गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

हिमालले कहिलेकाहीँ आफ्ना सबैभन्दा प्रिय सन्तानलाई आफैंसँग राख्ने निर्णय गर्छ। सायद त्यसैले इतिहासका केही महान् पर्वतारोहीहरूले जितेका शिखरहरूभन्दा उनीहरूको अन्तिम विश्रामस्थल नै अझ महान् बनेका छन्। पाकिस्तानको काराकोरम हिमशृंखलामा अवस्थित ८,०४७ मिटर अग्लो ब्रोड पिकमा आएको विनाशकारी हिमपहिरोले विश्व पर्वतारोहण समुदायबाट एक सफल आरोहीलाई मात्र खोसेको छैन; यसले साहस, नेतृत्व, मानवीयता र असम्भवलाई सम्भव बनाउने अदम्य विश्वासको एउटा युगलाई नै मौन बनाएको छ।

निर्मल पुर्जा विश्वले प्रेमपूर्वक “निम्स दाइ” भनेर चिन्ने यो नाम कुनै व्यक्तिको परिचय मात्र थिएन; यो सम्भावनाको पर्याय थियो। उनले संसारलाई सिकाए कि सीमाहरू धेरैजसो पहाडले होइन, मानिसको मनले बनाउँछ। जब मानिस आफ्नो भयमाथि विजय प्राप्त गर्छ, तब हिमालहरू पनि उसको यात्राका सहयात्री बन्न पुग्छन्।

विडम्बना के छ भने संसारलाई असम्भव पनि सम्भव बनाउन सकिन्छ भन्ने जीवनदर्शन सिकाउने यो साहसी पर्वतारोही अन्ततः त्यही हिमालको काखमा विलीन भए, जसलाई उनले जीवनभर आफ्नो गुरु, आफ्नो चुनौती र आफ्नो आध्यात्मिक संसार माने।

तर केही जीवन मृत्युले समाप्त हुँदैनन्। केही मानिसहरू आफ्ना पाइला होइन, आफ्ना मूल्यहरू छोडेर जान्छन्। निम्स दाइ त्यस्तै दुर्लभ व्यक्तित्व थिए।

हिमाल : उनको पेशा होइन, जीवनको दर्शन

धेरैका लागि हिमाल एउटा पर्यटन गन्तव्य हो। केहीका लागि जीविकोपार्जनको माध्यम। कतिपयका लागि कीर्तिमान बनाउने थलो। तर निम्स दाइका लागि हिमाल यी सबैभन्दा धेरै माथिको सत्य थियो।

उनले हिमाललाई जित्ने वस्तु कहिल्यै मानेनन्। उनी हिमालसँग संवाद गर्थे। हिमालसँग संघर्ष गर्थे। हिमालबाट सिक्थे। त्यसैले उनका लागि प्रत्येक आरोहण एउटा आध्यात्मिक साधना थियो।

विश्वका सबै ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमाल केवल ६ महिना ६ दिनमा आरोहण गर्नु  मानवीय इच्छाशक्ति, अनुशासन, योजना, नेतृत्व र आत्मविश्वासको अभूतपूर्व उदाहरण थियो।त्यो उपलब्धिले संसारलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्न बाध्य बनायो—असम्भव वास्तवमै असम्भव हो कि हामीले आफ्ना सीमाहरू आफैं निर्माण गरेका हौं?निम्स दाइको उत्तर स्पष्ट थियो—सीमा पहाडले बनाउँदैन; सीमित सोचले बनाउँछ।

सैनिक अनुशासनबाट जन्मिएको विश्व नेतृत्व

महान् नेता संयोगले बन्दैनन्। उनीहरू कठिन अनुशासन, असफलता, संघर्ष र आत्मविश्वासको लामो यात्राबाट निर्माण हुन्छन्।

म्याग्दीको दाना गाउँमा जन्मिएका निर्मल पुर्जाको बाल्यकाल चितवनमा बित्यो। सामान्य नेपाली परिवारबाट सुरु भएको उनको यात्रा ब्रिटिस गोर्खा सेनासम्म पुग्यो। त्यहाँबाट उनी ब्रिटिस रोयल नेभीको विश्वप्रसिद्ध विशेष फौज स्पेसल बोट सर्भिस (एसबीएस) मा प्रवेश गर्ने पहिलो नेपाली बने।एसबीएस संसारकै कठोर प्रशिक्षण प्रणालीमध्ये एक हो। त्यहाँ शारीरिक शक्तिभन्दा बढी मानसिक धैर्य, निर्णय क्षमता र टोलीप्रतिको जिम्मेवारीको परीक्षा हुन्छ।यही प्रशिक्षणले निम्स दाइलाई एउटा असाधारण पर्वतारोही मात्र होइन, संकटको क्षणमा पनि शान्त निर्णय गर्न सक्ने नेता बनायो।उनको नेतृत्व आदेशमा आधारित थिएन; उदाहरणमा आधारित थियो।उनी सधैं टोलीको अगाडि हिँड्थे, तर सफलता भने टोलीसँग बाँड्थे।

