गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो संघर्ष आफ्नै मनसँग हुन्छ। मानिसलाई बाँध्ने वास्तविक साङ्लो मनभित्रका मोह, आसक्ति, अहंकार, भय र भ्रम हुन्। जब मानिस अस्थायी वस्तुलाई स्थायी ठान्छ, साधनलाई साध्य बनाउँछ र स्वार्थलाई सत्य सम्झन्छ, त्यहीँबाट मोहको आरम्भ हुन्छ। यही मोहले विवेकलाई ढाक्छ, निर्णयलाई भ्रमित बनाउँछ र जीवनलाई अशान्त बनाउँछ। त्यसैले संसारका महान् दार्शनिक तथा आध्यात्मिक परम्पराहरूले मनको विजयलाई नै जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि मानेका छन्।

श्रीमद्भगवद्गीताले मोहलाई अज्ञानको आवरणका रूपमा व्याख्या गर्दै आत्मचेतनाको जागरणलाई जीवनको परम उद्देश्य मानेको छ। कुरुक्षेत्रको युद्ध केवल दुई पक्षबीचको युद्ध थिएन त्यो मोह र विवेक, आसक्ति र कर्तव्य, भय र साहसबीचको आन्तरिक संघर्षको प्रतीक थियो। अर्जुनको रूपान्तरण बाह्य विजयबाट होइन, मोहको अन्त्यपछि प्राप्त भएको चेतनाबाट सम्भव भयो। त्यस्तै, बौद्ध दर्शनले तृष्णालाई दुःखको मूल कारण मानेर जागृत चेतनालाई मुक्तिको आधार स्वीकार गर्छ भने उपनिषदहरूले आत्मबोधलाई जीवनको सर्वोच्च ज्ञानका रूपमा प्रतिष्ठित गरेका छन्। यी सबै दर्शनको साझा निष्कर्ष एउटै छ मोह घट्दै जाँदा चेतना विस्तार हुन्छ।

आजको उपभोक्तावादी, प्रतिस्पर्धी र डिजिटल युगमा मानिससँग साधन धेरै छन्, तर आत्मचिन्तनका क्षण कम हुँदै गएका छन्। भौतिक उपलब्धिको दौडमा मनको शान्ति, सम्बन्धको आत्मीयता र आत्मबोधको मूल्य ओझेलमा पर्दै गएको छ। यस्तो समयमा मोहबाट मुक्त चेतनाको खोज केवल आध्यात्मिक अभ्यास मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्य, नैतिक नेतृत्व र अर्थपूर्ण जीवनको आधार पनि हो।

भगवद्गीताले मोहलाई आध्यात्मिक उन्नतिको प्रमुख बाधक मानेको छ। अर्जुन युद्धभूमिमा मोहग्रस्त भएका थिए। आफ्ना आफन्त, गुरु र मित्रहरूप्रतिको अत्यधिक आसक्तिले उनलाई कर्तव्यबाट विमुख बनाएको थियो। त्यस बेला श्रीकृष्णले उनलाई आत्मज्ञानको शिक्षा दिए। जब अर्जुनको मोह हट्यो, तब उनको चेतना जाग्यो। उनले आफ्नो कर्तव्य र जीवनको उद्देश्य स्पष्ट रूपमा देख्न सके। यस घटनाले देखाउँछ कि चेतनाको जागरण बाहिरी परिस्थितिको परिवर्तनबाट होइन, आन्तरिक दृष्टिकोणको परिवर्तनबाट सम्भव हुन्छ।

मोह  भौतिक वस्तुप्रति मात्र हुँदैन। मानिस आफ्ना विचार, विश्वास र धारणाप्रति पनि मोहग्रस्त हुन सक्छ। जब कुनै व्यक्ति आफ्नो विचारलाई नै अन्तिम सत्य ठान्छ, तब ऊ नयाँ सम्भावनाप्रति बन्द हुन्छ। चेतना भनेको खुलापन हो। चेतनशील मानिसले सत्यलाई स्वीकार गर्न सक्छ, चाहे त्यो आफ्नो पूर्वधारणाविपरीत नै किन नहोस्। मोहले मानिसलाई सीमित बनाउँछ, चेतनाले विस्तार दिन्छ।

