गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

बिराटनगरको बिहान फेरि एकपटक व्यस्त थियो। पूर्वी नेपालको आर्थिक राजधानी आफ्नो पुरानै लयमा जागिरहेको थियो। बजारहरू खुल्दै थिए। मालबाहक ट्रकहरू भारततर्फ दौडिरहेका थिए। जोगबनीको सीमाबाट आउनेजाने मानिसहरूको चहलपहलले सहरलाई पहिल्यै जीवन्त बनाइसकेको थियो। तर त्यो बिहान मेरो यात्रा व्यापारको थिएन। न केवल पर्यटनको। म एउटा सडकको कथा खोज्न निस्किएको थिएँ।त्यस्तो सडक, जसले भूगोल मात्र होइन, भविष्य पनि जोड्ने सपना बोकेको थियो।

गन्तव्य थियो—किमाथांका।

नेपाल, भारत र चीनलाई जोड्ने कल्पना बोकेको उत्तर–दक्षिण कोशी करिडोर।

मलाई सधैँ लाग्छ, कुनै पनि सडक इन्जिनियरहरूले मात्र बनाउँदैनन्। सडक इतिहासले बनाउँछ। भूगोलले बनाउँछ। मानिसको आकाङ्क्षाले बनाउँछ। एउटा सडकमा गिट्टी, बालुवा र कालोपत्रे मात्र हुँदैन, त्यहाँ एउटा राष्ट्रको भविष्य पनि मिसिएको हुन्छ। त्यसैले यो यात्रा विकास र प्रतीक्षाबीचको यात्रामा निस्किएको एउटा साक्षी थियो।

बिराटनगर पछाडि छुट्दै गयो। समथर तराई विस्तारै खुला मैदानमा बदलियो। धानका खेतहरू बिहानको घाममा सुनौलो देखिन्थे। कोशीको विशाल मैदानले मलाई फेरि सम्झायो,सभ्यताहरू पहाडमा जन्मिए पनि नदीका किनारमै फैलिन्छन्। मानव इतिहासको पहिलो विश्वविद्यालय नदी नै हो। उसले खेती सिकायो। व्यापार सिकायो। बसोबास सिकायो। अन्ततः सहअस्तित्व पनि सिकायो।

इटहरी पुग्दा पूर्व–पश्चिम राजमार्गको स्पन्दन स्पष्ट महसुस भयो। यहाँबाट उत्तर फर्किनेबित्तिकै यात्राले अर्को स्वर समात्यो। धरानतर्फ उक्लिँदै गर्दा चुरे पर्वतका हरिया काँधहरू देखिन थाले। एकातिर आधुनिक सहरको विस्तार, अर्कोतिर हजारौँ वर्षदेखि मौन उभिएको पहाड।

मलाई लाग्यो समयका दुई युग एउटै दृश्यभित्र सँगै उभिएका छन्।

धरान केवल एउटा सहर होइन। यो पूर्वी नेपालको सैनिक इतिहास, शिक्षा, बहुसांस्कृतिक सहअस्तित्व र प्रवासनको कथा हो। ब्रिटिश गोर्खा भर्तीको स्मृति, पहाड र तराईको संगम, र अनेक जातीय संस्कृतिहरूको साझा चौतारो। यहाँबाट उकालो सुरु हुन्छ, तर त्यो उकालो भूगोलको मात्र होइन। चेतनाको पनि हो।

धरान पछाडि छुटेपछि सडक साँघुरो हुँदै गयो। घुम्तीहरू बढ्दै गए। हावा चिसिँदै गयो। सवारीको गति कम हुँदै गयो। यात्राले मलाई फेरि सिकायो जीवनका सबै महत्त्वपूर्ण यात्राहरू विस्तारै अघि बढ्छन्।

धनकुटा पुग्दा साँझको प्रकाश पहाडका छानामाथि फैलिएको थियो। कुनै समय पूर्वाञ्चलको प्रशासनिक केन्द्र रहेको यो सहर अझै पनि आफ्नो पुरानो अनुशासन बोकेर उभिएको छ। राणा शासनदेखि आधुनिक नेपालको प्रशासनिक विकाससम्म धनकुटाले धेरै युग देखेको छ। यहाँका पुराना घरहरूले समयसँग प्रतिस्पर्धा गरेका छैनन्, समयलाई स्वीकार गरेका छन्।

