गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

हिमालय पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनको एक संवेदनशील धड्कन हो । तेस्रो ध्रुव भनेर चिनिने हिमालय हिन्दुकुश क्षेत्रले एसियाका करिब दुई अर्ब मानिसको जीवनलाई प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ । यही क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने नदी प्रणाली कोशी, गण्डकी, कर्णाली, सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्रले कृषि, ऊर्जा, जैविक विविधता र सभ्यताको आधार निर्माण गरेका छन् । तर आज यही हिमालय गम्भीर जलवायु संकटको अग्रपंक्तिमा उभिएको छ ।

वैश्विक तापक्रम वृद्धिसँगै हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् । हिमताल विस्फोट, असामान्य वर्षा, बाढी, पहिरो र लामो खडेरीजस्ता जोखिमहरू बढ्दै गएका छन् । यो संकट पहाडी भूभागमा मात्र सीमित छैन; यसका प्रभावहरू समथर भूभाग, तटीय क्षेत्र र विश्वव्यापी जलचक्रसम्म फैलिएका छन् । हिमालयको सास गह्रौँ हुँदै जाँदा पृथ्वीको धड्कन पनि असन्तुलित बन्दै गएको छ ।

मानव सभ्यता आफैँलाई उन्नतिको शिखरतर्फ उक्लँदै गएको भान गर्छ । तर, यही उन्नतिका पाइलाहरूले पृथ्वीको छातीमा बारुद रोपिरहेका छन् भन्ने सत्य हामी स्वीकार्न चाहँदैनौँ । जलवायु परिवर्तन कुनै टाढाको वैज्ञानिक शब्द होइन यो प्रकृतिमाथि गरिएको हाम्रो निरन्तर आक्रमणको प्रतिफल हो एक प्रकारको जलवायु बारुद, जसको विस्फोट बिस्तारै तर निर्मम रूपमा भइरहेको छ ।

मानव सभ्यताको इतिहास प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, संघर्ष र रूपान्तरणको इतिहास हो। नदीको किनारमा सभ्यता जन्मियो, वनले जीवनलाई आश्रय दियो, हिमालले पानीको स्रोत बन्यो, समुद्रले व्यापारको मार्ग खोल्यो र उर्वर भूमिले कृषि सम्भव बनायो। प्रकृतिले मानवलाई बाँच्ने आधार मात्र दिएन, ज्ञान, संस्कृति, कला, आध्यात्मिकता र समृद्धिको मूल स्रोत पनि बन्यो। तर औद्योगिक क्रान्तिपछि मानव विकासको अवधारणाले नयाँ मोड लियो। विज्ञान, प्रविधि, उद्योग, ऊर्जा र उपभोगको तीव्र विस्तारले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व सुविधा दियो। यही उपलब्धिको छायाँमा प्रकृतिमाथि निरन्तर दोहन, प्रदूषण र विनाशको क्रम पनि तीव्र बन्यो। आज मानवले प्रयोग गरेको सबैभन्दा घातक बारुद जलवायु परिवर्तन हो। यो यस्तो मौन बारुद हो, जसले कुनै सीमाना नचिनेर सम्पूर्ण पृथ्वीलाई क्रमशः विस्फोट गरिरहेको छ।

जलवायु परिवर्तन वर्तमानको कठोर यथार्थ हो। पृथ्वीको औसत तापक्रम औद्योगिक युगअघिको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा बढिसकेको छ। हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। समुद्री सतह उक्लिरहेको छ। बाढी, डढेलो, खडेरी, अतिवृष्टि, आँधीबेहरी, चक्रवात र तापलहरजस्ता विपद् पहिलेभन्दा धेरै बारम्बार र तीव्र भइरहेका छन्। वैज्ञानिकहरूले बारम्बार चेतावनी दिएका छन् कि यदि हरितगृह ग्यास उत्सर्जन नियन्त्रण गर्न सकिएन भने पृथ्वीको पारिस्थितिक सन्तुलन गम्भीर रूपमा बिग्रनेछ। जलवायु परिवर्तन अब वातावरणीय मुद्दा मात्र होइन यो मानव अस्तित्व, खाद्य सुरक्षा, सार्वजनिक स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र, राष्ट्रिय सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसँग प्रत्यक्ष जोडिएको वैश्विक संकट बनेको छ।

प्रकृतिमाथिको यो युद्धको मूल कारण मानवद्वारा सिर्जित विकासको असन्तुलित मोडेल हो। जीवाश्म इन्धनमा आधारित औद्योगिकीकरण, अन्धाधुन्ध वन विनाश, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन, असन्तुलित शहरीकरण, प्लास्टिक प्रदूषण, अत्यधिक उपभोग र अनियन्त्रित उत्पादन प्रणालीले वातावरणमा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन तथा अन्य हरितगृह ग्यासको मात्रा अभूतपूर्व रूपमा बढाएको छ।

