गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको इतिहास नैतिक चेतना, न्याय, सहअस्तित्व र आत्मबोधको पनि इतिहास हो। मानिसले विज्ञान, प्रविधि, अर्थतन्त्र र राजनीतिक संस्थाहरूको विकाससँगै आफ्नो जीवनलाई सुविधासम्पन्न बनाएको छ। तर सभ्यताको वास्तविक उन्नति  भौतिक समृद्धिबाटमात्र  मापन गर्न सकिँदैन। कुनै पनि समाजको वास्तविक प्रगति त्यस समाजमा न्यायको अवस्था, नागरिकबीचको सद्भाव र व्यक्तिको आत्मबोधको स्तरले निर्धारण गर्छ। बाह्य विकासले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर आत्मबोधविहीन विकासले असमानता, हिंसा, विभाजन र नैतिक संकटलाई जन्म दिन सक्छ। त्यसैले न्याय, सद्भाव र आत्मबोध समुन्नत सभ्यताका आधारभूत स्तम्भ हुन्।

आत्मबोध भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो अस्तित्व, उत्तरदायित्व, सीमितता, क्षमता, मूल्य र उद्देश्यको गहिरो अनुभूति गर्नु हो। यो केवल आत्मज्ञानको दार्शनिक अवधारणा मात्र होइन। यो व्यक्तिको नैतिक परिपक्वताको आधार हो। आत्मबोध भएको व्यक्तिले आफ्नो अधिकारसँगै आफ्नो कर्तव्यलाई पनि समान रूपमा स्वीकार गर्छ। उसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई महत्त्व दिन्छ। आत्मबोधले मानिसलाई लोभ, अहङ्कार, द्वेष र हिंसाबाट मुक्त गर्दै विवेक, संयम, करुणा र उत्तरदायित्वतर्फ उन्मुख गराउँछ। यही कारणले आत्मबोधलाई नैतिक सभ्यताको प्रारम्भिक बिन्दु मानिन्छ।

पूर्वीय दर्शनले आत्मबोधलाई मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धिका रूपमा व्याख्या गरेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई मुक्ति र सत्यको मार्ग मानेका छन्। गौतम बुद्धले सम्यक् दृष्टि, सम्यक् सङ्कल्प र प्रज्ञाको माध्यमबाट आत्मबोध प्राप्त गर्न सकिने बताएका छन्। महात्मा गान्धीले बाह्य स्वतन्त्रताभन्दा आत्मअनुशासन र आत्मशुद्धिलाई बढी महत्त्व दिएका थिए।  यी सबै विचारहरूले एउटा साझा सत्यलाई स्वीकार गर्छन्—आन्तरिक रूपान्तरणबिना बाह्य परिवर्तन दिगो हुन सक्दैन।

न्याय सभ्य समाजको मेरुदण्ड हो। न्याय भन्नाले प्रत्येक व्यक्तिलाई उसको अधिकार, अवसर र सम्मान निष्पक्ष रूपमा उपलब्ध गराउनु हो। न्याय सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक जीवनका सबै क्षेत्रमा समान रूपमा लागू हुने मूल्य हो। जब राज्य निष्पक्ष हुन्छ, कानुन सबैका लागि समान हुन्छ, अवसरहरू समावेशी हुन्छन् र कमजोर वर्गको संरक्षण हुन्छ, तब न्यायको अनुभूति बलियो बन्छ। न्यायले नागरिकमा विश्वास, सुरक्षा र उत्तरदायित्वको भावना विकास गर्छ।

अरस्तुले न्यायलाई सबैभन्दा महान् सद्गुण मानेका थिए। आधुनिक राजनीतिक चिन्तक जोन रल्सले न्यायलाई सामाजिक संस्थाहरूको पहिलो सद्गुणका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। रल्सको न्याय सिद्धान्तले अवसरको समानता, निष्पक्षता र कमजोर वर्गको हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने तर्क प्रस्तुत गर्छ। आजको लोकतान्त्रिक शासन प्रणाली पनि यही मान्यतामा आधारित छ कि कानुनी शासन, मानव अधिकार र समान अवसरबिना कुनै पनि समाजलाई सभ्य भन्न सकिँदैन।