त्यसपछि बाटो अझ उत्तर लाग्यो। अरुण नदीको उपत्यकातिर।

सडक अब प्रकृतिसँग संघर्ष गर्दै अघि बढिरहेको थियो। कतै भीर चिरेर, कतै नदीसँगै, कतै पहिरोको घाउ टाल्दै। त्यही बेला मैले महसुस गरेँ नेपालमा सडक निर्माण  भूगोलसँगको संवाद हो। यहाँ प्रत्येक किलोमिटरले चट्टानसँग सम्झौता गर्नुपर्छ। प्रत्येक पुलले नदीसँग विश्वास माग्नुपर्छ।

अरुण देखापर्‍यो। उफ्रँदै, गर्जँदै, कहिल्यै नथाक्ने यात्रुजस्तै।

नदीले मलाई हेराक्लिटसको दर्शन सम्झाइदियो,एउटै नदीमा दुई पटक पाइला टेक्न सकिँदैन। किनकि नदी पनि बदलिन्छ, मानिस पनि बदलिन्छ। शायद त्यसैले यात्रा सधैँ नयाँ हुन्छ। बाटो पुरानो हुन सक्छ। यात्रु कहिल्यै पुरानो हुँदैन।

नुम पुग्दा मैले कोशी करिडोरको वास्तविक अर्थ महसुस गर्न थालेँ। यो सडक केवल गाउँ जोड्न बनिरहेको थिएन। यसले शताब्दीयौँदेखि पैदल हिँडिएका गोरेटाहरूलाई आधुनिक युगसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको थियो।

तर विकासको यो कथा सरल थिएन। कतै सडक थियो, गाडी थिएन। कतै ट्र्याक थियो, पुल थिएन।कतै योजना थियो, कार्यान्वयन थिएन।

सडक निर्माणसँगै पहाडका पुराना गोरेटाहरू पनि जोखिमपूर्ण बनेका थिए। मानिसहरू अझै त्यही पुरानो बाटो हिँडिरहेका थिए। आधुनिक विकास र पुरानो जीवनशैलीबीचको यो संक्रमण नेपालकै एउटा प्रतीकजस्तो लाग्यो।

हटिया पुग्दा साँझ परिसकेको थियो। भोटखोला गाउँपालिकाको यो बस्ती सीमाभन्दा धेरै नजिक भए पनि विकासबाट अझै टाढा देखिन्थ्यो। त्यहाँका एक वृद्धले मुस्कुराउँदै भने, “गाडी चल्न थाल्यो भने व्यापारीलाई बोलाउनै पर्दैन। बाटो आफैँ व्यापार हो।”

त्यो वाक्य लामो समयसम्म मेरो मनमा गुञ्जिरह्यो।वास्तवमा सडकले मानिस बोक्दैन।उसले सम्भावना बोक्छ।विद्यालय बोक्छ।अस्पताल बोक्छ।बजार बोक्छ।र कहिलेकाहीँ एउटा पुस्ताको सपना पनि।

किमाथांकातर्फ उक्लिँदै गर्दा चीनतर्फका व्यवस्थित सडकहरू टाढैबाट देखिन्थे। सीमारेखाले केवल दुई देश छुट्याएको थियो। विकासको गतिले भने दुई फरक समयलाई छुट्याइरहेको थियो।

मैले सोचें—

स्रोतको अभावले भन्दा धेरै सोचको अभावले राष्ट्रहरू पछि पर्छन्।भूगोल सबैलाई बराबर मिलेको हुँदैन।तर दृष्टि भने आफैँ बनाउनुपर्छ।अन्ततः म किमाथांका पुगेँ।

अरुण नदीले नेपाल र चीनबीच अन्तिम संवाद गरिरहेको थियो। नदी एउटै थियो। पहाड एउटै थिए। आकाश पनि एउटै थियो। मानिसहरूले मात्र सीमारेखा कोरेका थिए।

त्यही बेला एउटा अन्तिम अनुभूति आयो।

राष्ट्रहरू नक्साले बन्छन्। तर सभ्यता सडकले बाँचिरहन्छ।

यदि कोशी करिडोर पूर्ण हुन्छ भने यसले केवल विराटनगरलाई किमाथांकासँग जोड्ने छैन। यसले तराईलाई हिमालसँग, किसानलाई बजारसँग, उत्पादनलाई अवसरसँग, र नेपाललाई आफ्नो उत्तरी क्षितिजसँग जोड्नेछ।