उनले कीर्तिमानभन्दा मानिसको जीवन रोजे

विश्व पर्वतारोहणको इतिहासमा असंख्य आरोहीहरूले नयाँ नयाँ कीर्तिमान कायम गरेका छन्। कसैले सबैभन्दा छिटो शिखर चढे, कसैले सबैभन्दा कठिन मार्ग पार गरे, त कसैले नयाँ उचाइको इतिहास रचे। तर इतिहासमा साँच्चिकै महान् ठहरिने व्यक्तिहरू ती हुन्, जसले आफ्ना व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा माथि मानव जीवनको मूल्यलाई राखे। निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जा यिनै दुर्लभ व्यक्तित्वमध्ये एक थिए।

सन् २०१९ मा आफ्नो ऐतिहासिक ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ अभियान सञ्चालन गरिरहेका बेला उनी विश्व कीर्तिमानको अत्यन्त संवेदनशील यात्रामा थिए। प्रत्येक घण्टा र प्रत्येक दिन उनको लक्ष्यका लागि निर्णायक थियो। तर अन्नपूर्ण हिमालबाट ओर्लँदै गर्दा उनले मृत्युसँग संघर्ष गरिरहेका मलेसियाली पर्वतारोही चिन वुई किनलाई देखे। त्यही क्षण उनले कीर्तिमानभन्दा मानव जीवनलाई ठूलो ठाने। उनले आफ्नो समय, ऊर्जा र अभियानको जोखिमलाई बेवास्ता गर्दै उद्धारमा आफूलाई समर्पित गरे। एउटा विश्व कीर्तिमान केही समय पछाडि धकेलिन सक्थ्यो, तर एउटा जीवन सधैंका लागि गुम्न सक्थ्यो। निम्स दाइले यही नैतिक निर्णय गरे कीर्तिमान पर्खिन सक्छ, मानव जीवन पर्खिन सक्दैन।

यस्तै मानवीय संवेदनशीलता कञ्चनजङ्घा आरोहणका क्रममा पनि देखियो। अत्यन्त प्रतिकूल मौसम, विरल अक्सिजन र मृत्युको उच्च जोखिमका बीच उनले आफ्नै पूरक अक्सिजन अरू पर्वतारोहीलाई उपलब्ध गराए र उद्धार अभियानको नेतृत्व गरे। उच्च हिमाली क्षेत्रमा आफ्नै अक्सिजन त्याग्नु आफैंलाई जोखिममा पार्नु बराबर हो। तर निम्स दाइका लागि साहसको अर्थ शिखरमा पुग्नु मात्र थिएन; संकटमा परेका सहयात्रीलाई जीवनतर्फ फर्काउनु पनि थियो। पछि उद्धार गरिएका धेरै आरोहीहरूले स्वीकार गरेका थिए यदि निम्स दाइ त्यहाँ नभएको भए उनीहरू सुरक्षित फर्कने सम्भावना अत्यन्त न्यून थियो।

यिनै घटनाहरूले नेतृत्वको वास्तविक अर्थ स्पष्ट गर्छन्। महान् पर्वतारोही केवल चुचुरोमा पाइला राखेर महान् हुँदैन; उसले संकटको क्षणमा आफ्नो महत्वाकांक्षाभन्दा मानवतालाई माथि राख्न सक्दा महान् बन्छ। शिखरमा पुग्ने मानिस सफल हुन सक्छ, तर अरूलाई सुरक्षित रूपमा घर फर्काउने मानिस इतिहासमा अमर हुन्छ। निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जाको महानता उनका विश्व कीर्तिमानमा मात्र होइन, जीवन बचाउने करुणा, निःस्वार्थ नेतृत्व र मानवताप्रतिको अटुट प्रतिबद्धतामा निहित थियो।