सद्भाव भनेको विविधताबीचको सम्मानपूर्ण सहअस्तित्व हो। कुनै पनि समाज भाषा, धर्म, संस्कृति, जाति, लिङ्ग, विचार र आर्थिक अवस्थाका आधारमा विविध हुन्छ। यी विविधताबीच पारस्परिक सम्मान, विश्वास, सहिष्णुता र सहयोग कायम रहनु नै सद्भाव हो। सद्भावले प्रतिस्पर्धालाई शत्रुतामा रूपान्तरण हुन दिँदैन। यसले भिन्नतालाई विभाजनको कारण होइन, समृद्धिको स्रोतका रूपमा स्वीकार गर्छ। जहाँ सद्भाव हुन्छ, त्यहाँ संवाद हुन्छ। जहाँ संवाद हुन्छ, त्यहाँ हिंसाभन्दा समाधानको सम्भावना बलियो हुन्छ।

विश्वव्यापीकरण, प्रविधिको तीव्र विस्तार र सामाजिक सञ्जालको प्रभावले आज समाजलाई नयाँ अवसरसँगै नयाँ चुनौती पनि दिएको छ। सूचना प्रवाह तीव्र भएको छ। तर गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, ध्रुवीकरण र डिजिटल हिंसाले सामाजिक सद्भावलाई चुनौती दिएको छ। यस्तो अवस्थामा कानुनी नियन्त्रण मात्र पर्याप्त हुँदैन। नागरिकमा आत्मबोध, नैतिक विवेक र जिम्मेवार अभिव्यक्तिको संस्कृतिको विकास अपरिहार्य हुन्छ। आत्मबोधले व्यक्तिलाई स्वतन्त्रताको प्रयोगसँगै उत्तरदायित्व पनि स्वीकार गर्न सिकाउँछ।

आत्मबोध र न्यायबीच गहिरो सम्बन्ध छ। आत्मबोध भएको व्यक्तिले अन्यायलाई व्यक्तिगत लाभका लागि स्वीकार गर्दैन। उसले भ्रष्टाचार, विभेद, शोषण र हिंसाको विरोध गर्छ। किनभने उसले प्रत्येक व्यक्तिको गरिमा समान रूपमा बुझ्छ। न्याय केवल कानुनको विषय होइन। यो अन्तःकरणको विषय पनि हो। कानुनले गलत कार्यलाई दण्डित गर्न सक्छ, तर आत्मबोधले गलत कार्य गर्नबाट नै रोक्न सक्छ। यही कारणले नैतिक आत्मअनुशासनलाई न्यायको दीर्घकालीन आधार मानिन्छ।

त्यसैगरी आत्मबोध र सद्भावबीच पनि घनिष्ठ सम्बन्ध छ। आत्मबोधले मानिसलाई आफ्नो सीमित दृष्टिकोणभन्दा माथि उठेर अरूको अनुभव, पीडा र अधिकारलाई बुझ्न सक्षम बनाउँछ। यसले सहानुभूति, करुणा र सहिष्णुताको विकास गर्छ। जब मानिसले अरूलाई प्रतिस्पर्धी होइन, सहयात्रीका रूपमा हेर्न थाल्छ, तब सद्भावको वातावरण निर्माण हुन्छ। सामाजिक शान्ति केवल सुरक्षाकर्मीको उपस्थितिले सम्भव हुँदैन। त्यो नागरिकको नैतिक चेतनाले सम्भव हुन्छ।

समुन्नत सभ्यता निर्माणमा शिक्षा प्रणालीको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यदि शिक्षा रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यममा मात्र सीमित भयो भने समाजमा दक्ष जनशक्ति त तयार हुन सक्छ, तर जिम्मेवार नागरिक तयार हुँदैनन्। शिक्षाले ज्ञानसँगै चरित्र, विवेक, सहिष्णुता, नैतिकता र आत्मबोधको विकास गर्नुपर्छ। विद्यालय, विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्थाले आलोचनात्मक सोच, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानव मर्यादाप्रतिको सम्मानलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। मूल्यमा आधारित शिक्षा दीर्घकालीन सामाजिक स्थिरताको आधार हो।

परिवार आत्मबोध र सद्भाव सिकाउने पहिलो विद्यालय हो। बालबालिकाले परिवारबाट इमानदारी, सहकार्य, सम्मान, अनुशासन र करुणाको व्यवहार सिक्छन्। यदि परिवारमा संवाद, समानता र सम्मानको वातावरण हुन्छ भने बालबालिकामा सकारात्मक सामाजिक मूल्य विकास हुन्छ। समुदाय, धार्मिक संस्था, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजले पनि न्याय र सद्भावको संस्कृतिलाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन्। सामाजिक मूल्यको निर्माण केवल राज्यको जिम्मेवारी होइन। यो सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व हो।