फर्किने बेलामा मसँग कुनै स्मृति–चिन्ह थिएन।न कुनै ढुङ्गा।न कुनै तस्वीर।तर एउटा विश्वास थियो।राष्ट्र निर्माण संसद्ले मात्र गर्दैन।सडकले पनि गर्छ।किनकि जहाँ बाटो पुग्छ, त्यहाँ शिक्षा पुग्छ।स्वास्थ्य पुग्छ।व्यापार पुग्छ।आशा पुग्छ।र अन्ततः त्यहीँबाट भविष्य सुरु हुन्छ।

अरुण नदीसँगै उत्तरतर्फ बढ्दै जाँदा सडक र नदीबीच एउटा अनौठो संवाद चलिरहेको थियो। सडक चट्टान चिर्दै अघि बढिरहेको थियो। नदी चट्टान काट्दै। दुवैको गन्तव्य फरक थियो, तर सङ्घर्ष एउटै। त्यही क्षण मलाई लाग्यो प्रकृति र मानिसबीचको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धाको होइन, अनुकरणको हो। मानिसले सडक बनाउनुअघि नदीबाट बाटो बनाउन सिकेको थियो। नदीले कहिल्यै पहाडसँग युद्ध गरेन। उसले धैर्य गर्‍यो। हजारौँ वर्ष लगायो। अन्ततः पहाडले नै बाटो दियो। सभ्यता पनि धैर्यकै अर्को नाम रहेछ।

तल अरुणको गर्जन सुनिन्थ्यो। माथि नीलो आकाश फैलिएको थियो। बीचमा हामी थियौँ—क्षणभरका यात्रु। मलाई अचानक पृथ्वीको उमेर सम्झना आयो। चार अर्ब पचास करोड वर्षभन्दा पुरानो यो ग्रहमा मानिसको सम्पूर्ण इतिहास केही हजार वर्ष मात्र हो। हामी आफूलाई इतिहासको केन्द्र सम्झन्छौँ, तर पहाडका लागि हामी एउटा क्षण मात्र हौँ। यही बोधले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। विनम्रता नै यात्राले दिने सबैभन्दा ठूलो उपहार हो।

सडकका घुम्तीहरूमा बेला बेला पुराना गोरेटाहरू देखिन्थे। ती बाटाहरूमा कहिल्यै मोटर गुडेका थिएनन्। तर ती बाटाहरूले शताब्दीयौँसम्म मानिसलाई बोकेका थिए। नुन बोक्ने भरियाहरू यही बाटो हिँडे। ऊन बोकेर आउने भोटे व्यापारी यही बाटो ओर्लिए। जडीबुटी, अलैंची, रुद्राक्ष, च्याउ, नुन र ऊनको विनिमय यही बाटोमा भयो। आज सडक नयाँ थियो, तर यात्रा नयाँ थिएन। आधुनिक इन्जिनले पुराना पैतालाको इतिहासलाई मात्र निरन्तरता दिइरहेको थियो।

मलाई रेशम मार्गको इतिहास सम्झना आयो। सभ्यताहरू जहिले पनि सडकसँगै फस्टाएका छन्। चीनबाट रेशम आयो। भारतबाट दर्शन आयो। नेपाल ती दुई सभ्यताबीचको जीवित पुल बन्यो। हिमालय कहिल्यै पूर्ण अवरोध थिएन। ऊ संवादको पहाड थियो। कठिन थियो, तर असम्भव थिएन। त्यसैले हिमाली नाकाहरू केवल व्यापारिक बिन्दु थिएनन्। तिनले भाषा, धर्म, संस्कृति र प्रविधिको आदानप्रदान पनि गराए। किमाथांका पनि त्यही लामो इतिहासको एउटा जीवित अध्याय हो।