नेपाली पर्वतारोहणको विश्वव्यापी पुनर्जन्म

दशकौँसम्म विश्व पर्वतारोहणको इतिहासमा एउटा असमान कथन दोहोरिइरह्यो। विश्वका सर्वोच्च शिखरहरूमा विदेशी आरोहीहरूको नाम मुख्य शीर्षक बन्थ्यो, तर ती सफलताका पछाडि आफ्ना ज्यान दाउमा राख्ने नेपाली शेर्पा र उच्च हिमाली गाइडहरूको योगदान प्रायः ओझेलमा पर्थ्यो। उनीहरूलाई “उच्च हिमाली सहयोगी” वा “सपोर्ट स्टाफ” को सीमित परिचयमा मात्र बाँधिन्थ्यो। मार्ग खोल्ने, डोरी टाँग्ने, अक्सिजन व्यवस्थापन गर्ने, उद्धार गर्ने र अभियानलाई सफल बनाउने सबैभन्दा कठिन जिम्मेवारी नेपालीहरूले निर्वाह गर्थे, तर अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्रायः विदेशी आरोहीहरूले पाउँथे। यो नेतृत्वको पहिचानमाथिको ऐतिहासिक अन्याय पनि थियो।

निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जाले यही स्थापित भाष्यलाई चुनौती दिए। उनले विश्वलाई स्पष्ट सन्देश दिए—नेपाली पर्वतारोही केवल भार बोक्ने हात होइनन्; उनीहरू दूरदर्शी योजनाकार, उत्कृष्ट रणनीतिकार, संकटका बेला निर्णय गर्न सक्ने नेता र विश्वस्तरीय पेशेवर हुन्। उनले आफ्नो असाधारण उपलब्धिमार्फत नेपालीहरू अरूका सपना साकार पार्ने सहयोगी मात्र होइनन्, आफ्नै दृष्टि र नेतृत्वले विश्व इतिहास रच्ने क्षमता भएका अग्रणी व्यक्तित्व हुन् भन्ने प्रमाणित गरे।

सन् २०२१ मा विश्वकै दोस्रो अग्लो तथा सबैभन्दा कठिन हिमालमध्ये एक के–टु को पहिलो सफल हिउँदे आरोहण पूर्ण रूपमा नेपाली टोलीले सम्पन्न गर्दा त्यो केवल पर्वतारोहणको अर्को कीर्तिमान थिएन। त्यो नेपाली साहस, सामूहिक नेतृत्व, प्राविधिक दक्षता र व्यावसायिक उत्कृष्टताको विश्वव्यापी घोषणा थियो। दशकौँदेखि विदेशी अभियानका मौन नायकका रूपमा चिनिएका नेपालीहरू त्यस दिन इतिहासका मुख्य पात्र बने। संसारले पहिलोपटक गहिरो रूपमा स्वीकार गर्‍यो कि हिमालका वास्तविक ज्ञाता, संरक्षक र नेतृत्वकर्ता हिमालकै काखमा हुर्केका नेपालीहरू हुन्।

सन् २०२१ मा निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जाले मिङ्मा ग्याबु शेर्पा र तेजन गुरुङसँग मिलेर ‘एलाइट एक्स्पेड (Elite Exped)’ स्थापना गरे। यो व्यावसायिक पर्वतारोहण कम्पनी थियो। नेपाली नेतृत्व, उच्च हिमाली दक्षता र विश्वस्तरीय पर्वतारोहण सेवाको नयाँ पहिचान निर्माण गर्ने अभियान थियो। यसको माध्यमबाट नेपाली गाइडहरूलाई सहयोगी होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका पेशेवर अभियान–नेता र जोखिम व्यवस्थापकका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरियो।

यो नेपाली पर्वतारोहणको आत्मसम्मान, नेतृत्व र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने अभियान थियो। यसको माध्यमबाट उनले विश्वभरका आरोहीहरूलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिए—नेपाली गाइडहरू विश्वस्तरीय निर्णयकर्ता, जोखिम व्यवस्थापक, अभियानका नेता र हिमाली सभ्यताका सच्चा प्रतिनिधि हुन्। यही दृष्टिकोणले नेपाली पर्वतारोहणलाई सहायक भूमिकाबाट नेतृत्वको केन्द्रमा स्थापित गर्‍यो, र निम्स दाइ त्यस परिवर्तनका सबैभन्दा उज्ज्वल संवाहक बने।

ब्रोड पिक : विजयको होइन, समर्पणको अन्तिम अध्याय

इतिहासमा केही यात्राहरू गन्तव्यमा पुगेर होइन, यात्रामै अमर हुन्छन्। निर्मल पुर्जाको अन्तिम आरोहण पनि त्यस्तै बन्यो।

