गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यता कानुनले मात्र टिकेको छैन। राज्य शक्तिले मात्र चलेको छैन। समाज  संस्थाले बाँचेको छैन। यी सबैको केन्द्रमा एउटा अदृश्य शक्ति हुन्छ सदाचारिता। यही शक्ति नै विश्वासको स्रोत हो। यही नै चरित्रको आधार हो। यही नै सुशासनको आत्मा हो। जहाँ सदाचारिता हुन्छ, त्यहाँ नियमले सहज रूपमा काम गर्छ। जहाँ सदाचारिता हराउँछ, त्यहाँ हजारौँ कानुन पनि असफल हुन्छन्।

सदाचारिता भन्नाले सोच, वचन र कर्मबीचको पूर्ण एकतालाई बुझिन्छ। व्यक्तिले जे विश्वास गर्छ, त्यही बोल्छ। जे बोल्छ, त्यही व्यवहारमा उतार्छ। यही नै चरित्रको अखण्डता हो। यही नै नैतिक पूर्णता हो। बाह्य दबाब, लोभ, भय वा प्रलोभनले विचलित गर्न नसक्ने आन्तरिक शक्ति नै सदाचारिता हो। यो परिस्थितिअनुसार बदलिने सुविधा होइन। यो जीवनभर कायम रहने नैतिक प्रतिज्ञा हो।

सदाचारिता कानुनभन्दा माथिको चेतना हो। कानुनले गलत कार्यलाई दण्डित गर्छ। तर सदाचारिताले गलत कार्य गर्नुअघि नै अन्तःकरणलाई सचेत बनाउँछ। कानुन बाह्य नियन्त्रण हो। सदाचारिता आन्तरिक नियन्त्रण हो। कानुनले व्यवहार नियन्त्रित गर्छ। सदाचारिताले चरित्र निर्माण गर्छ। त्यसैले चरित्र भएको समाजमा कानुन कम आवश्यक हुन्छ। चरित्रहीन समाजमा कानुन धेरै भए पनि न्याय दुर्लभ हुन्छ।

सत्य सदाचारिताको केन्द्र हो। तर सत्य कुनै स्थिर वस्तु होइन। सत्य निरन्तर खोजिने प्रक्रिया हो। विज्ञानको इतिहास यही सत्यको यात्रा हो। कुनै समय पृथ्वी ब्रह्माण्डको केन्द्र हो भन्ने विश्वास थियो। वैज्ञानिक अनुसन्धानले त्यसलाई परिवर्तन गर्‍यो। त्यसैले बौद्धिक सदाचारिता भनेको स्थापित धारणाको अन्धो अनुकरण गर्नु होइन। प्रमाण, तर्क र अनुसन्धानका आधारमा सत्यको निरन्तर खोजी गर्नु हो। आफ्नो त्रुटि स्वीकार गर्न सक्नु पनि बौद्धिक इमानदारी हो।

आजको युग कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा, डिजिटल शासन र एल्गोरिद्मिक निर्णयको युग हो। प्रविधिले शासनलाई छिटो बनाएको छ। तर प्रविधिले नैतिकता सिर्जना गर्दैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले निर्णयको गति बढाउन सक्छ। तर न्यायको विवेक दिन सक्दैन। डिजिटल प्रणालीले भ्रष्टाचारका केही ढोका बन्द गर्न सक्छ। तर लोभ, स्वार्थ र बेइमानी हटाउन सक्दैन। त्यसैले डिजिटल युगमा पनि सदाचारिता नै सुशासनको पहिलो सर्त हो।