भोटखोलाका गाउँहरू देखिन थाले। ढुङ्गाका घरहरू। काठका झ्यालहरू। हावामा फहराइरहेका प्रार्थना ध्वजहरू। यहाँ समयको गति राजधानीभन्दा फरक थियो। यहाँ घडीभन्दा ऋतु महत्त्वपूर्ण थियो। बजारभन्दा पशुचौपाया। यहाँका मानिसहरूले प्रकृतिलाई जित्ने प्रयास गरेका थिएनन्। उनीहरूले प्रकृतिसँग सम्झौता गरेका थिए। शायद सभ्यताको सबैभन्दा परिपक्व रूप यही हो—प्रकृतिमाथि विजय होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व।

एउटा वृद्ध याक गोठालासँग केहीबेर कुराकानी गर्ने अवसर मिल्यो। उनको अनुहारमा हिमाली हावाले कोरेका असङ्ख्य रेखाहरू थिए। मैले सोधेँ, “यो बाटो पहिले कस्तो थियो ?”

उनी मुस्कुराए।

“बाटो त उही हो बाबु। पहिले खुट्टा हिँड्थ्यो। अहिले गाडी हिँड्छ।”

एउटै वाक्यमा उनले विकासको सम्पूर्ण इतिहास सुनाइदिए। बाटो बदलिएको थिएन। यात्राको माध्यम मात्र बदलिएको थियो। मानिसको गन्तव्य भने उही थियो—अर्कोतिर पुग्ने।

किमाथांकाको नजिक पुग्दै गर्दा सीमापारिको चिनियाँ बस्ती टाढैबाट चम्किरहेको थियो। व्यवस्थित सडक। पक्की संरचना। अनुशासित बस्ती। मैले सीमारेखालाई हेरेँ। एउटा नदी। एउटा पुल। केही सुरक्षाकर्मी। तर त्यो सीमाले मलाई अर्को प्रश्न सोध्यो—राष्ट्रको वास्तविक सीमा कहाँ हुन्छ? नक्सामा? कि नागरिकको जीवनस्तरमा? यदि सडकले मानिसको जीवन बदल्न सकेन भने सीमा केवल रेखा मात्र रहन्छ। यदि सडकले अवसर दियो भने त्यही रेखा सम्भावनाको ढोका बन्छ।

त्यसपछि मैले पछाडि फर्केर दक्षिणतर्फ हेरेँ। धेरै टाढा कतै विराटनगर थियो। तर अब त्यो दूरी किलोमिटरले नाप्न सकिँदैनथ्यो। त्यो दूरी अनुभवले नापिन्थ्यो। विराटनगरदेखि किमाथांकासम्म यात्रा गर्दा मैले नेपाललाई केवल उत्तरतर्फ फैलिएको भूगोलका रूपमा देखिनँ। मैले उसलाई नदी, पहाड, इतिहास, संघर्ष र सम्भावनाले बनेको एउटा जीवित सभ्यताका रूपमा देखेँ।

त्यही बेला एउटा अन्तिम विचार मनमा आयो कोशी करिडोरको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि तीन देश जोड्नु मात्र हुनेछैन। यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि नेपालीलाई आफ्नै हिमालतर्फ नयाँ दृष्टिले फर्किन सिकाउनु हुनेछ। जब सडक केवल यात्राको साधन नभई सभ्यताको मेरुदण्ड बन्छ, तब विकास परियोजना पनि राष्ट्रिय आत्मकथामा रूपान्तरित हुन्छ।

किमाथांकाको सिमानामा पुगेर मैले केहीबेर मौन भएर अरुण नदीलाई हेरिरहेँ। यही नदीले हजारौँ वर्षदेखि हिमालको काखबाट पानी बोकेर दक्षिणतिर यात्रा गरिरहेको छ। न उसले पासपोर्ट बोकेको छ। न भिसा। न कुनै राष्ट्रियता। ऊ केवल बगिरहेकी छे। त्यही क्षण एउटा गहिरो अनुभूति भयो,प्रकृतिले कहिल्यै सीमा बनाउँदिन। सीमा मानिसले बनाउँछ। नदीले त सधैँ सम्बन्ध बनाउँछ। पहाडले संरक्षण गर्छ। हावाले सन्देश बोकेको हुन्छ। सभ्यता विभाजनबाट होइन, सम्पर्कबाट जन्मन्छ।