पाकिस्तानको काराकोरम हिमशृङ्खलामा अवस्थित ८,०४७ मिटर अग्लो ब्रोड पिक विश्वका सबैभन्दा कठिन र प्राविधिक रूपमा चुनौतीपूर्ण हिमालमध्ये एक मानिन्छ। मौसमको तीव्र परिवर्तन, हिमपहिरोको उच्च जोखिम, जटिल बरफीला भित्ताहरू र विरल अक्सिजनले यसलाई  शारीरिक क्षमताको मात्र होइन, मानसिक स्थिरता र टोलीगत नेतृत्वको पनि कठोर परीक्षा बनाउँछ।

यही हिमालतर्फ निम्स दाइ फेरि अघि बढेका थिए। यो उनको लागि कुनै नयाँ कीर्तिमानको लोभ थिएन। विश्वका सबै आठहजारे हिमालहरू एकपटक मात्र होइन, पूरक अक्सिजनबिनासमेत आरोहण गर्ने साहसी लक्ष्यतर्फ उनी अग्रसर थिए। आफ्नो अन्तिम सामाजिक सञ्जाल सन्देशमा पनि उनले हिमाललाई चुनौतीभन्दा बढी आत्मिक यात्राका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।

तर प्रकृतिले त्यस दिन अर्को निर्णय गरिसकेको थियो।

हिमपहिरोले केही क्षणमै दशकौँको अनुभव, असाधारण नेतृत्व र विश्वकै उत्कृष्ट आरोहण टोलीलाई आफ्नो गर्भमा समेट्यो। निम्स दाइसँगै उनका विश्वासिला सहयात्री तथा गाइडहरू पुरबहादुर गुरुङ ‘युक्ता’, निमा शेर्पा, नवाङ थिन्दु शेर्पा, ग्यालु शेर्पालगायत अन्तर्राष्ट्रिय टोलीका सदस्यहरूले पनि ज्यान गुमाए। उनीहरू कुनै व्यक्तिगत कीर्तिमानका लागि मात्र त्यहाँ थिएनन्; उनीहरू साहस, विश्वास र टोलीगत उत्तरदायित्वको साझा यात्रामा थिए।

यस घटनाले एउटा गहिरो सत्य पुनः स्मरण गरायो—हिमाललाई जित्न सकिँदैन; हिमालसँग केवल सम्मानपूर्वक सहयात्रा गर्न सकिन्छ।

जब उनले आफ्नो सुरक्षित सैनिक करियर त्यागे, धेरैले त्यसलाई अविवेकी निर्णय भने। जब उनले बेलायतको घर बेचेर ‘प्रोजेक्ट पसिबल’ सुरु गरे, धेरैले उपहास गरे। जब उनले छ महिनाभित्र चौध आठहजारे हिमाल आरोहण गर्ने घोषणा गरे, विश्वका धेरै अनुभवी पर्वतारोहीले त्यसलाई असम्भव भने।

तर इतिहास प्रायः त्यही मानिसहरूले लेख्छन्, जसले प्रचलित सीमालाई अन्तिम सत्य मान्न अस्वीकार गर्छन्।निम्स दाइको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि चौध आठहजारे हिमालको आरोहण मात्र थिएन; मानिसको सोचमा रहेको “असम्भव” भन्ने शब्दलाई चुनौती दिनु थियो।उनले प्रमाणित गरे कि ठूलो सपना देख्ने साहस, त्यसलाई पूरा गर्ने अनुशासन र कठिनाइका बीच पनि सकारात्मक रहने मानसिकता मिलेपछि असम्भव देखिने लक्ष्यहरू पनि प्राप्त गर्न सकिन्छ।

नेतृत्वको वास्तविक अर्थ

आजको संसारमा नेतृत्वलाई प्रायः पद, शक्ति, अधिकार वा लोकप्रियतासँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। तर निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जाले आफ्नो जीवन र कर्ममार्फत नेतृत्वको बिल्कुलै फरक दर्शन प्रस्तुत गरे। उनका लागि नेतृत्व कुनै पदवी थिएन, न त अधिकारको प्रदर्शन; नेतृत्व त जिम्मेवारी, साहस, सेवा र विश्वासको पर्याय थियो।

उनको दृष्टिमा नेतृत्व भनेको सबैभन्दा अगाडि उभिएर मार्ग देखाउनु मात्र होइन, सबैभन्दा पछाडि छुट्न लागेको सहयात्रीलाई पनि सुरक्षित रूपमा गन्तव्यसम्म पुर्‍याउनु हो। नेतृत्व भनेको आदेश बाँड्नु होइन; जोखिम आफैंले बोक्नु हो। नेतृत्व भनेको सफलताको श्रेय एक्लै लिनु होइन; त्यसलाई सम्पूर्ण टोलीसँग बाँड्नु हो। संकटको क्षणमा आफू सुरक्षित रहने विकल्प खोज्नु होइन, अरूको सुरक्षाका लागि आफ्नो सहजता त्याग्नु हो। यही नैतिक आचरणले उनलाई असाधारण नेता बनायो।

