गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

उत्तर–आधुनिक युगमा समाजको समृद्धिको प्रश्न आर्थिक वृद्धि, प्रविधिको विकास वा भौतिक पूर्वाधारको विस्तारसँग मात्र सीमित छैन। आजको समयले देखाएको वास्तविकता के हो भने समृद्ध समाजको निर्माणका लागि मानवीय चेतना, नैतिकता र आध्यात्मिक मूल्यहरूको आधार आवश्यक हुन्छ। उत्तर–आधुनिक चिन्तनले एकल सत्य वा कठोर संरचनाभन्दा बहुलता, विविधता र अनुभवको महत्त्वलाई स्वीकार गर्छ। यही कारणले आजको समाजले मानव जीवनको अर्थ र समृद्धिको आधारलाई पुनः विचार गर्ने आवश्यकता महसुस गरिरहेको छ। यस सन्दर्भमा आध्यात्मिकता मानव चेतनाको परिष्कार, नैतिक आत्मबोध र सामाजिक सहअस्तित्वको आधारका रूपमा बुझ्न थालिएको छ।

आधुनिकताको आरम्भसँगै मानव समाजले विज्ञान, औद्योगिक विकास र तर्कवादलाई अत्यधिक महत्त्व दिएको थियो। यस प्रक्रियाले उत्पादन, प्रविधि र संस्थागत संरचनामा उल्लेखनीय प्रगति गरायो। तर यही प्रक्रियाले कतिपय अवस्थामा मानवीय संवेदना, सांस्कृतिक मूल्य र आध्यात्मिक आयामलाई कमजोर बनायो भन्ने आलोचना पनि उठ्दै आएको छ। उत्तर–आधुनिक चिन्तनले यही असन्तुलनलाई प्रश्न गर्दै मानव जीवनको समग्रता पुनः स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ। भौतिक प्रगति र आन्तरिक चेतनाबीच सन्तुलन कायम नगरेसम्म समाजको वास्तविक समृद्धि सम्भव हुँदैन भन्ने धारणा यस दृष्टिकोणको केन्द्रमा देखिन्छ।

मानवीय मूल्यहरू—जस्तै करुणा, सहिष्णुता, सत्यनिष्ठा, सेवा भावना र सहअस्तित्व—समाजको स्थायित्व र समृद्धिका आधारभूत तत्व हुन्। यी मूल्यहरू कानुनी व्यवस्था वा सामाजिक नियमले मात्र स्थायी रूपमा स्थापित गर्न सक्दैनन्। यसको लागि व्यक्तिको अन्तरमनमा नैतिक चेतना र आध्यात्मिक संवेदनाको विकास आवश्यक हुन्छ। आध्यात्मिकता यहाँ कुनै संकीर्ण धार्मिक सीमाभित्र बन्द अवधारणा होइन, बरु मानवको आत्मबोध, अन्तरसम्बन्धको अनुभूति र सार्वभौमिक मानवतासँगको सम्बन्धलाई जनाउने व्यापक चेतना हो। जब व्यक्ति आफ्नो अस्तित्वलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक कल्याणसँग जोडेर हेर्न थाल्छ, तब समाजमा सहकार्य, विश्वास र न्यायको वातावरण निर्माण हुन थाल्छ।

समृद्ध समाजको निर्माणमा नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै पनि समाजले जब दिगो विकास र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको सपना देख्छ, तब त्यसका लागि जनसाधारणमा नैतिक चेतना र मानवीय गुणहरूको विकास अनिवार्य हुन्छ। शिक्षा मात्र ज्ञान प्रदान गर्ने माध्यम होइन, बरु यसले व्यक्तिको चरित्र निर्माण, सामाजिक व्यवहार सुधार, र समग्र राष्ट्रको संस्कारलाई प्रबद्र्धन गर्ने कार्य गर्दछ। नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरू बिना कुनै पनि समाज समृद्ध, न्यायपूर्ण र सद्भावपूर्ण बन्न सक्दैन।

नैतिक शिक्षा भन्नाले केवल नियम, कानून वा परम्परागत नियमहरूको सिकाइ मात्र होइन, व्यक्तिमा सही र गलतको बोध गराउने, सामाजिक उत्तरदायित्व बुझाउने, र सद्गुणहरूको विकास गर्ने प्रक्रिया हो। यसले व्यक्ति आफैंलाई मात्र होइन, उसको परिवार, समाज र राष्ट्रलाई पनि समृद्ध बनाउने ऊर्जा दिन्छ। मानवीय मूल्यहरू—जस्तै सत्य, ईमानदारी, सहिष्णुता, दया, सहकार्य, न्याय, ममतापूर्ण व्यवहार—यी सबै गुणहरूले समाजमा विश्वास र मेलमिलाप कायम राख्न मद्दत गर्छन्।

