गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव जीवन को वास्तविक अर्थ समाज र मानवताको कल्याणमा निहित छ। सामाजिक समृद्धि आर्थिक प्रगतिले मात्र सम्भव हुँदैन। यसको वास्तविक आधार हो स्वार्थमुक्त मन। जब मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थलाई नियन्त्रणमा राख्छ र अरूको भलो सोचेर क्रियाशील हुन्छ, तब समाजमा स्थायी शान्ति, न्याय र समृद्धि सम्भव हुन्छ।

स्वार्थमुक्त मन एउटा जीवनदृष्टि हो। यो जीवनदृष्टिले मानिसलाई निर्णय, व्यवहार र सोचमा सन्तुलन र विवेक सिकाउँछ। यस्तो मनले प्रतिस्पर्धा र द्वन्द्वलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। जब व्यक्ति आफ्नो लाभ मात्र होइन, समग्र कल्याणलाई प्राथमिकता दिन थाल्छ, तब त्यसको प्रत्येक क्रिया समाजका लागि सकारात्मक ऊर्जा उत्पन्न गर्छ।

जहाँ नेतृत्व र समुदाय स्वार्थमुक्त दृष्टि अनुसार अघि बढ्छ, त्यहाँ समृद्धि स्थायी हुन्छ। धर्म, दर्शन र आधुनिक समाजशास्त्र सबैले यही कुरा पुष्टि गर्छन्। “निष्काम कर्म”—स्वार्थविहीन कार्यले मानवलाई मात्र नभई समाजलाई पनि उज्यालो बनाउँछ। यसको अर्थ, सामाजिक सुधार र समृद्धि केवल कानूनी वा संरचनात्मक प्रयासले सम्भव छैन; व्यक्तिगत चेतना र मनोबलको रूपान्तरण अनिवार्य छ।

स्वार्थमुक्त मनले जन्माएको सामाजिक समृद्धि मानवीय सम्बन्ध, विश्वास, सहिष्णुता र करुणामा आधारित हुन्छ। जब व्यक्तिको मन स्वच्छ र उदार हुन्छ, तब उसको समाजमा प्रभाव स्वतः सकारात्मक हुन्छ। समाजले प्रतिस्पर्धा, द्वन्द्व र असमानता घटाएर सृजनात्मकता, सहयोग र साझा प्रगतिमा ध्यान दिन थाल्छ।

मानव जीवनको उच्चतम उद्देश्य समग्र मानव जातिको कल्याणमा योगदान गर्नु हो। युगौँदेखि दर्शन, धर्म र नीति–शास्त्रहरूले यही संदेश दिएका छन् कि स्वार्थमुक्त दृष्टिकोण मात्र दीर्घकालीन शान्ति, न्याय र समृद्धिको आधार हो। जब व्यक्ति आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज र मानवताको हितको चिन्ता गर्छ, तब उसको जीवन केवल सफल मात्र नभई सार्थक पनि हुन्छ।

धर्म र आध्यात्मिक शिक्षाले पनि निस्वार्थताको महत्व औँल्याएका छन्। भगवद्गीता, उपनिषद् र बुद्धको उपदेशले मानिसलाई आफ्नो कर्मलाई परिणामको लोभबिना, निस्वार्थ भावनाले गर्ने मार्ग देखाएका छन्। मानव जीवनको असली उद्देश्य समग्र मानवताको हित, समाजको समृद्धि र विश्वको स्थायित्व हो। तर वर्तमान समयमा व्यक्तिगत स्वार्थ, आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोण र स्वार्थसिद्धि नै जीवनको प्रधान लक्ष्य बनिसकेको छ। यसले समाजमा असमानता, द्वन्द्व र अस्थिरता निम्त्याउँछ। त्यसैले, विश्वलाई दिगो शान्ति र समृद्धितर्फ डोर्याउने मार्ग स्वार्थमुक्त चिन्तन हो।

स्वार्थमुक्त चिन्तनको अभ्यासले द्वन्द्व व्यवस्थापन र सहकार्यलाई प्रोत्साहित गर्छ। जब राष्ट्र वा समुदाय आफ्ना स्वार्थभन्दा माथि उठेर साझा हितमा सोच्छ, तब आर्थिक असमानता, जातीय विभाजन र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व घट्छ। यसले स्थायी विकास, दिगो शान्ति र समाजिक स्थायित्वको वातावरण तयार गर्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य चेतनाको शुद्धता, आत्मज्ञान र समग्र मानवताको कल्याणमा छ। स्वार्थमुक्त चेतना मानव मनको व्यापकता, करुणा, सहकार्य र न्यायको अभ्याससँग सम्बन्धित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो ‘मेरो’ भावलाई पार गर्दै ‘हाम्रो’ र ‘समान’को भावनालाई आत्मसात गर्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।