सदाचारिताको पहिलो स्वरूप वैयक्तिक सदाचारिता हो। यो व्यक्तिको अन्तरात्मासँग सम्बन्धित हुन्छ। कसैले नहेरेको बेला पनि सही निर्णय गर्नु नै यसको सार हो। पुरस्कारको आशाले होइन। दण्डको डरले होइन। नैतिक विश्वासका कारण सही बाटो रोज्नु नै सच्चरित्रता हो। यस्तो व्यक्तिलाई निगरानीको आवश्यकता कम हुन्छ। किनकि उसको सबैभन्दा ठूलो निरीक्षक उसकै अन्तःकरण हुन्छ।दोस्रो स्वरूप बौद्धिक सदाचारिता हो। ज्ञानको संसारमा अहङ्कारभन्दा जिज्ञासा ठूलो हुन्छ। पूर्वाग्रहभन्दा प्रमाण महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विद्वान् हुनु र बौद्धिक रूपमा इमानदार हुनु एउटै कुरा होइन। वास्तविक बौद्धिक व्यक्ति आफ्नो विचार गलत हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार गर्न सक्षम हुन्छ। अनुसन्धानको उद्देश्य आफ्नो मत प्रमाणित गर्नु होइन, सत्य पत्ता लगाउनु हो।

संगठनात्मक सदाचारिता तेस्रो स्वरूप हो। कुनै संस्थाको वास्तविक शक्ति भवन, बजेट वा प्रविधिमा हुँदैन। त्यो संस्थाको मूल्य प्रणालीमा हुन्छ। जहाँ नेतृत्वले नियमभन्दा माथि आफूलाई राख्छ, त्यहाँ संस्थागत सदाचारिता क्रमशः समाप्त हुन्छ। जहाँ नेतृत्व आफैँ नियम पालना गर्छ, त्यहाँ संस्थागत संस्कृति बलियो बन्छ। कर्मचारीहरूले आदेशभन्दा उदाहरणबाट बढी सिक्छन्।सामाजिक सदाचारिता चौथो स्वरूप हो। समाज केवल अधिकारले टिक्दैन। कर्तव्यले पनि टिक्छ। नागरिकले सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नै सम्पत्ति जस्तै संरक्षण गर्नु सामाजिक सदाचारिता हो। कर तिर्नु, सार्वजनिक नियम पालना गर्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु र सामूहिक हितलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्नु सभ्य समाजका आधार हुन्।

प्रत्येक पेशाको आफ्नै नैतिक दायित्व हुन्छ। चिकित्सकले जीवन बचाउनुपर्छ। न्यायाधीशले निष्पक्ष न्याय दिनुपर्छ। पत्रकारले सत्य प्रस्तुत गर्नुपर्छ। शिक्षकले ज्ञानलाई जिम्मेवारीका साथ हस्तान्तरण गर्नुपर्छ। निजामती कर्मचारीले सार्वजनिक हितलाई निजी स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्छ। यही पेशागत निष्ठाले संस्थागत विश्वास निर्माण गर्छ।

निजामती सेवामा सदाचारिता विशेष महत्त्वको विषय हो। किनकि कर्मचारी राज्य र नागरिकबीचको सबैभन्दा प्रत्यक्ष सम्बन्ध हो। नागरिकले राज्यलाई धेरैजसो कर्मचारीको व्यवहारबाट चिन्ने गर्छ। त्यसैले कर्मचारीको चरित्रले राज्यको चरित्र निर्माण गर्छ। यदि सार्वजनिक पद व्यक्तिगत लाभको माध्यम बन्छ भने लोकतन्त्रको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ। यदि सार्वजनिक शक्ति सार्वजनिक हितकै लागि प्रयोग हुन्छ भने नागरिकको विश्वास बलियो बन्छ।

सार्वजनिक सेवामा सदाचारिताका आधारभूत मूल्य स्पष्ट छन्। इमानदारी, निष्पक्षता,  पारदर्शिता,उत्तरदायित्व, गोपनीयताको उचित संरक्षण, कानुनको सम्मान, मानव अधिकारप्रतिको संवेदनशीलता, सार्वजनिक स्रोतको मितव्ययी उपयोग, हितको द्वन्द्वबाट टाढा रहने प्रतिबद्धता। यी मूल्य केवल आचारसंहिताका शब्द होइनन्। यी लोकतान्त्रिक प्रशासनका नैतिक स्तम्भ हुन्।

