गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको विकास चेतनाको निरन्तर परिष्कार र मूल्यहरूको पुनर्जागरण हो। कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति राष्ट्रको आत्मा कति एकीकृत, कति नैतिक र कति चेतनाशील छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। जब राष्ट्रको चेतना विभाजित हुन्छ, त्यहाँ बाह्य समृद्धि पनि अस्थिर बन्छ। जब चेतना एकीकृत हुन्छ, त्यहाँ सानो राष्ट्र पनि महान् बन्छ। यही कारणले पूर्वीय चिन्तनले सधैँ एकता, सहअस्तित्व र आन्तरिक शुद्धतालाई राष्ट्र निर्माणको मूल आधार मानेको छ।

पूर्वीय दर्शन जीवन जिउने कला हो। वेद, उपनिषद्, गीता, बौद्ध दर्शन र अन्य आध्यात्मिक परम्पराहरूले मानव जीवनलाई केवल व्यक्तिगत मुक्ति होइन, सामूहिक कल्याणसँग जोडेर हेरेका छन्। यहाँ “म” भन्दा “हामी” ठूलो छ। व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक धर्म उच्च छ। यही दृष्टिकोणले राष्ट्रिय एकताको दार्शनिक आधार तयार गर्छ।

राष्ट्रिय एकताको पुनर्जागरण चेतनाको एकीकरण हो। जब नागरिकहरूबीच विश्वास, सहिष्णुता र साझा मूल्यहरूको भावना बलियो हुन्छ, तब राष्ट्र वास्तविक अर्थमा एकताबद्ध हुन्छ। तर जब समाज विभाजन, घृणा र अविश्वासले ग्रस्त हुन्छ, तब कानुनी संरचना भए पनि राष्ट्र कमजोर हुन्छ। पूर्वीय चिन्तनले यही आन्तरिक एकताको विकासमा जोड दिन्छ।

वेदान्त दर्शनले सम्पूर्ण अस्तित्वलाई एकताको दृष्टिले हेर्छ। “एकम् सत् विप्रा बहुधा वदन्ति” भन्ने वैदिक सन्देशले स्पष्ट गर्छ कि सत्य एक छ, तर त्यसलाई विभिन्न रूपमा बुझिन्छ। यही दृष्टिकोणले विविधताभित्र एकताको दर्शन प्रस्तुत गर्छ। राष्ट्रभित्रका जातीय, सांस्कृतिक, भाषिक र भौगोलिक विविधताहरूलाई विभाजनको कारण होइन, समृद्धिको स्रोतका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

राष्ट्रिय एकता बाह्य अनुशासनले मात्र सम्भव हुँदैन। यसको मूल आधार आन्तरिक अनुशासन हो। जब नागरिकहरूको चेतना नैतिक हुन्छ, तब कानून स्वतः प्रभावकारी हुन्छ। तर जब चेतना स्वार्थप्रधान हुन्छ, तब सबै संरचना कमजोर हुन्छन्। पूर्वीय चिन्तनले नैतिकता र धर्मलाई राज्य सञ्चालनको आधार मानेको छ। यहाँ धर्म भनेको कुनै संकुचित धार्मिक परिभाषा होइन; यो सत्य, न्याय र कर्तव्यको समग्र सिद्धान्त हो।

भगवद्गीताले कर्मयोगको सिद्धान्तमार्फत राष्ट्रिय जिम्मेवारीलाई स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरेको छ। निष्काम कर्मको अर्थ हो—कर्तव्य पूरा गर्नु तर फलको आसक्ति त्याग्नु। जब नेतृत्व र नागरिक दुवै निष्काम भावले कार्य गर्छन्, तब भ्रष्टाचार घट्छ, स्वार्थ कम हुन्छ र सामूहिक हित बढ्छ। यही अवस्था राष्ट्रिय एकताको आधार बन्छ।

बौद्ध दर्शनले करुणा र मैत्रीलाई सामाजिक एकताको आधार मानेको छ। बुद्धले सिकाउनुभएको सबै प्राणी सुखी होऊन् भन्ने भावना  सामाजिक दर्शन हो। जब नागरिकहरूमा करुणा विकसित हुन्छ, तब विभाजन स्वतः कमजोर हुन्छ। करुणाले शत्रुता घटाउँछ, विश्वास बढाउँछ र सहअस्तित्वलाई बलियो बनाउँछ।