सीमापारि तिब्बतको भूभाग स्पष्ट देखिन्थ्यो। केही दशकअघिसम्म यिनै हिमाली पदमार्गहरूमा याकका काफिला हिंड्थे। नुन आउँथ्यो। ऊन आउँथ्यो। नेपालबाट चामल, जडीबुटी, धातुका भाँडाकुँडा र हस्तकलाका सामग्री माथि पुग्थे। व्यापार वस्तुको मात्र थिएन। भाषा पनि यात्रा गर्थ्यो। भेषभूषा पनि। संस्कार पनि। मानिसहरू सामानभन्दा बढी अनुभव बोकेर फर्कन्थे। हिमालयले संस्कृतिलाई कहिल्यै रोकेको थिएन; उसले केवल धैर्यको परीक्षा लिएको थियो।

मलाई चिनियाँ यात्री फाहियान र ह्वेनसाङका यात्राहरू सम्झना आए। उनीहरू बुद्धको ज्ञान खोज्दै हजारौँ किलोमिटर हिंडे। भारतबाट बौद्ध भिक्षुहरू तिब्बत पुगे। तिब्बती विद्वानहरू नेपाल हुँदै नालन्दासम्म आए। राजकुमारी भृकुटीले नेपालबाट तिब्बतमा केवल विवाह गरिनन् उनले एउटा सभ्यताको पुल पनि निर्माण गरिन्। कलाकार अरनिकोले हिमाल पार गरेर तिब्बत र चीनमा नेपाली कलाको अमिट छाप छोडे। त्यसैले हिमालय केवल हिउँको पर्खाल होइन। ऊ एशियाली सभ्यताहरूको संवादस्थल हो।

मलाई लाग्यो—आज हामी कोशी करिडोरलाई नयाँ परियोजना भन्छौँ। वास्तवमा यो नयाँ होइन। नयाँ त यसको स्वरूप मात्र हो। यो मार्गको आत्मा हजारौँ वर्ष पुरानो हो। फरक यति हो कि पहिले याकका घण्टी बज्थे, आज ट्रकका इन्जिन बज्नेछन्। पहिले भरियाका पाइला सुनिन्थे, अब मालवाहक गाडीका पाङ्ग्रा घुम्नेछन्। तर यात्राको उद्देश्य उही रहनेछ—मानिसलाई मानिससँग जोड्ने।

मैले सडकतिर फर्केर हेरेँ। कतै कालोपत्रे। कतै कच्ची। कतै पहिरोले भत्काएको। कतै डोजरले नयाँ घाउ बनाएको। विकास सधैँ सुन्दर देखिँदैन। कहिलेकाहीँ उसले पहाडलाई दुखाउँछ। वनलाई काट्छ। नदीलाई धमिलो बनाउँछ। त्यसैले विकासको प्रश्न केवल ‘सडक बन्यो कि बनेन’ भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो सडकले प्रकृतिसँग कस्तो सम्बन्ध बनायो? यदि विकासले हिमालको आत्मा नै हरायो भने त्यो प्रगति होइन, क्षति हो। सभ्यताको परिपक्वता विकास र संरक्षणबीचको नैतिक सन्तुलनमा हुन्छ।

त्यसैबेला एउटा स्थानीय युवकले सहजै भन्यो, “सडक पूरा भयो भने हाम्रो जीवन बदलिन्छ।”

मैले सोधेँ, “कसरी?”

उसले मुस्कुराउँदै उत्तर दियो, “हामीलाई गाउँ छोड्नुपर्दैन।”

त्यो उत्तरले मलाई झस्कायो। हामी विकासलाई प्रायः पुल, सडक र भवनको सङ्ख्याले मापन गर्छौँ। तर विकासको सबैभन्दा ठूलो सफलता त त्यतिबेला हुन्छ, जब मानिस आफ्नो जन्मभूमिमै सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्छ। सडकको वास्तविक अर्थ गाउँ खाली पार्नु होइन; गाउँलाई जीवन्त बनाउनु हो।

साँझ बिस्तारै हिमालमाथि झर्दै थियो। पश्चिमतिर अस्ताउँदै गरेको सूर्यले चट्टानहरूलाई सुनौलो बनाइदिएको थियो। अरुण नदीको गर्जन अब प्रार्थनाजस्तो लाग्न थालेको थियो। मैले महसुस गरेँ—यो यात्रा किमाथांकामा आएर रोकिएको छैन। यसले मेरो नेपाल बुझ्ने दृष्टि परिवर्तन गरिसकेको थियो। अब नेपाल मेरो लागि केवल पूर्वदेखि पश्चिम फैलिएको भूगोल थिएन। ऊ दक्षिणको मैदानदेखि उत्तरको हिमालसम्म उभिएको एउटा जीवित सभ्यता थियो—जहाँ प्रत्येक नदी एउटा अध्याय हो, प्रत्येक पहाड एउटा पुस्तक हो, र प्रत्येक सडक भविष्यतर्फ लेखिएको एउटा नयाँ वाक्य।

