भिडियो प्रमाणसहित गर्नुपर्ने कानुनी व्यवस्था हुन्छ।

रेखा मण्डल—अब पीडित मात्र होइन, अभियानकर्ता बन्छिन्।
उनले ‘नयाँ भरोसा’ नामक सहकारी शिक्षा अभियान सुरु गर्छिन्।

 

कहिले काँही उनी बालबालिकालाई भेट्न राजविराज फर्किन्छिन्।
त्यो सडक अझै धुलोले ढाकिएको छ, ट्रक उस्तै छन्, गर्मी अझै झन बढेको छ।

 

तर एक ठाउँमा उनी पीपलको रुखमुनि बस्छिन्, जहाँ कहिल्यै नबोल्ने तेस्रो बच्ची अब पुस्तक लिएर पढिरहेकी हुन्छे।

रेखा हेर्छिन्, आँखाभित्र न त आँसु बाँकी छन्, न त डर।

एक नयाँ आँसु खस्छ—यसपटक, जितको।