हिमालमा उनको नेतृत्व केवल प्राविधिक दक्षतामा सीमित थिएन। चरम प्रतिकूल मौसम, विरल अक्सिजन, थकान र मृत्युको निरन्तर जोखिमका बीच पनि उनी संयमित, आशावादी र निर्णयक्षम रहन्थे। यही मानसिक दृढताले टोलीलाई आत्मविश्वास दिन्थ्यो। उनीसँग आरोहण गरेका धेरै अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहीहरूले एउटै अनुभव साझा गरेका छन्—निम्स दाइले डरलाई आत्मविश्वासमा, अन्योललाई स्पष्ट दिशामा र निराशालाई आशामा रूपान्तरण गरिदिन्थे। कठिनभन्दा कठिन परिस्थितिमा पनि उनी समस्या होइन, समाधान खोज्ने नेता थिए।

उनको नेतृत्वको अर्को विशिष्ट पक्ष विनम्रता थियो। विश्व कीर्तिमान कायम गरेपछि पनि उनले व्यक्तिगत गौरवभन्दा सामूहिक प्रयासलाई बढी महत्त्व दिए। उनी बारम्बार नेपाली शेर्पा, उच्च हिमाली गाइड र आफ्ना सहकर्मीहरूको योगदानलाई अग्रस्थानमा राख्थे। उनका लागि कुनै पनि शिखर एक व्यक्तिको विजय होइन, विश्वास, समर्पण र सहकार्यको सामूहिक उपलब्धि थियो। यही कारणले उनको नेतृत्वमा अनुशासन थियो, तर कठोरता थिएन; आत्मविश्वास थियो, तर अहङ्कार थिएन; दृढता थियो, तर मानवीय संवेदनाको अभाव थिएन।

वास्तवमा निम्स दाइले संसारलाई एउटा गहिरो सत्य सिकाए—नेतृत्व अधिकारबाट जन्मिँदैन, चरित्रबाट जन्मिन्छ। मानिसहरू पदका कारण पछि लाग्दैनन्; विश्वासका कारण साथ दिन्छन्। हिमालमा उनी केवल मार्गदर्शक थिएनन्; संकटका बेला भरोसाको अर्को नाम थिए। यही कारणले उनी विश्वभरका पर्वतारोहीका लागि “गाइड” मात्र रहेनन्; साहस, मानवता र निःस्वार्थ नेतृत्वका जीवित प्रतीक बने। उनका पाइला हिमालका शिखरमा मात्र होइन, नेतृत्वको विश्वव्यापी मानकमा पनि अमिट रूपमा अंकित रहनेछन्।

नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानमा उनको योगदान

सगरमाथा नेपालमा अवस्थित छ भन्ने तथ्य संसारले धेरै पहिले नै स्वीकार गरिसकेको थियो। तर सगरमाथाको देशले विश्व पर्वतारोहणको नेतृत्व पनि गर्न सक्छ, नयाँ मानक स्थापित गर्न सक्छ र अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण उद्योगको दिशा नै परिवर्तन गर्न सक्छ भन्ने विश्वास निर्माण गर्न निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जाजस्ता दूरदर्शी व्यक्तित्वहरूको निर्णायक योगदान रह्यो। उनले नेपाली पर्वतारोहणलाई सहायक भूमिकाबाट नेतृत्वको केन्द्रमा उभ्याए।

दशकौँसम्म विश्व पर्वतारोहणमा नेपालीहरूको योगदान अपरिहार्य भए पनि उनीहरूको परिचय प्रायः “हाई–अल्टिच्युड पोर्टर” वा “शेर्पा गाइड” को सीमित दायराभित्र मात्र बाँधिएको थियो। तर निम्स दाइले आफ्नो अद्वितीय उपलब्धि, प्राविधिक दक्षता, साहसी नेतृत्व र विश्व कीर्तिमानमार्फत यो पुरानो भाष्यलाई पूर्णतः परिवर्तन गरिदिए। उनले संसारलाई प्रमाणित गरे कि नेपालीहरू केवल भारवाहक होइनन्; अभियानका रणनीतिकार हुन्। केवल सहयोगी होइनन्; विश्वस्तरीय निर्णयकर्ता र जोखिम व्यवस्थापक हुन्। केवल शिखर चढ्ने आरोही होइनन्; पर्वतारोहणको नयाँ इतिहास रच्ने, नयाँ मापदण्ड स्थापित गर्ने र विश्वलाई नयाँ दृष्टिकोण दिने पेशेवर हुन्।