समाजमा यदि नैतिक शिक्षा अभाव भयो भने, त्यसले अस्थिरता, अन्याय र विभाजन निम्त्याउन सक्छ। भ्रष्टाचार, नाफाखोरी, हिंसा र असमानता जस्ता सामाजिक समस्याहरू नैतिक मूल्यहरूको कमीका कारण उत्पन्न हुन्छन्। यसकारण, नैतिक शिक्षा एउटा दियो जस्तै हो, जसले अन्धकारलाई हटाउँदै उज्यालो फैलाउँछ। यसले व्यक्ति र समाजलाई जिम्मेवार बनाउने मात्र होइन, सामाजिक समस्याहरूको दीर्घकालीन समाधानको बाटो पनि खोल्छ।

वर्तमान समयको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा आर्थिक प्रगति महत्वपूर्ण छ तर त्यो नै समाजको समृद्धि होइन। वास्तविक समृद्धि त्यो हो जसमा सबै नागरिकलाई न्याय, सम्मान र अवसर प्राप्त हुन्छ। यस्तो समाज बनाउन शिक्षा प्रणालीले नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको समावेशले विद्यार्थीहरूलाई न केवल दक्ष बनाउँछ, तर उनीहरूलाई राम्रो नागरिकका रूपमा पनि तयार गर्छ। जब युवा पुस्ता नैतिक शिक्षा प्राप्त गर्छ, तब उनीहरू जिम्मेवार, समर्पित र सामाजिक रूपमा सचेत नागरिकका रूपमा विकसित हुन्छन्।

नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको प्रचारले सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानलाई प्रोत्साहन गर्छ। विभिन्न जाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिका बीच सहअस्तित्व र सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ। यसले सामाजिक एकता र राष्ट्रिय समृद्धिमा योगदान पुर्याउँछ। नेपालको विविधतापूर्ण समाजमा यो विशेष गरी महत्वपूर्ण छ, जहाँ मानवीय मूल्यहरूले मात्र विभिन्न समूहहरूबीच एकता र मेलमिलाप कायम गर्न सक्छन्।

सरकार र शैक्षिक संस्थानहरूले नैतिक शिक्षा प्रवर्धनका लागि विशेष नीति, पाठ्यक्रम र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। अभिभावक र समाजले पनि नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकतामा राखेर बालबालिकामा सही संस्कार र व्यवहार विकास गर्न सहयोग गर्नुपर्छ। यसले समाजमा जिम्मेवार र अनुशासित नागरिकहरूको सिर्जना गर्छ, जसले राष्ट्रको प्रगति र समृद्धिमा सकारात्मक योगदान दिन्छन्।

नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको विकासले व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यमा पनि सुधार ल्याउँछ। यस्तो व्यक्ति तनाव, निराशा र हिंसात्मक प्रवृत्तिबाट टाढा रहन्छ। सामाजिक रूपमा सहिष्णु, मैत्रीपूर्ण र सहयोगी व्यवहार गर्छ, जसले परिवारदेखि विश्वव्यापी स्तरसम्म शान्ति र सद्भाव कायम राख्न मद्दत गर्छ।

इमान्दारीता, प्रेम, दया, सद्भाव, करुणा, विश्वास, निप्पक्षता, बौद्धिकता, र सहयोगीपन जस्ता गुणहरू मानवीय मूल्य हुन् । समाजमा यी मूल्यहरूको महत्व बुझ्न र कार्यान्वयन गर्नका लागि शिक्षा, परिवार, समाज, र शैक्षिक संस्थाहरूको योगदान आवश्यक छ। मानव मूल्यहरूको अभिवृद्धि र शिक्षा भनेको सत्य, धर्म, शान्ति, प्रेम, र अहिंसाका मूल्यहरूलाई व्यवहारमा लागू गर्नु हो। सार्वजनिक क्षेत्र व्यवस्थापनमा यी मानवीय मूल्यहरूको उचित प्रयोगले समृद्धि, सामाजिक न्याय, सुशासन, र भ्रष्टाचारमुक्त व्यवस्था बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। मानवीय मूल्यले मानवलाई अन्य प्राणीहरू भन्दा उत्कृष्ट र चेतनशील बनाउँछ।

मानवीय, नैतिक, व्यावसायिक, लोकतान्त्रिक मूल्यहरुको प्रवर्धन गर्दै कानुनी शासन स्थापना गर्न सकेमा हरेक नेपालीले सुशासनको अनुभूति गर्न सक्नेछन् । सर्वजनिक प्रशासनलाई सक्षम, निष्पक्ष, जवाफदेहि, पारदर्शी, नतिजामुलक  वनाउन नैतिक, सामाजिक, आध्यात्मिक, मानवीय र नैतिक मूल्यको कार्यान्वयन गरी मुलुकलाई दिगो शान्ति, विकास र समृद्धितर्फ लम्काउन आवश्यक रहेको छ ।