सुशासन न्याय र सद्भावको संस्थागत आधार हो। पारदर्शिता, जवाफदेहिता, विधिको शासन, नागरिक सहभागिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रण भएका संस्थाले नागरिकमा विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छन्। जब राज्य निष्पक्ष हुन्छ, सार्वजनिक सेवा समान रूपमा उपलब्ध हुन्छ र निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी हुन्छ, तब सामाजिक असन्तोष घट्छ। संस्थागत न्यायले सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाउँछ। त्यसैले सुशासन केवल प्रशासनिक दक्षता होइन, नैतिक शासनको पनि अभिव्यक्ति हो।

आर्थिक न्याय पनि समुन्नत सभ्यताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। अत्यधिक आर्थिक असमानता, गरिबी, बेरोजगारी र अवसरको अभावले सामाजिक तनाव बढाउँछ। समावेशी आर्थिक नीति, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा र सम्मानजनक रोजगारीले न्यायपूर्ण समाज निर्माणमा सहयोग पुर्‍याउँछन्। आर्थिक विकासको उद्देश्य केवल उत्पादन वृद्धि होइन, मानव कल्याणको विस्तार हुनुपर्छ। विकासको केन्द्रमा मानव गरिमा राखिएको समाज नै दीर्घकालीन रूपमा स्थिर र समृद्ध हुन्छ।

नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देशका लागि न्याय, सद्भाव र आत्मबोध अझ बढी आवश्यक छन्। विविधतालाई सम्मान गर्ने संस्कृति, संविधानप्रतिको प्रतिबद्धता, समावेशी शासन, समान अवसर र कानुनी शासनले राष्ट्रिय एकतालाई सुदृढ बनाउँछन्। नागरिकले अधिकारसँगै कर्तव्यलाई पनि आत्मसात् गर्न सकेमा लोकतन्त्रको आधार अझ बलियो हुन्छ। राष्ट्र निर्माण केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माणबाट सम्भव हुँदैन। यसको आधार नागरिकको नैतिक चेतना र संस्थागत विश्वास हो।

संयुक्त राष्ट्रसंघले दिगो विकासका लागि शान्ति, न्याय र प्रभावकारी संस्थाको महत्त्वलाई विशेष रूपमा जोड दिएको छ। दिगो विकास लक्ष्य १६ ले न्यायमा पहुँच, उत्तरदायी संस्था र शान्तिपूर्ण समाज निर्माणलाई विश्वव्यापी विकासको आधार मानेको छ। यसले देखाउँछ कि आर्थिक समृद्धि र सामाजिक स्थिरता न्याय र नैतिक शासनबाट अलग हुन सक्दैनन्। अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले पनि यही पुष्टि गरेको छ कि संस्थागत इमानदारी, सामाजिक विश्वास र नागरिक उत्तरदायित्व भएका राष्ट्रहरू दीर्घकालीन रूपमा बढी समृद्ध, स्थिर र नवप्रवर्तनशील हुन्छन्।

समग्रमा न्याय, सद्भाव र आत्मबोध एकअर्काका पूरक मूल्य हुन्। आत्मबोधले व्यक्तिको अन्तःकरणलाई परिष्कृत गर्छ। परिष्कृत अन्तःकरणले न्यायपूर्ण व्यवहारलाई जन्म दिन्छ। न्यायपूर्ण व्यवहारले सामाजिक विश्वास निर्माण गर्छ। सामाजिक विश्वासले सद्भावलाई सुदृढ बनाउँछ। सद्भावले शान्ति, सहकार्य र साझा समृद्धिको वातावरण सिर्जना गर्छ। यही प्रक्रियाबाट समुन्नत सभ्यता निर्माण हुन्छ। त्यसैले सभ्यताको भविष्य यसको स्थायित्व मानवको नैतिक चेतना, न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता र आत्मबोधको गहिराइमा निर्भर छ। जब व्यक्ति स्वयंभित्र प्रकाश जगाउँछ, समाजमा न्यायको उज्यालो फैलिन्छ; जब न्याय स्थापित हुन्छ, सद्भाव फुल्छ र जब सद्भाव फुल्छ, त्यहीँबाट समुन्नत, मानवीय र दिगो सभ्यताको वास्तविक आधार निर्माण हुन्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)