निम्स दाइको योगदान पर्वतारोहणको सीमाभन्दा धेरै परसम्म फैलिएको छ। उनले सम्पूर्ण नेपाली युवापुस्तालाई एउटा आत्मविश्वास दिए—जन्मस्थानले सम्भावनाको सीमा निर्धारण गर्दैन, दृष्टि, अनुशासन, साहस र उत्कृष्टताप्रतिको प्रतिबद्धताले गर्छ। यदि लक्ष्य स्पष्ट छ, तयारी गहिरो छ र आत्मविश्वास अटल छ भने नेपालीले विश्वका कुनै पनि क्षेत्रमा नेतृत्व गर्न सक्छ। यही विश्वास नै निम्स दाइको सबैभन्दा ठूलो विरासत हो, जुन हिमालका चुचुराभन्दा पनि धेरै उचाइमा भविष्यका पुस्तालाई प्रेरित गरिरहनेछ।

विरासत, जुन हिमालभन्दा अग्लो छ

जीवनको मूल्य वर्षहरूको लम्बाइले होइन, त्यसले छोडेको प्रभावको गहिराइले मापन हुन्छ। केही मानिसहरू लामो समय बाँचेर पनि इतिहासमा नाम लेखाउन सक्दैनन्, तर केहीले छोटो जीवनमै युगौँसम्म प्रेरणा दिने विरासत निर्माण गर्छन्। निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जा यिनै दुर्लभ व्यक्तित्वमध्ये एक थिए। उनले केवल विश्वका चौध वटा आठहजारे हिमालहरू आरोहण गरेनन्; उनले लाखौँ मानिसको आत्मविश्वासलाई पनि नयाँ उचाइमा पुर्‍याए। उनले केवल शिखरहरूलाई जोडेनन्; एउटा राष्ट्रको साहस, गौरव, नेतृत्व र असीम सम्भावनालाई विश्वमञ्चसँग जोडिदिए।

आज उनका पाइला काराकोरमको हिउँमुनि लुकेका होलान्, तर उनले कोरेको बाटो पहिलेभन्दा अझ स्पष्ट देखिन्छ। उनले छोएका चुचुराहरू मौन छन्, तर उनले जगाएको आत्मविश्वास अझै बोलिरहेको छ। उनका अभियानहरू समाप्त भएका छन्, तर उनले रोपेको प्रेरणाको बीउ नयाँ पुस्ताका सपना, सङ्कल्प र यात्रामा निरन्तर अंकुरित भइरहेको छ। शरीर प्रकृतिमा विलीन हुन सक्छ, तर आदर्श समयभन्दा धेरै दीर्घजीवी हुन्छ भन्ने सत्य उनले आफ्नै जीवनबाट प्रमाणित गरे।

नेपाली सभ्यतामा हिमाल केवल भूगोलको उचाइ होइन; आत्मगौरव, धैर्य, सहनशीलता र राष्ट्रिय पहिचानको प्रतीक हो। त्यसैले निम्स दाइको जीवनलाई पर्वतारोहणका कीर्तिमानहरूले मात्र मापन गर्न सकिँदैन। उनले साहसलाई राष्ट्रिय चरित्रसँग, नेतृत्वलाई सेवाभावसँग, उत्कृष्टतालाई अनुशासनसँग र कीर्तिमानलाई मानवतासँग जोडिदिए। यही समन्वयले उनलाई सफल आरोहीभन्दा माथि उठाएर एक युगनिर्माता व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ।

उनको जीवनले एउटा अमिट सन्देश छोडेको छ,शिखर जित्नु महानता होइन; महानता त आफ्नो सफलतालाई अरूका लागि प्रेरणा बनाउनु हो। निम्स दाइले संसारलाई सिकाए कि असली विजय हिमालमाथि होइन, आफ्नै सीमामाथि प्राप्त हुन्छ। यही कारणले उनी इतिहासका पानामा मात्र सीमित रहने छैनन्; उनी प्रत्येक साहसी सपनामा, प्रत्येक कठिन यात्रामा र प्रत्येक नेपालीको आत्मविश्वासमा जीवित रहनेछन्। जबसम्म हिमालहरू आकाशसँग संवाद गरिरहनेछन्, तबसम्म निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जाको नाम साहस, नेतृत्व, मानवता र अदम्य सम्भावनाको उज्यालो प्रतीकका रूपमा सदैव स्मरण गरिरहनेछ।