आधुनिक समाजमा मोहका रूपहरू झन् जटिल भएका छन्। सामाजिक सञ्जालमा प्रशंसाको मोह, भौतिक सफलताको मोह, प्रसिद्धिको मोह र तुलना गर्ने प्रवृत्तिले मानिसको मन अशान्त बनाइरहेको छ। मानिस आफ्नो वास्तविक अस्तित्वभन्दा बढी आफ्नो छविको चिन्तामा डुबेको देखिन्छ। ऊ आफूभन्दा अरूले के सोच्छन् भन्ने कुरामा बढी व्यस्त छ। यस्तो अवस्थामा चेतना निदाएको हुन्छ। जब मानिसले बाहिरी स्वीकृतिभन्दा भित्री सत्यलाई महत्त्व दिन थाल्छ, तब चेतनाको जागरण प्रारम्भ हुन्छ।बौद्ध दर्शनले तृष्णालाई दुःखको मूल कारण मानेको छ। बुद्धका अनुसार तृष्णा भनेको निरन्तर केही न केही प्राप्त गर्न खोज्ने मनोवृत्ति हो। जबसम्म तृष्णा रहन्छ, तबसम्म मन अशान्त रहन्छ। तृष्णा मेटिएपछि मात्र निर्वाणको अनुभव सम्भव हुन्छ। निर्वाण भनेको मोह र अज्ञानताको अन्त्य हो। यो चेतनाको सर्वोच्च अवस्था हो जहाँ मन पूर्ण रूपमा मुक्त र जागृत हुन्छ।

चेतनाको जागरण क्रमिक प्रक्रिया हो। जसरी सूर्य उदाउनुअघि अन्धकार विस्तारै हट्छ, त्यसरी नै चेतनाको प्रकाश आउनुअघि मोहका तहहरू विस्तारै पग्लिन्छन्। यो यात्रा आत्मनिरीक्षणबाट सुरु हुन्छ। जब मानिसले आफ्ना इच्छा, डर, क्रोध, लोभ र अहंकारलाई इमानदारीपूर्वक हेर्न थाल्छ, तब परिवर्तनको ढोका खुल्छ। आफूलाई चिन्ने साहस नै चेतनाको पहिलो पाइला हो।

ध्यान, साधना र मौनता चेतना जागरणका प्रभावकारी माध्यम हुन्। बाहिरी कोलाहलमा डुबेको मनले आफ्नो वास्तविक स्वरूप देख्न सक्दैन। जब मानिस केही समय आफूसँग बस्न सिक्छ, तब उसले आफ्ना विचार र भावनालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्न थाल्छ। ध्यानले मनलाई शान्त मात्र बनाउँदैन, चेतनालाई पनि जागृत बनाउँछ। यसले मानिसलाई प्रतिक्रियात्मक जीवनबाट सचेत जीवनतर्फ लैजान्छ।

अहंकार पनि मोहकै एक रूप हो। मानिस आफ्नो पद, ज्ञान, सम्पत्ति वा उपलब्धिसँग यति धेरै जोडिन्छ कि त्यसैलाई आफ्नो पहिचान ठान्न थाल्छ। तर जीवन परिवर्तनशील छ। आज भएको कुरा भोलि नहुन सक्छ। जब मानिसले परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न सिक्छ, तब अहंकार कमजोर हुन्छ। अहंकार कमजोर हुँदै जाँदा चेतना बलियो बन्छ। नम्रता चेतनाको स्वाभाविक गुण हो, जबकि अहंकार मोहको परिणाम हो।

प्रकृतिले पनि मोहबाट मुक्त हुने शिक्षा दिन्छ। रूखले पुराना पात झार्छ। नदीले आफ्नो पानी रोक्दैन। बादलले वर्षा गरेर आफूलाई हल्का बनाउँछ। प्रकृतिका सबै तत्त्वहरूले प्रवाहको सिद्धान्त अपनाएका छन्। तर मानिस भने समातेर राख्न चाहन्छ। ऊ समय, सम्बन्ध, सफलता र परिस्थितिलाई स्थायी बनाउन खोज्छ। यही असम्भव प्रयासले दुःख जन्माउँछ। जीवनलाई प्रवाहका रूपमा स्वीकार गर्न सक्नु चेतनाको परिपक्वता हो।