आज विश्वभर सार्वजनिक प्रशासन नयाँ चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। साइबर सुरक्षा। डिजिटल गोपनीयता। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नैतिक प्रयोग। जलवायु परिवर्तन। अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक अपराध। सीमा नाघ्ने भ्रष्टाचार। बहुराष्ट्रिय ठेक्का प्रणाली। सार्वजनिक खरिदमा एल्गोरिद्मिक हेरफेर। यी सबै नयाँ चुनौती हुन्। त्यसैले आजको सदाचारिता केवल घुस नखाने चरित्रमा सीमित छैन। डेटा संरक्षण, सूचना सुरक्षा, डिजिटल उत्तरदायित्व र एल्गोरिद्मिक निष्पक्षता पनि आधुनिक सदाचारिताका अभिन्न पक्ष बनेका छन्।

भ्रष्टाचार सदाचारिताको प्रतिपक्ष हो। भ्रष्टाचार आर्थिक अपराध मात्र होइन। यो सार्वजनिक विश्वासमाथिको आक्रमण हो। यसले संस्थाको वैधता कमजोर बनाउँछ। नागरिकमा निराशा बढाउँछ। योग्य व्यक्तिलाई हतोत्साहित गर्छ। विकासको लागत बढाउँछ। असमानता विस्तार गर्छ। अन्ततः भ्रष्टाचारले लोकतन्त्रलाई भित्रैबाट कमजोर बनाउँछ।भ्रष्टाचार सधैँ पैसाबाट सुरु हुँदैन। धेरैपटक यो नैतिक सम्झौताबाट सुरु हुन्छ। एउटा सानो असत्य। एउटा अनुचित सुविधा। एउटा अनावश्यक प्रभाव। एउटा पक्षपातपूर्ण निर्णय। यिनै साना सम्झौताहरू विस्तारै संस्थागत संस्कृतिमा रूपान्तरण हुन्छन्। त्यसपछि बेइमानी अपवाद होइन, सामान्य व्यवहार बन्छ। यही अवस्था सबैभन्दा खतरनाक हुन्छ।

सार्वजनिक प्रशासनमा विज्ञता आवश्यक छ। तर विशेषज्ञता मात्र पर्याप्त छैन। दक्ष तर असदाचारी अधिकारी समाजका लागि गम्भीर जोखिम हुन सक्छ। किनकि उसले आफ्नो ज्ञानलाई सार्वजनिक हितका लागि होइन, निजी स्वार्थका लागि प्रयोग गर्न सक्छ। यसको विपरीत, सदाचारी कर्मचारीले सीमित ज्ञान हुँदाहुँदै पनि निरन्तर सिकेर आफ्नो क्षमता विकास गर्न सक्छ। ज्ञान सिक्न सकिन्छ। सीप विकास गर्न सकिन्छ। तर चरित्र निर्माण दीर्घकालीन नैतिक अभ्यासबाट मात्र सम्भव हुन्छ।

यसैले जनशक्ति छनोटमा नैतिकता र दक्षताबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। आदर्श कर्मचारी त्यो हो, जसमा ज्ञान, सीप र चरित्र तीनै गुण एकीकृत हुन्छन्। तर यदि कठिन छनोट गर्नुपर्ने अवस्था आयो भने सार्वजनिक प्रशासनले असदाचारी विज्ञभन्दा सदाचारी व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। किनकि प्रविधि, तालिम र अनुभवबाट विशेषज्ञता विकास गर्न सकिन्छ। तर भ्रष्ट चरित्रले संस्थामा पुर्‍याएको क्षति दशकौँसम्म पनि पूर्ति गर्न सकिँदैन।

सुशासनको भविष्य नयाँ भवनमा छैन। नयाँ प्रविधिमा मात्र पनि छैन। यसको भविष्य सार्वजनिक चरित्रमा छ। संस्थागत विश्वासमा छ। नैतिक नेतृत्वमा छ। सदाचारिता व्यक्तिगत गुण मात्र होइन। यो राष्ट्रिय सम्पत्ति हो। यो लोकतन्त्रको प्राण हो। यो विकासको आधार हो। जहाँ सदाचारिता हुन्छ, त्यहाँ विश्वास जन्मिन्छ। जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ सहकार्य सम्भव हुन्छ। जहाँ सहकार्य हुन्छ, त्यहाँ समृद्धि सम्भव हुन्छ। र जहाँ समृद्धि नैतिक आधारमा निर्माण हुन्छ, त्यहीँ सभ्यताको भविष्य सुरक्षित हुन्छ।