।

अन्त्य होइन, एउटा अनन्त आरोहण

कहिलेकाहीँ प्रकृतिले आफ्ना सबैभन्दा समर्पित यात्रुहरूलाई उनीहरूले जीवनभर सबैभन्दा बढी माया गरेको काखमै अन्तिम विश्राम दिन्छ। निर्मल पुर्जाका लागि त्यो काख हिमाल थियो—जहाँ उनले आफ्नो जीवनको अर्थ भेट्टाए, आफ्नो साहस प्रमाणित गरे र मानव सम्भावनाको नयाँ इतिहास रचे। ब्रोड पिकको विनाशकारी हिमपहिरोले उनको शरीरलाई हामीबाट अलग गरायो, तर उनको विचार, आदर्श, साहस र प्रेरणालाई कहिल्यै मेटाउन सकेन। साँचो अर्थमा उनी हिमालमा हराएका होइनन्; उनी हिमालकै उचाइसँग एकाकार हुँदै अमर बनेका छन्।

आउने पुस्ताले जब विश्वका चौध आठहजारे हिमालहरूको इतिहास पढ्नेछ, के–टुको पहिलो सफल हिउँदे आरोहणको गौरव सम्झिनेछ, 14 Peaks: Nothing Is Impossible हेर्नेछ, वा जीवनका कुनै कठिन मोडमा उभिएर आफ्नै क्षमतामाथि शंका गर्नेछ, तब निर्मल पुर्जाको जीवन फेरि बोल्नेछ। उनका कर्मले एउटा शाश्वत सन्देश दिइरहनेछन्—

“सीमाहरू बाहिरका पहाडहरूले बनाउँदैनन्; ती मानिसको मनले बनाउँछन्। मनका सीमाहरू पार गर्न सकियो भने संसारका सबैभन्दा अग्ला शिखरहरू पनि यात्राका अर्को पाइला मात्र बन्छन्।”

यही सन्देश उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। उनले केवल हिमालको उचाइ नापेनन्; उनले मानव आत्मविश्वासको उचाइ बढाए। उनले केवल विश्व कीर्तिमान बनाएनन्; उनले एउटा राष्ट्रलाई आफ्नै क्षमतामाथि विश्वास गर्न सिकाए। उनले केवल शिखरहरू जितेनन्; उनले डर, सन्देह र असम्भवको मानसिकतालाई पनि चुनौती दिए।

यसैले निम्स दाइको जीवनको अन्तिम अध्याय ब्रोड पिकमा समाप्त भएको छैन। त्यो त त्यहीँबाट नयाँ अर्थमा सुरु भएको छ—हिमालभन्दा अग्लो प्रेरणा, कीर्तिमानभन्दा ठूलो मानवता, सफलताभन्दा महान् नेतृत्व र समयभन्दा दीर्घजीवी विरासतका रूपमा। उनका पाइला अब हिमालका गोरेटामा मात्र होइन, संसारभरका साहसी युवाहरूका सपना, सङ्कल्प र यात्रामा अंकित छन्।

निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जा अब केवल विश्वप्रसिद्ध पर्वतारोहीको नाम होइनन्। उनी नेपाली साहसको शाश्वत प्रतीक, अदम्य इच्छाशक्तिको जीवन्त दर्शन, निःस्वार्थ नेतृत्वको उज्ज्वल मानक र “असम्भव भन्ने केही हुँदैन” भन्ने विश्वासका अमर संवाहक हुन्। जबसम्म हिमालहरू आकाशसँग संवाद गरिरहनेछन्, तबसम्म निम्स दाइको नाम पनि मानव साहस, करुणा र असीम सम्भावनाको उज्यालो दीपस्तम्भका रूपमा इतिहासमा सदैव जीवित रहनेछ।

एपिलोग : शिखरहरू जित्ने मानिसहरू कहिल्यै हराउँदैनन्

इतिहासले मानिसलाई दुई प्रकारले सम्झन्छ। केहीलाई उनीहरूले बनाएका साम्राज्यका कारण, केहीलाई उनीहरूले जगाएका सम्भावनाका कारण। साम्राज्यहरू समयसँगै ढल्छन्, तर सम्भावनाहरू पुस्तौँसम्म बाँच्छन्। निर्मल “निम्स दाइ” पुर्जा दोस्रो श्रेणीका मानिस हुन्—जसले कुनै भूभाग जितेनन्, तर लाखौँ मानिसको आत्मविश्वास जिते।