चेतनशील मानिसले संसार छोड्दैन, तर संसारसँगको आफ्नो सम्बन्ध बदल्छ। ऊ वस्तुहरूको उपयोग गर्छ तर तिनको दास बन्दैन। ऊ सम्बन्ध निभाउँछ तर आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाउँदैन। ऊ सफलता प्राप्त गर्छ तर अहंकारमा डुब्दैन। ऊ असफल हुन्छ तर आत्मग्लानिमा हराउँदैन। यही सन्तुलन चेतनाको पहिचान हो।आजको युगमा प्रविधि, उपभोगवाद र प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई बाहिरतिर तानेको छ। तर जति बाहिर दौडिए पनि अन्ततः मानिसले खोज्ने शान्ति आफ्नै अन्तरमनमा रहेको हुन्छ। बाहिरी उपलब्धिले सुविधा दिन सक्छ, तर आन्तरिक जागरणले मात्र सन्तुष्टि दिन्छ। चेतनाको जागरण बिना जीवन उपलब्धिहरूको थुप्रो मात्र बन्न सक्छ, तर अर्थपूर्ण बन्न सक्दैन।

जहाँ चेतनाको उज्यालो फुल्छ, त्यहाँ जीवन उद्देश्यपूर्ण, सुखद र सार्थक हुन्छ। आत्मकेंद्रित इच्छा हटाइएपछि, मानिसले जीवनलाई मात्र आफ्नो होइन, अरूका भलो र सामाजिक हितका लागि पनि प्रयोग गर्न थाल्छ। यही चेतना कर्मयोगको आधार हो—जहाँ कर्म केवल व्यक्तिगत स्वार्थका लागि होइन, समाज र परमात्माको हितका लागि हुन्छ।

स्वार्थविहीन चेतनामा दया, करुणा, सहिष्णुता र प्रेम स्वाभाविक रूपमा विकसित हुन्छ। मानिस अरूको पीडा महसुस गर्न सक्षम हुन्छ, अरूको सफलतामा आनन्द पाउँछ र नकारात्मक भावनालाई हटाएर जीवनलाई सकारात्मक बनाउँछ। यही मानसिक र आध्यात्मिक स्थिरताले जीवनमा असफलता, द्वेष र तनावलाई न्यून गर्छ।

मनको स्थिरता र स्वार्थत्यागको अभ्यास जीवनको दैनिक संघर्षमा पनि मार्गदर्शन गर्छ। जब मानिस आफ्नो आत्मकेंद्रित इच्छालाई नियन्त्रण गर्छ, तब ऊ निर्णय, सम्बन्ध, संघर्ष समाधान र सामाजिक कार्यमा स्पष्टता, धैर्य र समझदारी देखाउँछ। यही दृष्टिकोणले जीवनमा स्थायी शान्ति, चेतनाको उज्यालो र व्यक्तिगत तथा सामाजिक सफलता सुनिश्चित गर्छ।

जहाँ स्वार्थ र आत्मकेंद्रित इच्छा हराउँछ, त्यहाँ मात्र चेतनाको उज्यालो फुल्छ। संसारिक मोह, लोभ, अहंकार र व्यक्तिगत स्वार्थले मानिसको मन र चेतनालाई अन्धकारमय बनाउँछ। जस्तो कि कुकुरले आफ्नो रोटीको टुक्रा समातेर अन्य कुकुरहरूको डरमा थकित भएर त्याग गर्नुपर्छ, त्यसैगरी मानिसले आफ्नो आत्मकेंद्रित इच्छा त्याग नगरेसम्म मानसिक र आध्यात्मिक शान्ति प्राप्त गर्न सक्दैन। त्यागले मात्र चेतनामा प्रकाश ल्याउँछ, प्रेम, करुणा र निस्वार्थ भावनाको विकास गर्छ।

समय, श्रम, भावना र व्यक्तिगत सुखको त्यागले मात्र चेतनालाई उज्यालो बनाउँछ। जब आत्मकेंद्रित इच्छा हराउँछ, तब मन स्थिर, संवेदनशील र सजग हुन्छ। यस अवस्थाले मात्र व्यक्ति आफ्ना कर्म र निर्णयमा स्पष्टता, जीवनमा सन्तुलन र समाजमा शान्ति ल्याउन सक्षम हुन्छ। त्यागले व्यक्तिगत जीवनमा प्रेम, सहिष्णुता र समझदारी विकास गर्छ भने सामाजिक जीवनमा समन्वय, सम्मान र सहयोगको वातावरण सिर्जना गर्छ।