विडम्बना के छ भने जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो मूल्य ती समुदायले तिरिरहेका छन्, जसको उत्सर्जनमा योगदान न्यून छ। विकसित राष्ट्रहरूले औद्योगिकीकरणबाट समृद्धि हासिल गरे भने विकासशील राष्ट्रहरू जलवायु विपद्को भारी बोझ बोक्न बाध्य भएका छन्। साना टापु राष्ट्रहरू समुद्री सतह वृद्धिका कारण अस्तित्वको संकटमा छन्। अफ्रिकाका धेरै मुलुकहरू खडेरी र खाद्य असुरक्षाबाट पीडित छन्। हिमाली देशहरू हिमनदी पग्लिने जोखिमसँग जुधिरहेका छन्। यसले जलवायु न्यायको प्रश्नलाई विश्व राजनीतिको केन्द्रमा ल्याएको छ। वातावरणीय संकट केवल वैज्ञानिक वा प्राविधिक समस्या होइन; यो नैतिकता, समानता र अन्तरपुस्तीय न्यायको विषय पनि हो।

नेपाल यसको ज्वलन्त उदाहरण हो। विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नेपालको योगदान अत्यन्त न्यून भए पनि जलवायु परिवर्तनको प्रभाव सबैभन्दा तीव्र रूपमा महसुस गर्ने मुलुकमध्ये नेपाल अग्रस्थानमा छ। हिमालयका हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। हिमताल फुट्ने जोखिम बढिरहेको छ। अनियमित वर्षा, बाढी, पहिरो, डढेलो र खडेरीले कृषि, पूर्वाधार, जैविक विविधता तथा जनजीवनमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। हिमाली क्षेत्रमा पानीका स्रोत सुक्दै गएका छन् भने तराईमा अत्यधिक गर्मी र बाढीको जोखिम बढेको छ। जलवायु परिवर्तनले नेपालको पर्यटन, ऊर्जा, कृषि र खाद्य सुरक्षामाथि प्रत्यक्ष चुनौती खडा गरेको छ।

जलवायु परिवर्तनले अर्थतन्त्रलाई पनि गहिरो धक्का दिइरहेको छ। विपद्का कारण पूर्वाधार नष्ट हुन्छन्, उत्पादन घट्छ, रोजगारी प्रभावित हुन्छ, स्वास्थ्य खर्च बढ्छ र गरिबी गहिरिन्छ। प्राकृतिक प्रकोपले सार्वजनिक वित्तमा ठूलो दबाब सिर्जना गर्छ। बीमा प्रणाली, कृषि उत्पादन, ऊर्जा आपूर्ति र आपूर्ति शृङ्खलामा समेत अवरोध आउँछ। विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले जलवायु परिवर्तनलाई अब आर्थिक स्थायित्वका लागि प्रमुख जोखिमका रूपमा चित्रण गरिरहेका छन्। हरित अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण नगरी दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धि सम्भव छैन भन्ने निष्कर्ष आज विश्वव्यापी रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

जलवायु परिवर्तनले सार्वजनिक स्वास्थ्यमा पनि गम्भीर प्रभाव पारिरहेको छ। अत्यधिक गर्मीका कारण मृत्यु बढ्ने, सरुवा रोगको फैलावट विस्तार हुने, दूषित पानीबाट रोग बढ्ने, कुपोषण गहिरिने र मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पर्ने जोखिम बढेको छ। वायु प्रदूषणका कारण प्रत्येक वर्ष लाखौं मानिसको अकाल मृत्यु भइरहेको तथ्यले वातावरण र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धलाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। स्वस्थ वातावरणविना स्वस्थ समाज निर्माण असम्भव छ।

जलवायु बारुदको अर्को भयावह आयाम जैविक विविधताको विनाश हो। वन फँडानी, तापक्रम वृद्धि, समुद्री अम्लीकरण र प्रदूषणका कारण हजारौं वनस्पति तथा जीवजन्तु लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्। कुनै पनि प्रजातिको विलुप्ति केवल एउटा जीवको अन्त्य होइन; सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन कमजोर हुनु हो। परागसेचन गर्ने कीरा, वन, नदी, समुद्र र हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली कमजोर बन्दै जाँदा अन्ततः मानव जीवनकै आधार खण्डित हुन्छ।