हिमालको इतिहासमा धेरै महान् आरोही जन्मिएका छन्। कसैले नयाँ मार्ग खोले, कसैले नयाँ कीर्तिमान बनाए, कसैले असाधारण साहस प्रदर्शन गरे। तर विरलै यस्ता व्यक्तित्व जन्मन्छन्, जसले सम्पूर्ण पेशाको भाष्य नै परिवर्तन गरिदिन्छन्। निम्स दाइले त्यही परिवर्तन गरे। उनले विश्वलाई देखाए कि नेपाली पर्वतारोही केवल शिखरसम्म पुग्ने हात होइनन्; उनीहरू दूरदृष्टि भएका योजनाकार, संकटका बेला निर्णय गर्न सक्ने नेता र विश्व पर्वतारोहणका मानक स्थापित गर्ने स्रष्टा पनि हुन्।

आज जब विश्व जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालहरू तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेका छन्, हिमपहिरोहरू बढिरहेका छन् र पर्वतारोहण नयाँ जोखिमको युगमा प्रवेश गरिरहेको छ, निम्स दाइको जीवनले अर्को पाठ पनि दिन्छ—हिमाल विजयको वस्तु होइन, सम्मानको विषय हो। प्रकृतिसँग प्रतिस्पर्धा गरेर होइन, सहअस्तित्वको चेतनाले मात्र दीर्घकालीन सम्बन्ध निर्माण गर्न सकिन्छ। यही चेतना भविष्यको पर्वतारोहणको नैतिक आधार बन्नुपर्छ।

नेपालका युवाहरूका लागि निम्स दाइको जीवन अझ गहिरो अर्थ राख्छ। उनले कुनै विशेष सुविधा, शक्तिशाली पारिवारिक पृष्ठभूमि वा असाधारण आर्थिक स्रोतबाट यात्रा सुरु गरेका थिएनन्। उनको सबैभन्दा ठूलो पूँजी दृढसंकल्प, अनुशासन, आत्मविश्वास र राष्ट्रप्रतिको गर्व थियो। उनले प्रमाणित गरे कि विश्वमञ्चमा सम्मान जन्मले होइन, कर्मले प्राप्त हुन्छ।

उनको सफलताले अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिएको छ,नेतृत्व पदले जन्माउँदैन; जिम्मेवारीले जन्माउँछ। नेतृत्व अधिकारको उपभोग होइन; उत्तरदायित्वको स्वीकार हो। आफ्ना सहयात्रीहरूको सुरक्षालाई आफ्नै कीर्तिमानभन्दा माथि राख्ने मानिस नै वास्तविक नेता हो। त्यसैले निम्स दाइ केवल सफल आरोही थिएनन्; उनी मानवीय नेतृत्वका जीवन्त विद्यालय थिए।

आज ब्रोड पिकका हिमनदीहरूले उनका पाइला ढाकेका होलान्, तर समयले उनको पदचिह्न मेटाउन सक्दैन। हिउँ पग्लिनेछ, मौसम फेरिनेछ, नयाँ आरोहीहरू ती मार्ग हुँदै फेरि शिखरतर्फ लाग्नेछन्। प्रत्येक नयाँ पाइला सँगै एउटा अदृश्य प्रेरणा पनि हिँडिरहनेछ—त्यो प्रेरणाको नाम निर्मल पुर्जा हुनेछ।

शरीर प्रकृतिमा विलीन हुन्छ, तर आदर्श इतिहासमा अमर रहन्छ। निम्स दाइले आफ्नो जीवनले यही सत्य पुनः प्रमाणित गरेका छन्। उनले हिमालको उचाइ नापेनन्; उनले मानव सम्भावनाको उचाइ बढाए। उनले केवल चुचुरा छोएनन्; उनले एउटा राष्ट्रको आत्मविश्वासलाई विश्वको शिखरसम्म पुर्‍याए।

यस अर्थमा ब्रोड पिक उनको अन्तिम गन्तव्य होइन। त्यो त एउटा यस्तो शिखर हो, जहाँबाट उनको प्रेरणा अझ टाढासम्म फैलिन सुरु भएको छ। हिमालहरूले आज एउटा साहसी पुत्रलाई आफ्नो काखमा विश्राम दिएका छन्, तर नेपाली साहस, नेतृत्व र अदम्य इच्छाशक्तिको इतिहासमा निम्स दाइ सदैव हिमालभन्दा अग्लो उभिइरहनेछन्।