जहाँ आत्मकेंद्रित इच्छा र स्वार्थ हराउँछ, त्यहाँ चेतना मुक्त, उज्यालो र द्रढ बन्छ। चेतनाको उज्यालोले  आन्तरिक शान्ति मात्र प्रदान गर्दैन, सामाजिक, नैतिक र आध्यात्मिक जीवनमा पनि मार्गदर्शन गर्दछ। यही कारणले धार्मिक ग्रन्थ, महापुरुषको जीवन र इतिहासले स्पष्ट देखाउँछन्—त्यागले चेतनामा प्रकाश ल्याउँछ, र जहाँ चेतनाको प्रकाश फुल्छ, त्यहाँ शान्ति, आनन्द र सृष्टिको कल्याण निश्चित हुन्छ।

इच्छारहित जीवनले व्यक्तिमा धैर्य, स्थिरता र विवेक पैदा गर्छ। जब मानिस आफ्नो चाहनामा बाँधिँदैन, उसले भावनात्मक प्रतिक्रियामा होइन, विवेकी निर्णयमा केन्द्रित रहन सक्छ। जीवनका विविध परिस्थितिहरू सफलता, असफलता, प्रशंसा वा आलोचना उसलाई विचलित गर्न सक्दैनन्। यस्तो अवस्था मानसिक स्वतन्त्रताको परिचायक हो। यसले केवल व्यक्तिगत सुख शान्ति मात्र होइन, समाजसँगको सम्बन्धलाई पनि सकारात्मक रूप दिन्छ। जब व्यक्ति स्वार्थरहित रूपमा सामाजिक कार्यमा संलग्न हुन्छ, तब समाजमा न्याय, समानता र करुणाको वातावरण निर्माण हुन्छ।

इच्छारहित जीवन चेतनाको उज्यालो हो, जसले मानिसलाई आन्तरिक शान्ति, सामाजिक उत्तरदायित्व र दार्शनिक विवेकसँग जोड्दछ। यो केवल आध्यात्मिक अभ्यास मात्र होइन, दैनिक जीवन र व्यवहारमा पनि लागू हुने जीवनदर्शन हो। जहाँ इच्छारहित चेतना प्रकट हुन्छ, त्यहाँ व्यक्ति केवल आफूका लागि होइन, सम्पूर्ण मानवताको हितका लागि कर्म गर्न सक्षम हुन्छ। त्यसैले, इच्छारहित जीवनको मार्ग अपनाउनु केवल आत्म–साक्षात्कार होइन, तर समाज र राष्ट्रको उज्यालो भविष्य सुनिश्चित गर्ने आधार पनि हो। तृष्णा मानिसलाई असन्तोषको दलदलमा तान्छ, तर मुक्ति सम्भव छ। पूर्वीय वा पश्चिमी दुवै चिन्तनले एउटै सन्देश दिन्छन्—साँचो आनन्द बाहिरी तृष्णामा होइन, आन्तरिक जागरणमा छ।

मनका मोहहरू पग्लिनु वास्तविक जीवनको आरम्भ हो। जब मोह हट्छ, तब मानिसले संसारलाई नयाँ आँखाले देख्न थाल्छ। उसले प्रत्येक क्षणको सौन्दर्य अनुभव गर्छ। ऊ वर्तमानमा बाँच्न सिक्छ। उसले आफूभित्र रहेको शान्ति, प्रेम र आनन्दको स्रोतलाई भेट्टाउँछ। यही भेट नै चेतनाको जागरण हो। यही जागरणले मानिसलाई भयबाट साहसतर्फ, अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, बन्धनबाट स्वतन्त्रतातर्फ र अशान्तिबाट शाश्वत शान्तितर्फ डोर्याउँछ। मनका मोहहरू पग्लिँदा जाग्ने चेतना मानव जीवनको सर्वोच्च सम्भावना हो, जहाँ मानिस आफूलाई, संसारलाई र अस्तित्वलाई नयाँ प्रकाशमा देख्न सक्षम हुन्छ। यही प्रकाश नै सच्चा मुक्ति हो, यही जागरण नै जीवनको परम सार हो।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)