पूर्वीय चिन्तनले नेतृत्वलाई शक्ति प्रयोग गर्ने माध्यम होइन, सेवा गर्ने दायित्वका रूपमा हेर्छ। आदर्श नेतृत्व त्यो हो जसले आफूलाई समाजको सेवक ठान्छ। जब नेतृत्व नैतिक हुन्छ, तब राष्ट्र स्थिर हुन्छ। जब नेतृत्व स्वार्थी हुन्छ, तब राष्ट्र अस्थिर हुन्छ। नेतृत्वको नैतिकता नै राष्ट्रिय एकताको मेरुदण्ड हो।

आधुनिक युगमा राष्ट्रहरू प्रविधि, अर्थतन्त्र र सैन्य शक्तिमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। तर आन्तरिक एकता कमजोर हुँदै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक ध्रुवीकरण र आर्थिक असमानताले समाजलाई विभाजित गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा पूर्वीय चिन्तनले पुनः सान्दर्भिकता प्राप्त गरेको छ। किनभने यो चिन्तन विभाजन होइन, एकता सिकाउँछ।

पूर्वीय दृष्टिमा प्रकृति पनि राष्ट्रिय एकताको हिस्सा हो। पृथ्वीलाई माता मान्ने परम्पराले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पवित्र बनाएको छ। जब प्रकृतिसँगको सम्बन्ध सन्तुलित हुन्छ, तब समाज पनि सन्तुलित हुन्छ। पर्यावरणीय संकट पनि अन्ततः चेतनाको संकट हो। यदि नागरिकहरू प्रकृतिप्रति उत्तरदायी हुन्छन् भने राष्ट्र दीगो रूपमा एकताबद्ध रहन सक्छ।

राष्ट्रिय एकताको पुनर्जागरणका लागि शिक्षा प्रणाली अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पूर्वीय चिन्तनमा शिक्षा चरित्र निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो जसले अज्ञान हटाउँछ र चेतना उज्यालो बनाउँछ। यदि शिक्षाले नैतिकता, सहअस्तित्व र करुणा सिकाउँछ भने, त्यस्तो समाज स्वतः एकताबद्ध हुन्छ।

संस्कृति राष्ट्रिय एकताको अर्को आधार हो। संस्कृति जीवन जिउने शैली हो। जब संस्कृतिमा विविधता भए पनि साझा मूल्यहरू बलियो हुन्छन्, तब समाजमा एकता कायम रहन्छ। पूर्वीय चिन्तनले विविध संस्कृतिहरूलाई सम्मान गर्दै साझा मानव मूल्यहरूलाई जोड दिएको छ।

ध्यान र आत्मचिन्तनले व्यक्तिको चेतनालाई शुद्ध बनाउँछ। शुद्ध चेतना भएको व्यक्ति स्वार्थी हुँदैन। ऊ समाजको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। जब धेरै व्यक्तिहरूमा यस्तो चेतना विकसित हुन्छ, तब राष्ट्रमा स्वाभाविक एकता उत्पन्न हुन्छ। यो एकता कुनै दबाबबाट होइन; चेतनाबाट उत्पन्न हुन्छ।

राष्ट्रिय एकताको पुनर्जागरण राजनीतिक परियोजना मात्र होइन यो आध्यात्मिक रूपान्तरण पनि हो। जब नागरिकहरू आफ्नो भित्री अस्तित्वसँग जोडिन्छन्, तब बाह्य विभाजनहरू कमजोर हुन्छन्। आत्मबोधले मानिसलाई बुझाउँछ कि सबै एउटै चेतनाको अंश हुन्। यही अनुभूति राष्ट्रिय एकताको सर्वोच्च आधार हो।

पूर्वीय चिन्तनले “वसुधैव कुटुम्बकम्” को महान् आदर्श प्रस्तुत गरेको छ। यसको अर्थ हो सम्पूर्ण विश्व एक परिवार हो। यदि सम्पूर्ण विश्व एक परिवार हो भने राष्ट्रभित्रको विभाजन अझै पनि अर्थहीन हुन्छ। यो दृष्टिकोणले राष्ट्रिय सीमाभित्र मात्र होइन, वैश्विक एकताको चेतना पनि विकसित गर्छ।

नैतिक नेतृत्व बिना कुनै पनि दर्शन व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सक्दैन। नेतृत्वले यदि मूल्यहरूलाई आत्मसात गर्छ भने समाज पनि त्यही दिशामा अघि बढ्छ। तर यदि नेतृत्व नै भ्रष्ट भयो भने समाज पनि विभाजित हुन्छ। त्यसैले पूर्वीय चिन्तनले नेतृत्वलाई उच्च नैतिक स्तरमा राखेको छ।

राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउन संवाद अत्यन्त आवश्यक छ। संवादले विभाजन घटाउँछ र समझदारी बढाउँछ। पूर्वीय चिन्तनमा “श्रवण, मनन र निदिध्यासन” को प्रक्रिया छ, जसले गहिरो समझदारी विकास गर्छ। जब मानिसहरू सुन्न, बुझ्न र आत्मसात गर्न सिक्छन्, तब द्वन्द्व घट्छ।

पूर्वीय दर्शन व्यवहारिक जीवनमा अपनाउन सकिने मूल्यहरूको भण्डार हो। यसले व्यक्तिगत चेतनालाई परिष्कृत गर्दै, राष्ट्रिय जीवनलाई एकताबद्ध र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई शान्तिपूर्ण बनाउँछ। आजको समय जसमा द्वन्द्व, आतंक, विभाजन र घृणा बढ्दो छ, पूर्वीय दर्शनका सिद्धान्तहरू  करुणा, अहिंसा, सहिष्णुता, नैतिकता र आत्मज्ञान  विश्व शान्ति र राष्ट्रिय एकताको लागि अपरिहार्य औषधि हुन्।

यसैले, नेपालको सन्दर्भमा पूर्वीय दर्शनको आत्मसात्  समृद्ध, न्यायपूर्ण र शान्त समाज निर्माणतर्फको दीर्घकालीन लगानी हो। जब नागरिक र नेतृत्व दुवैले यी मूल्यहरूलाई जीवनमा उतार्छन्, तब मात्र राष्ट्रिय एकता मजबुत हुन्छ र नेपालले विश्व शान्तिमा आफ्नो विशिष्ट योगदान दिन सक्छ।

पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराका सकारात्मक पक्षहरूको समन्वयले मानव कल्याण, समाज विकास र विश्व शान्ति सम्भव छ । पूर्वीय चिन्तनले धर्म, संस्कार, संस्कृति, कला र साहित्यमा मानव चरित्र र सामूहिकतालाई महत्व दिन्छ भने पाश्चात्य चिन्तनले वैज्ञानिक खोज, आधुनिक प्रविधि र तर्कशास्त्रलाई प्राथमिकता दिन्छ । यी दुवै दृष्टिकोणको मेलले नेपालले विश्वव्यापी शासन प्रणालीबाट लाभ लिन सक्छ । वर्तमान अवस्थामा सत्य, अहिंसा, शान्ति कमजोर भई अपराध, हिंसा, भ्रष्टाचार, सामाजिक विकृति बढिरहेको छ । त्यसैले पूर्वीय दर्शनबाट नैतिकता, सदाचार, राष्ट्रिय एकता र मानव मूल्यहरू आत्मसाथ गरी समाज सुधार गर्न आवश्यक छ ।

पूर्वीय चिन्तनबाट राष्ट्रिय एकताको पुनर्जागरण भनेको चेतनाको पुनर्जागरण हो। यो यात्रा बाह्य संरचनाबाट सुरु भएर भित्री रूपान्तरणमा पुग्छ। जब नागरिकहरूमा आत्मबोध जागृत हुन्छ, तब राष्ट्र स्वतः एकताबद्ध हुन्छ। जब नेतृत्वमा नैतिकता हुन्छ, तब शासन स्थिर हुन्छ। र जब समाजमा करुणा हुन्छ, तब विभाजन हराउँछ।

राष्ट्रिय एकता कुनै एक दिनको उपलब्धि होइन यो निरन्तर साधना हो। यो साधना विचार, व्यवहार र चेतनाको स्तरमा गर्नुपर्छ। पूर्वीय चिन्तनले यही साधनाको मार्ग देखाउँछ। यही मार्गले राष्ट्रलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवतालाई पनि एकताबद्ध बनाउँछ।

राष्ट्रिय एकताको पुनर्जागरणको मूल आधार आन्तरिक चेतना हो। जब चेतना उज्यालो हुन्छ, तब राष्ट्र पनि उज्यालो हुन्छ। जब चेतना एकीकृत हुन्छ, तब राष्ट्र पनि एकताबद्ध हुन्छ। यही पूर्वीय चिन्तनको शाश्वत सन्देश हो र यही मानव सभ्यताको भविष्य पनि हो।