आज विश्वले समाधानको मार्ग पनि खोजिरहेको छ। नवीकरणीय ऊर्जा, हरित प्रविधि, विद्युतीय सवारीसाधन, कार्बन व्यापार, वृक्षारोपण, हरित पूर्वाधार, जलवायु अनुकूल कृषि, परिपत्र अर्थतन्त्र र दिगो उपभोगका अवधारणाले नयाँ आशा जगाएका छन्। सौर्य, पवन, जल तथा हरित हाइड्रोजनजस्ता स्वच्छ ऊर्जामा लगानी बढिरहेको छ। धेरै राष्ट्रहरूले कार्बन तटस्थताको लक्ष्य घोषणा गरेका छन्। निजी क्षेत्र, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र नागरिक समाज पनि जलवायु अभियानमा सक्रिय हुँदै गएका छन्। यद्यपि यी प्रयासहरू पर्याप्त हुन अझै बाँकी छ।

नेपालका लागि जलवायु अनुकूल विकास अब आवश्यकता हो। वन संरक्षण, सामुदायिक वन व्यवस्थापन, स्वच्छ ऊर्जा, जलस्रोतको दिगो उपयोग, जलवायु सहनशील पूर्वाधार, विपद् जोखिम न्यूनीकरण, वैज्ञानिक भू-उपयोग योजना र स्थानीय सरकारको क्षमता अभिवृद्धिमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म वातावरणीय शिक्षा व्यवहारमुखी बनाउनुपर्छ। जलवायु वित्त, हरित लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न सके नेपालले जलवायु चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

तर प्रविधि र नीतिले मात्र यो युद्ध जित्न सकिँदैन। यसको मूल समाधान मानव चेतनाको परिवर्तनमा निहित छ। जबसम्म विकासको अर्थ असीमित उपभोग, प्राकृतिक स्रोतको दोहन र अल्पकालीन नाफामा सीमित रहन्छ, तबसम्म जलवायु बारुद निष्क्रिय हुने छैन। प्रकृतिलाई विजय गर्ने वस्तु होइन, सहयात्रीका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने समय आएको छ। भारतीय दार्शनिक परम्परादेखि बौद्ध दर्शनसम्म र आदिवासी ज्ञान प्रणालीदेखि आधुनिक दिगोपनको अवधारणासम्म सबैले प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्धलाई नै दीर्घकालीन समृद्धिको आधार मानेका छन्।

महात्मा गान्धीले भनेका थिए, “पृथ्वीमा प्रत्येक मानिसको आवश्यकताका लागि पर्याप्त छ, तर प्रत्येक मानिसको लोभका लागि पर्याप्त छैन।” यही भनाइ आज जलवायु संकटको सबैभन्दा सशक्त व्याख्या बनेको छ। समस्या जनसंख्या मात्र होइन; अनियन्त्रित लोभ, असन्तुलित उपभोग र प्रकृतिप्रतिको गैरजिम्मेवारी हो। त्यसैले जलवायु परिवर्तनविरुद्धको संघर्ष प्रविधिको मात्र होइन, मूल्य, नैतिकता र जीवनशैलीको पनि संघर्ष हो।

अब मानव सभ्यता निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातिर प्रकृतिसँग युद्ध जारी राख्ने बाटो छ, जसले विनाश, विस्थापन, अभाव र असमानताको भविष्य निर्माण गर्छ। अर्कोतिर प्रकृतिसँग सहकार्य, हरित विकास, स्वच्छ ऊर्जा, जिम्मेवार उपभोग र अन्तरपुस्तीय न्यायमा आधारित नयाँ सभ्यता निर्माण गर्ने अवसर छ। आज लिइने निर्णयले आगामी शताब्दीको पृथ्वी निर्धारण गर्नेछ।

अन्ततः जलवायु बारुद निष्क्रिय पार्ने शक्ति कुनै अत्याधुनिक हतियारमा छैन; त्यो मानव विवेक, वैज्ञानिक दूरदृष्टि, राजनीतिक प्रतिबद्धता, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र नैतिक चेतनामा निहित छ। पृथ्वी हाम्रो स्वामित्वको वस्तु होइन; यो भावी पुस्ताबाट लिइएको अमानत हो। यदि हामीले आज प्रकृतिमाथिको युद्ध रोक्न सकेनौँ भने भविष्यले हामीलाई विकासका निर्माता होइन, पृथ्वीको विनाशका उत्तरदायी पुस्ताका रूपमा सम्झनेछ। तर यदि आजै हरित चेतना, दिगो विकास र साझा उत्तरदायित्वको मार्ग रोज्न सक्यौँ भने यही पृथ्वी फेरि जीवन, समृद्धि र आशाको साझा घर बन्नेछ।