उपनिषद् भन्छ—“आत्मवत् सर्वभूतेषु।” यसको अर्थ प्रत्येक जीवमा आत्मा समान छ र सबैसँग समान व्यवहार आवश्यक छ। जबसम्म मानिसले केवल आफ्नो स्वार्थ, आफ्नो जात, धर्म वा राष्ट्रियताको चश्माबाट हेर्छ, तबसम्म उसले व्यापक मानवतालाई बुझ्न सक्दैन। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै अहंकारको भित्ताभन्दा माथि उठेर सबै जीवमा समानता र समान मूल्य देख्ने क्षमता हो। महाभारतमा युधिष्ठिरले धर्मराजको रूपमा शासन गर्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय, समानता र मानव कल्याणको प्राथमिकता राखेका थिए। उनको न्यायप्रियता र करुणाले महाभारतको यथार्थिक युद्धको पृष्ठभूमिमा पनि मानवताको मूल्यलाई उजागर गरेको छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो निर्णयमा स्वार्थमुक्त चेतना राख्थ्यो भने युद्ध र द्वन्द्व कहिल्यै उत्पन्न हुन्थेन।

विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवता, समानता र न्यायको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ। यदि राष्ट्रहरू केवल आफ्नै लाभका लागि सीमारेखा, सिमेन्टका पर्खाल वा सैन्य बल प्रयोग गर्छन् भने, द्वन्द्व र विनाशको चक्र कायम रहन्छ। तर यदि राष्ट्रहरूले व्यापक मानव हित, स्वच्छ नीतिहरू र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने, विश्वव्यापी शान्ति सम्भव हुन्छ।

साहित्यिक दृष्टिले पनि स्वार्थमुक्त चेतना मानव जीवनको सुन्दरताको स्रोत हो। प्रकृतिको उदाहरण लिन सकिन्छ—कमलको फूल माटोमा उभिएर पनि निर्मल र अनुपम रहन्छ। यसको सुन्दरता केवल बाह्य आवरणमा सीमित छैन; यसले मनलाई शान्ति, करुणा र उच्च चेतनातर्फ आकर्षित गर्छ। यस्तै, जब मानिसले आफ्नो स्वार्थ त्यागेर समग्र मानवताको कल्याणको मार्ग अपनाउँछ, तब उसको जीवन सुन्दर, प्रेरणादायी र प्रभावशाली हुन्छ।

धार्मिक दृष्टान्तमा पनि यो स्पष्ट छ। भगवान् कृष्णको रूप मोहक थियो, तर उनको वास्तविक महिमा धर्म, कर्म र ज्ञानमा प्रकट हुन्छ। प्रारम्भमा मानिस बाह्य रूप वा शक्ति देखेर मोहित हुन्छ, तर अन्ततः जीवनको वास्तविक मार्ग चेतनाको शुद्धता र स्वार्थमुक्त भावनामा निहित हुन्छ। यसरी, स्वार्थमुक्त चेतना केवल व्यक्तिगत मोक्षको साधन मात्र होइन, समाज र मानव जगतको कल्याणको आधार पनि हो।

स्वार्थमुक्त चेतनाले समाजमा सहकार्य, समभाव र दया फैलाउँछ। जब व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ वा जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावलाई परित्याग गर्छन्, तब समाजमा सहकार्य र मेलमिलापको वातावरण बनिरहन्छ। यही चेतना नै स्थायी सामाजिक समृद्धि, शान्ति र न्यायको आधार हो। उपनिषदका शब्दमा भन्नुपर्दा—“सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः”—सबैको सुख, शान्ति र कल्याण सुनिश्चित गर्न स्वार्थमुक्त चेतना आवश्यक छ।