फर्किने तयारी गर्दै गर्दा मैले अन्तिम पटक उत्तरतर्फ हेरेँ। हिमालहरू मौन थिए। तर त्यो मौनताभित्र एउटा सन्देश थियो।राष्ट्रको उचाइ हिमालको उचाइले मापन हुँदैन। त्यो आफ्ना नागरिकका सपनाहरू कति टाढासम्म पुग्न सक्छन् भन्ने कुराले मापन हुन्छ। यदि कोशी करिडोरले ती सपनाहरूलाई बाटो दिन सक्यो भने यो सडक केवल राष्ट्रिय गौरवको आयोजना रहने छैन; यो नेपालले आफ्नै सम्भावनासँग गरेको ऐतिहासिक भेट हुनेछ।

भोलिपल्ट बिहान किमाथांकाको आकाश असाधारण रूपमा निर्मल थियो। हिमालहरू पहिलो घामसँगै सुनौलो बन्दै थिए। चिसो हावाले अनुहार छोइरहँदा मलाई लाग्यो—हिमालयमा बिहान कहिल्यै केवल एउटा समय हुँदैन। ऊ एउटा अनुभूति हो। एउटा नयाँ आरम्भ। प्रकृतिले हरेक बिहान मानिसलाई निःशब्द रूपमा भन्ने गर्छ—”हिजो जे भयो, आज फेरि सुरु गर।”

म सीमातर्फ फेरि केही पाइला हिँडेँ। सुरक्षाकर्मीहरू आफ्नो नियमित जिम्मेवारीमा थिए। केही स्थानीय मानिस सामान बोकेर ओहोरदोहोर गरिरहेका थिए। त्यो दृश्यमा कुनै असाधारण नाटकीयता थिएन। तर इतिहास सधैँ यस्तै साधारण दृश्यहरूभित्र लुकेको हुन्छ। कुनै दिन यिनै बाटाहरूमा राज्यहरू जोडिन्छन्। अर्थतन्त्र बदलिन्छ। मानिसहरूको जीवन बदलिन्छ। इतिहास प्रायः घोषणाबाट होइन, सामान्य दिनहरूबाट निर्माण हुन्छ।

मलाई अचानक नेपालको उत्तर–दक्षिण सम्बन्धको लामो इतिहास सम्झना आयो। लिच्छविकालदेखि मल्लकालसम्म हिमाली नाकाहरू राज्यका जीवनरेखा थिए। तिब्बतसँगको व्यापारले काठमाडौं उपत्यकालाई समृद्ध बनायो। नुनको सट्टा धान साटियो। ऊनको सट्टा कपडा। सुनको सट्टा सीप। नेपाल केवल दुई विशाल सभ्यताबीचको ‘बफर’ थिएन; ऊ दुई सभ्यतालाई जोड्ने सेतु थियो। यही सेतुत्व नै नेपालको मौलिक ऐतिहासिक भूमिका हो।

किमाथांकाबाट फर्किँदा सडक उही थियो। पहाड उही थिए। अरुण उही वेगमा बगिरहेको थियो। तर अब प्रत्येक दृश्य फरक अर्थ बोकेर आएको थियो। नुम केवल एउटा गाउँ रहेन। हटिया केवल एउटा बजार रहेन। धनकुटा केवल एउटा जिल्ला रहेन। ती सबै नेपालको आत्मकथाका अध्याय बनेका थिए।

मलाई लाग्यो—कुनै पनि राष्ट्रलाई राजधानीबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। राष्ट्रलाई बुझ्न उसका सीमान्तहरूमा पुग्नुपर्छ। जहाँ सडक सकिन्छ। जहाँ मानिस अझै प्रकृतिसँग संवाद गरेर बाँच्छ। जहाँ विकास अझै प्रतीक्षामा छ। किनकि राष्ट्रको वास्तविक अनुहार त्यहीँ देखिन्छ—जहाँ भाषण कम हुन्छ, जीवन बढी हुन्छ।