वर्तमान समयमा प्रविधिको चरम विकास र आधुनिकिकरणको  विस्तारसँगै विश्वका अधिकांश देशहरुमा यो पक्ष कमजोर हुन थालेको छ । यसलाई सवै पक्षले चिन्ताको रुपमा लिएको अवस्था छ । मानव भएर जन्मिसकेपछि मानवता प्रदर्शन गर्नु सवैको दायित्व हो तर यो पक्षलाई मानवीय समुदायले नबुझिदिँदा मानविय मुल्यको ह्रास हुन थालेको  अवस्था छ । यो समस्या नेपाली समाजमा पनि स्पस्ट रुपमा देख्न सकिन्छ ।

समृद्ध समाज केवल आर्थिक वा भौतिक दृष्टिले विकास भएको समाज होइन; यसले नैतिकता, सहिष्णुता, करुणा र मानवता जस्ता मानवीय मूल्यहरूको गहिरो आधारमा टिक्ने समाज हो। प्राचीन दर्शन, धर्मग्रन्थ र आध्यात्मिक शिक्षाहरूले मानिसलाई केवल व्यक्तिगत उन्नति होइन, समुदाय र समाजको कल्याणमा योगदान पुर्‍याउन प्रेरित गर्छन्। करुणा, सत्यनिष्ठा, न्याय र सेवा भावजस्ता मूल्यहरूले व्यक्तिलाई सामाजिक उत्तरदायित्व र सहअस्तित्वको मार्गमा उन्मुख बनाउँछन्।

नेपाल जस्तो बहुसांस्कृतिक, बहुधार्मिक र बहुभाषिक समाजमा यी मूल्यहरू अझ महत्वपूर्ण हुन्छन्। आध्यात्मिक शिक्षा केवल धर्मको अभ्यास मात्र होइन; यसले मानिसमा आन्तरिक शान्ति, आत्म–नियन्त्रण र मानवीय चेतनाको विकास गर्छ। जब नागरिकले आफ्ना कर्म र निर्णयमा यी मूल्यहरूलाई आत्मसात गर्छन्, तब समाजमा भ्रष्टाचार, भेदभाव र असमानता घट्छ।

समृद्ध समाजको निर्माणमा शिक्षा, संस्कार र सामाजिक सहभागिताले भूमिका खेल्दछ। विद्यालय, परिवार र समुदायमा नैतिक शिक्षा र आध्यात्मिक मूल्यहरूको स्थायी अभ्यासले नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवार, संवेदनशील र समाज–केन्द्रित नागरिक बनाउँछ। अन्ततः, मानवीय मूल्यहरूको आध्यात्मिक आधारमा आधारित समाजले मात्र दिगो समृद्धि, सामाजिक न्याय र सामूहिक सद्भाव सुनिश्चित गर्न सक्छ।

अध्यात्मवादले आत्मालाई सर्वपरी र ब्रह्माण्डको मूल मान्दछ, जसको माध्यमबाट व्यक्तिले जीवनका उद्देश्य, कर्तव्य र आत्मज्ञानलाई खोज्छ। अध्यात्मवादको उद्देश्य व्यक्तिको मानसिक, भौतिक र आध्यात्मिक पक्षलाई समन्वय गर्नु हो, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। यो शिक्षाले मानिसलाई आत्मा, सत्य, धर्म र शान्तिका साथ जीवन यापन गर्ने प्रेरणा दिन्छ। आध्यात्मिक जीवनका अभ्यासले मानवीय मूल्यहरू, जस्तै सहिष्णुता, करुणा, समानुभूति, र सहयोगी भावना प्रकट गर्न मद्दत गर्छ।

समाजका बुद्धिजीवी एवं प्रबुद्ध वर्गले आफूलाई कम आँकलन गर्नु हुँदैन। उनीहरूको अनुकरण पछाडिको वर्गले गरिरहेका हुन्छन्। प्रायः नागरिकहरूले अग्रजको भूमिकालाई नमुनाको रूपमा हेरेका हुन्छन्। यसरी राजनेताको आदर्शलाई पनि अनुशरण गर्न अभिभावकले आफ्ना सन्ततिलाई समेत भन्ने गर्छन्। यस्ता व्यक्तित्वहरूमा संस्कारयुक्त व्यवहार र चरित्र राम्रो हुनसकेमा नै सिंगो समाज सुशील र भद्र बन्ने हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि काम गर्ने होइन, समाजको स्वार्थका लागि काम गरेको देखाउन सक्नुपर्छ। हाम्रो समाजका विद्यमान पिछडिएका व्यक्तिका समुदायलाई माथि उठाउन राजनेता र प्रबुद्ध वर्गबाट योगदान पुर्याउनुपर्छ। नागरिक शिक्षाले प्रजातन्त्र बारेमा ज्ञान प्रदान गर्नुका साथै देशको प्रशासन, संसद, सरकार राज्यको नागरिक समाजप्रतिको भूमिका आदिलाई उजागर पार्छ। नागरिक शिक्षा यस्तो शिक्षा हो, जसले नागरिकलाई आफ्नो भलो कसरी गर्ने, समस्याको निदानमा अन्य सहयोगी मित्र र सरकारको सहयोग कसरी लिने, कमजोर र सीमान्तकृत वर्गको उत्थान कसरी गर्ने र सहअस्तित्वको भावना कसरी बढाउन एकआपसमा मिलिजुली शान्ति र संस्कृतिको निर्माण कसरी गर्नेसम्मको पाठ नागरिक शिक्षाबाट सिक्न सकिन्छ।