स्वार्थमुक्त चेतना व्यवहार र कार्यमा परिणत हुनुपर्छ। यदि मानिसले केवल स्वार्थ त्यागको सिद्धान्त पढ्छ तर व्यवहारमा लागू गर्दैन भने, यो सैद्धान्तिक कुरा मात्रै रहन्छ। जीवनमा यसको अभ्यासले मात्र चेतनाको वास्तविक शुद्धता, समाजको कल्याण र विश्वव्यापी शान्ति सुनिश्चित हुन्छ।सामाजिक दृष्टिकोणमा, स्वार्थमुक्त चेतना शिक्षा, संस्कार र नेतृत्वमा प्रकट हुन्छ। शिक्षामा स्वार्थमुक्त दृष्टिकोणले विद्यार्थीलाई केवल व्यक्तिगत सफलता होइन, समाज र मानवताका लागि योगदान दिन प्रेरित गर्छ। संस्कारले व्यक्तिगत मनलाई निर्मल, सहिष्णु र करुणामय बनाउँछ। नेतृत्वमा स्वार्थमुक्त चेतना सामाजिक न्याय, समानता र समग्र कल्याणको मार्ग सुनिश्चित गर्छ।

स्वार्थमुक्त चेतना मानवता र जीवनको मूल उद्देश्यसँग जोडिन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकार, स्वार्थ र संकीर्ण दृष्टिकोणलाई त्याग्छ, तब उसले आफ्नो चेतनालाई व्यापकता र शुद्धतामा पुर्याउँछ। यसले न केवल व्यक्तिगत जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ, तर समाज, राष्ट्र र विश्वलाई शान्ति, समृद्धि र समानताको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।यो चेतना मानव हृदयमा प्रेम, करुणा र सहिष्णुताको बीउ रोप्छ, जसबाट समाज र मानवता फूलफूलिन्छ। उपनिषदका शब्दहरूमा, यो चेतना मानव जीवनको सर्वोच्च साधन हो—सच्चा सुख, स्थायी शान्ति र समग्र कल्याणको मार्ग।

स्वार्थमुक्त चेतना अपनाउने व्यक्तिले आफूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवजाति र पृथ्वीलाई लाभ पुर्याउँछ। यसले युद्ध, द्वन्द्व, हिंसा र विभाजनलाई घटाउँछ, मेलमिलाप, सहकार्य र न्यायको वातावरण सिर्जना गर्दछ। यसरी, मानव

मानव कल्याणका लागि स्वार्थमुक्त दृष्टि जीवनको उच्चतम मार्ग हो। यसले व्यक्तिगत सन्तोष, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्छ। बाह्य सफलता र व्यक्तिगत लाभमा सीमित सोचले जीवनलाई क्षणिक र अस्थायी बनाउँछ, तर निस्वार्थ दृष्टिले समाज र मानवताको भविष्य उज्जवल बनाउँछ। यही दृष्टिकोण मानव सभ्यताको साँचो आधार र स्थायी विजयको सूत्र हो।

स्वार्थमुक्त चिन्तन मानव जीवनको नैतिक आधार, समाजको स्थायित्व र विश्वको समृद्धि सुनिश्चित गर्ने सूत्र हो। जब व्यक्तिहरू आफ्नो आन्तरिक स्वार्थलाई नियन्त्रण गरेर सामूहिक हित र मानवताको कल्याणमा समर्पित हुन्छन्, तब मात्र शान्त र समृद्ध विश्वको साँचो निर्माण सम्भव हुन्छ। यही चेतना मानव सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्व र विकासको मूल आधार हो।स्वार्थमुक्त चेतना मानव चेतनाको शुद्धता, करुणा र समग्र मानवताको कल्याणको आधार हो। जीवनको वास्तविक अर्थ र उद्देश्य यसमा निहित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थ त्याग्छ, चेतना शुद्ध हुन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धि सम्भव हुन्छ। उपनिषदका शिक्षाले पनि यही मार्ग देखाउँछन्—स्वार्थमुक्त चेतना अपनाएर मात्र मानव जीवनलाई पूर्णता, समाजलाई स्थिरता र विश्वलाई शान्तिको मार्गमा अघि बढाउन सकिन्छ।

सामाजिक समृद्धिको मूल कुञ्जी मानव मनको स्वार्थमुक्तता हो। बाह्य नियम, कानुन र संरचना केवल सहायक उपकरण हुन्; तर स्थायी शान्ति, न्याय र विकासको आधार भनेको प्रत्येक व्यक्तिको स्वार्थमुक्त चेतना हो। यदि हामीले यही मूल्यलाई आत्मसात गर्न सक्यौं भने, हाम्रो समाज केवल भौतिक रूपमा होइन, आध्यात्मिक र नैतिक रूपमा पनि प्रगतिशील बन्न सक्छ।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)