साँझतिर जब फेरि दक्षिण फर्कने यात्रा सुरु भयो, मैले अन्तिम पटक पछाडि हेरेँ। उत्तरतिर उभिएका हिमालहरू बिस्तारै कुहिरोभित्र हराइरहेका थिए। तर एउटा कुरा अब स्पष्ट भइसकेको थियो।

मैले कोशी करिडोरको यात्रा गरेको थिइनँ।

कोशी करिडोरले मलाई नेपालको अर्को अनुहार देखाएको थियो।

एउटा यस्तो नेपाल—

जहाँ नदीहरू इतिहास लेख्छन्।

पहाडहरूले धैर्य सिकाउँछन्।

सडकहरूले भविष्य कोर्छन्।

र सीमाहरूले विभाजनभन्दा बढी सम्भावनाको अर्थ बोक्छन्।

त्यसपछि मैले मनमनै एउटा विश्वास बोकेँ—कुनै दिन जब विराटनगरदेखि किमाथांकासम्मको यो सडक पूर्ण रूपमा जीवन्त हुनेछ, त्यस दिन केवल गाडीहरू मात्र गुड्ने छैनन्। गुड्नेछन् सपनाहरू। गुड्नेछन् अवसरहरू। गुड्नेछ नेपालको उत्तर र दक्षिणबीच शताब्दीयौँदेखि अधुरो रहेको संवाद। र त्यो दिन यो करिडोर केवल कङ्क्रिटको सडक रहने छैन; यो नेपालले आफ्नो इतिहास, आफ्नो भूगोल र आफ्नो भविष्यलाई एउटै मार्गमा जोडेको जीवित प्रतीक हुनेछ।

धनकुटातिर फर्कँदै गर्दा गाडीको झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। उही पहाड। उही नदी। उही घुम्ती। तर यात्रा सधैँ फर्कँदा फरक हुन्छ। जाँदा मानिस दृश्य खोज्छ। फर्कँदा अर्थ खोज्छ। जाँदा आँखाले हेर्छ। फर्कँदा चेतनाले। यही कारणले यात्राको दोस्रो आधा प्रायः पहिलो आधाभन्दा गहिरो हुन्छ।

अरुण तल आफ्नै लयमा बगिरहेको थियो। हजारौँ वर्षदेखि उसले हिमालको चट्टानलाई काट्दै मैदान खोजिरहेको छ। उसलाई हतार छैन। उसलाई आफ्नो गन्तव्य थाहा छ। आधुनिक मानिससँग यही धैर्य हराएको छ। हामी सबै कुरा छिटो चाहन्छौँ—विकास छिटो, सफलता छिटो, समृद्धि छिटो। तर प्रकृतिले कहिल्यै हतार गर्दैन। हिमाल एक दिनमा बन्दैन। नदी एक वर्षमा जन्मिँदैन। वन एक पुस्तामा हुर्किँदैन। राष्ट्र पनि एक कार्यकालमा बन्दैन। इतिहासले धैर्य माग्छ।

मलाई अचानक पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश सम्झना आयो। उनले नेपाललाई “दुई ढुङ्गाबीचको तरुल” भनेका थिए। धेरैले यसलाई केवल भूराजनीतिक उपमा माने। तर त्यो वाक्यमा एउटा गहिरो आर्थिक र सभ्यतागत अर्थ पनि थियो। नेपाल दुई विशाल सभ्यताबीचको पुल हो। पुलको काम भित्ताजस्तो छुट्याउनु होइन, किनारहरू जोड्नु हो। यदि नेपालले आफ्नो यही सेतुत्वलाई बुझ्न सक्यो भने हिमाल अवरोध होइन, अवसर बन्न सक्छ।

धनकुटाको उकालो उक्लिँदै गर्दा मैले सोचें—इतिहासमा कुनै पनि राष्ट्र आफ्नो भूगोलले मात्र धनी बनेको छैन। दृष्टिले बनेको छ। जापानसँग विशाल मैदान छैन। सिंगापुरसँग प्राकृतिक स्रोत छैन। स्विट्जरल्यान्डसँग समुद्र छैन। तर उनीहरूले आफ्नो सीमिततालाई नै सम्भावनामा रूपान्तरण गरे। नेपालसँग हिमाल छ। नदी छ। जैविक विविधता छ। दुई ठूला अर्थतन्त्रबीचको अद्वितीय स्थान छ। प्रश्न स्रोतको कम, दृष्टिको बढी हो।

