गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

✍ तोमनाथ उप्रेती

बखान नेपाली साहित्यको समकालीन परिदृश्यमा एउटा यस्तो कृति हो, जसले इतिहासलाई तथ्यका रूपमा होइन, अनुभूतिको रूपमा पुनर्जीवित गर्छ। पत्रकार तथा लेखक बसन्त पराजुली द्वारा रचित यो उपन्यास एउटा युग,  आन्दोलन र  भूगोलको आत्मकथा हो। उपन्यासको केन्द्रमा रहेका बखानसिंह गुरुङ  इतिहासका साक्षी, परिवर्तनका वाहक र पीडाका प्रतीक हुन्। बखानले साहित्य, इतिहास र समाजशास्त्रको त्रिवेणी संगम सिर्जना गर्दै नेपाली उपन्यास परम्परामा एक विशिष्ट स्थान सुरक्षित गरेको छ।

उपन्यासको मूल कथावस्तु २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि २०४० सालसम्मको राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणलाई समेट्छ। यसले राणा शासनको अन्त्य, प्रजातन्त्रको स्थापना, त्यसपछि आएको राजनीतिक अस्थिरता, पञ्चायती व्यवस्थाको उदय र त्यसविरुद्धको संघर्षलाई जीवन्त ढंगले चित्रण गर्छ। तर ‘बखान’ केवल ऐतिहासिक घटनाहरूको सूची होइन; यो ती घटनाहरूको मानवीय प्रभावको कथा हो। बखानसिंहको जीवनमार्फत लेखकले देखाएका छन् इतिहास  राजाहरू र नेताहरूको मात्र कथा होइन, यो साधारण मानिसहरूको पीडा, बलिदान र संघर्षको कथा पनि हो।

कथानकको संरचना समयरेखात्मक भए पनि यसमा भावनात्मक उतारचढावको गहन प्रवाह छ। तनहुँको पुलिमराङबाट चितवनको औलोघारीसम्मको यात्रा एउटा मानसिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको यात्रा हो। बखानसिंहको बाल्यकाल, सेनामा प्रवेश, विद्रोह, प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्नता, परिवारको बलिदान, सहकारी स्थापना र अन्ततः राजनीतिक जीवन यी सबै घटनाहरूलाई लेखकले क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। तर यस क्रमबद्धतामा पनि कथाले कहिल्यै आफ्नो भावनात्मक तीव्रता गुमाउँदैन।

पात्रचित्रण बखानको सबैभन्दा सबल पक्ष हो। बखानसिंह गुरुङको चरित्र बहुआयामिक छ उनी एक सैनिक, एक क्रान्तिकारी, एक पिता, एक पति, एक सामाजिक अभियन्ता र अन्ततः एक राजनीतिज्ञ हुन्। उनको जीवनमा आएको प्रत्येक मोडले उनको चरित्रलाई थप गहन बनाउँछ। विशेषतः उनका दुई छोराको सहादत धर्मध्वज र लालध्वजले उनको व्यक्तित्वमा आएको भावनात्मक कम्पन अत्यन्त मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ। “छोराको सहादतमा हीनता होइन, गौरव गर्नुपर्छ” भन्ने विष्णुमायाको संवादले सम्पूर्ण युगको चेतनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

अन्य पात्रहरू पनि कथामा प्रभावशाली रूपमा उभिएका छन्। विष्णुमाया एक दृढ, सहनशील र प्रेरणादायी महिला पात्रका रूपमा देखिन्छिन्। मनकुमारीको उपस्थिति, यद्यपि सीमित छ, तर उनले पनि बखानसिंहको जीवनको भावनात्मक पक्षलाई उजागर गर्छिन्। चन्द्रध्वज गुरुङ, तोपमानसिंह गुरुङ, सोम भण्डारी लगायतका पात्रहरूले कथालाई सामाजिक सन्दर्भमा जोड्छन्। यी सबै पात्रहरू मिलेर एउटा जीवित समाजको चित्र बनाउँछन्, जहाँ प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नै कथा छ, आफ्नै संघर्ष छ।

उपन्यासको भाषा सरल, सरस र प्रवाहमय छ। बसन्त पराजुलीले पत्रकारिताको स्पष्टता र साहित्यिक संवेदनशीलताको अद्भुत संयोजन प्रस्तुत गरेका छन्। भाषा कहिल्यै बोझिलो हुँदैन, तर त्यसले गहन भावनात्मक प्रभाव पार्छ। संवादहरू स्वाभाविक छन्, वर्णनहरू सजीव छन्, र कथनशैली आत्मपरक छ। लेखकले स्थानीय शब्दावली, सांस्कृतिक संकेत र ऐतिहासिक सन्दर्भहरूको प्रयोग गरेर कथालाई यथार्थपरक बनाएका छन्।

शैलीगत रूपमा ‘बखान’ एक ऐतिहासिक यथार्थवादी उपन्यास हो, जसमा आत्मपरकता र वृत्तान्तात्मकता दुवैको सन्तुलन छ। लेखकले तथ्य र कल्पनाको संयोजन गरेर कथालाई रोचक बनाएका छन्। यथार्थ घटनामा आधारित भए पनि यसमा काल्पनिक रंगको प्रयोगले कथालाई साहित्यिक बनाएको छ।

थीमका दृष्टिले बखान बहुआयामिक छ। यसको केन्द्रमा लोकतन्त्रको संघर्ष, बलिदान, सामाजिक रूपान्तरण, सहकारी आन्दोलन र पहिचानको खोजी छन्। सहकारी संस्थाको स्थापना र विकासको प्रसंगले आर्थिक आत्मनिर्भरता र सामूहिकताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। चितवनको बस्ती विकासको कथा  भौतिक विकासको कथा मात्र होइन यो मानव श्रम, संघर्ष र सहकार्यको कथा हो।

उपन्यासको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको ऐतिहासिक सन्दर्भ हो। २००७ सालको क्रान्ति, २०१७ सालको राजाको ‘कू’, २०१८ सालको सशस्त्र विद्रोह, २०३७ सालको जनमत संग्रह यी सबै घटनाहरूलाई लेखकले कथाभित्र स्वाभाविक रूपमा समेटेका छन्। यी घटनाहरू कथाको मेरुदण्ड हुन्। लेखकले इतिहासलाई तथ्यका रूपमा होइन, जीवनका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

सांस्कृतिक पक्ष पनि बखानमा उल्लेखनीय छ। थारू समुदायको जीवनशैली, चितवनको भौगोलिक परिवेश, मलेरियासित जुध्दै बाँच्ने मानिसहरूको संघर्ष यी सबै तत्वहरूले कथालाई स्थानीय बनाउँछन्। तर यही स्थानीयता नै यसको सार्वभौमिकता हो, किनकि यी कथाहरू संसारका कुनै पनि संघर्षरत समुदायसँग मेल खान्छन्।

उपन्यासमा प्रतीकात्मकता पनि सूक्ष्म रूपमा प्रयोग गरिएको छ। बखानपुरको नाम मेटिनु  एउटा स्थानको नाम परिवर्तन होइन यो इतिहासको मेटिने प्रक्रिया हो। बखानचोकको अस्तित्व भने अझै जीवित रहनु इतिहासको स्मृति हो, जुन कहिल्यै पूर्ण रूपमा मेटिँदैन। सहकारी संस्था पनि  सामूहिकता, सहकार्य र आत्मनिर्भरताको एक प्रतीक हो।

यद्यपि ‘बखान’ अत्यन्त प्रभावशाली कृति हो, यसमा केही कमजोरीहरू पनि छन्। केही स्थानमा तथ्यगत त्रुटिहरू देखिन्छन् जस्तै महासभा सदस्यको उल्लेख, नामहरूको गलत लेखन आदि। यी त्रुटिहरूले कृतिको विश्वसनीयतामा केही हदसम्म असर पार्न सक्छन्। तर यी कमजोरीहरू कृतिको समग्र प्रभावलाई कम गर्न पर्याप्त छैनन्।

समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा, बखान नेपाली ऐतिहासिक उपन्यास परम्परामा एक महत्त्वपूर्ण योगदान हो। यसले इतिहासलाई  अभिलेखमा सीमित नराखी साहित्यिक रूपान्तरणमार्फत जनमानसमा पुरयाउने काम गरेको छ।

बखान एउटा यस्तो उपन्यास हो, जसले पाठकलाई आफ्नो इतिहाससँग पुनः जोड्न बाध्य बनाउँछ। यसले इतिहास  विगत मात्र होइन यो वर्तमानको आधार र भविष्यको मार्गदर्शक हो भन्ने देखाउँछ। बखानसिंह गुरुङको जीवनमार्फत लेखकले एउटा गहन सन्देश दिएका छन् बलिदान कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन,र सत्य अन्ततः विजयी हुन्छ।

यस अर्थमा ‘बखान’ एउटा ऐतिहासिक दस्तावेज, एक सामाजिक सन्देश र एक मानवीय अनुभूति हो। नेपाली साहित्यप्रेमीका लागि यो उपन्यास नपढी बस्नै नसकिने कृति हो किनकि यसमा  कथा छैन, जीवन छ शब्द मात्र छैनन्, इतिहास छ।