लोकतान्त्रिक समाज निर्माणका लागि समाज सञ्चालकलाई स्वच्छ, सक्षम, विश्वसनीय, जवाफदेहि, पारदर्शी र नतिजामुलक बनाउनु आवश्यक छ। यसका लागि सामाजिक, आध्यात्मिक, मानवीय र नैतिक मूल्यहरूको कार्यान्वयन गर्नुपर्ने छ। अहिले प्रशासनमा नातावाद, कृपावाद र चाकरी जस्ता विकृतिहरू छन् जसले सार्वजनिक क्षेत्रलाई कुरुप बनाइदिएको छ। यसबाट मुलुकलाई बचाउँदै, राज्य व्यवस्था संचालनमा गतिशीलता ल्याउन र नागरिकहरूको भविष्य उज्जवल बनाउन मानवीय मूल्य, मुल्यमा आधारित शिक्षा, नैतिक शिक्षा र अध्यात्मवादको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

उत्तर–आधुनिक समाजमा विविधता र बहुलताको स्वीकार पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो। विश्व आज सांस्कृतिक, धार्मिक र वैचारिक रूपमा अत्यन्त विविध समाजमा रूपान्तरित हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा आध्यात्मिक मूल्यहरूले सहिष्णुता र संवादको संस्कृति विकास गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। आध्यात्मिक चेतनाले मानवलाई भिन्नता बीचको साझा मानवताको अनुभूति गराउँछ। यही अनुभूतिले समाजमा द्वन्द्वभन्दा सहकार्य, प्रतिस्पर्धाभन्दा सहअस्तित्व र विभाजनभन्दा एकताको भावनालाई प्रोत्साहन दिन सक्छ।

समृद्ध समाजको अवधारणा पनि आज पुनः परिभाषित भइरहेको छ। आर्थिक सूचकांक वा भौतिक उपभोगको स्तरले मात्र समाजको वास्तविक समृद्धि मापन गर्न सकिँदैन भन्ने समझ बढ्दै गएको छ। मानव विकास, सामाजिक न्याय, वातावरणीय सन्तुलन र सांस्कृतिक गरिमालाई पनि समृद्धिको अभिन्न भागका रूपमा बुझ्न थालिएको छ। यी सबै आयामहरूलाई एकसाथ समेट्ने आधार नै आध्यात्मिक चेतना र मानवीय मूल्यहरूको संयोजन हो।यसरी हेर्दा आध्यात्मिक आधारमा निर्माण हुने मानवीय समृद्ध समाजको अवधारणा उत्तर–आधुनिक युगको महत्वपूर्ण वैचारिक आवश्यकता बन्न पुगेको छ। यस्तो समाजमा भौतिक प्रगति र नैतिक चेतनाबीच सन्तुलन कायम हुन्छ, जहाँ व्यक्तिको स्वतन्त्रता र सामाजिक उत्तरदायित्वबीच सामञ्जस्य स्थापित हुन्छ। अन्ततः आध्यात्मिक मूल्यहरूमा आधारित समाजले केवल समृद्धि मात्र होइन, दीर्घकालीन शान्ति, न्याय र मानवीय गरिमाको संरक्षण गर्न सक्ने सम्भावना पनि प्रदान गर्दछ।

समृद्ध समाजका लागि नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिकालाई नकार्न सकिँदैन। यो समाज र राष्ट्रको दिगो प्रगतिको लागि आधारभूत शर्त हो। जब सम्म हामी शिक्षा प्रणाली र सामाजिक संरचनामा यी मूल्यहरूको स्थापना र प्रवर्धन गर्दैनौं, तबसम्म वास्तविक समृद्धि सम्भव हुँदैन। नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरू समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्छन्, विश्वास र सद्भावलाई बलियो बनाउँछन्, र दीर्घकालीन शान्ति र विकासको मार्ग खोल्छन्।

 (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)