हिलेको बाटोमा केही किसान अलैंची सुकाइरहेका थिए। कतै रुद्राक्षका माला गाँसिँदै थिए। ती दृश्यहरूले मलाई सम्झाए—संखुवासभा र धनकुटाको वास्तविक सम्पत्ति पहाडभित्र लुकेको खनिज मात्र होइन। यहाँका मानिसहरूको श्रम हो। यहाँको जैविक सम्पदा हो। यहाँको मौलिक ज्ञान हो। विकास भनेको स्थानीय सम्भावनालाई विश्वसँग जोड्ने कला हो। यदि सडकले यही काम गर्न सक्यो भने कोशी करिडोर केवल यातायातको पूर्वाधार रहने छैन; यो स्थानीय अर्थतन्त्रको जीवनरेखा बन्नेछ।

धरान नजिक पुग्दा फेरि जनजीवनको चहलपहल बढ्न थाल्यो। विद्यालय जाँदै गरेका बालबालिका। बजारतर्फ लागेका व्यापारी। अस्पताल पुग्न हतारिएका बिरामी। मैले महसुस गरेँ—सडकको सबैभन्दा ठूलो अर्थ व्यापार मात्र होइन। उसले शिक्षा बोक्छ। स्वास्थ्य बोक्छ। अवसर बोक्छ। एउटा गर्भवती महिलालाई समयमै अस्पताल पुर्‍याउन सकेको सडक, एउटा किसानको उत्पादन बजारसम्म पुर्‍याउन सकेको सडक, एउटा विद्यार्थीलाई विद्यालयसम्म सुरक्षित पुर्‍याउन सकेको सडक—त्यही नै राष्ट्र निर्माणको वास्तविक सडक हो।

धरानबाट तराई झर्दा चुरे विस्तारै पछाडि हराउन थाल्यो। समथर भूमि फेरि खुल्दै गयो। बिराटनगर अब धेरै टाढा थिएन। तर मैले महसुस गरिरहेको दूरी भूगोलको थिएन। यो यात्रा सुरु गर्दा म सडक हेर्न निस्किएको थिएँ। फर्कँदा मैले राष्ट्र देखेँ। सुरुमा मलाई कोशी करिडोर एउटा आयोजना लागेको थियो। अहिले यो मलाई नेपालको सम्भावनाको रूपक लागिरहेको थियो।

साँझ बिराटनगर प्रवेश गर्दा सडकमा फेरि उही भीड थियो। उही हर्न। उही व्यापार। उही दौड। सहर बदलिएको थिएन। तर म बदलिएको थिएँ। किनकि यात्राले मलाई एउटा सत्य सिकाइसकेको थियो—राष्ट्र राजधानीमा मात्र बस्दैन। राष्ट्र सीमामा पनि बस्छ। गोरेटोमा पनि। पहिरो पन्छाउँदै सडक बनाउने मजदुरको पसिनामा पनि। हिमालको काखमा आफ्नो गाउँ नछोडी बसेका किसानको धैर्यमा पनि। र एउटा अधुरो सडक पूरा हुने प्रतीक्षामा बसेका नागरिकको आँखामा पनि।

त्यो रात बिराटनगरमा निदाउनुअघि मैले नक्सा फेरि खोलेँ। दक्षिणमा जोगबनी। उत्तरमा किमाथांका। बीचमा कोशी करिडोर। नक्सामा त्यो एउटा सामान्य रेखा थियो। तर अब मलाई थाहा थियो त्यो रेखा वास्तवमा नेपालको भविष्यतर्फ कोरिएको एउटा दीर्घ वाक्य हो। त्यसलाई पूरा गर्ने जिम्मेवारी सम्पूर्ण राष्ट्रको हो। किनकि सडकहरू अन्ततः कङ्क्रिटले होइन, सामूहिक संकल्पले पूरा हुन्छन्। र जब कुनै राष्ट्र आफ्नो भूगोललाई अवसरमा बदल्न सिक्छ, त्यही दिनदेखि उसको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ।