गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

१. बिषय प्रवेश

मोरङको झोराहाटमा जन्मिएका प्रयाग न्यौपाने नेपाली रङ्गमञ्चका समर्पित साधक तथा संवेदनशील साहित्यकार हुन्। झन्डै पाँच दशकदेखि अभिनय र निर्देशनमा निरन्तर सक्रिय उहाँले रङ्गमञ्चमार्फत समाजका विविध पात्र, प्रवृत्ति र जीवनभोगाइलाई जीवन्त अभिव्यक्ति दिँदै आउनुभएको छ। किसान जीवनसँग आबद्ध उहाँको सिर्जनात्मक चेतना माटो, श्रम र सीमान्तकृत समुदायका अनुभूतिसँग जोडिएको छ। उहाँको पहिलो कवितासङ्ग्रह ‘अन्पी मुसहरको माटो’ ले सामाजिक यथार्थ, मानवीय करुणा र प्रतिरोधी चेतनालाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। कृतिले साहित्यिक वृत्तमा प्रशंसा प्राप्त गरेको छ।

कविता जीवनको सूक्ष्मतम स्पन्दन हो। यो समयको ऐना मात्र होइन। यो समयको विवेक पनि हो। यसले समाजका दृश्य यथार्थलाई शब्दमा उतार्छ। अदृश्य पीडालाई अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्छ। मौनताभित्र दबिएका आवाजलाई सार्वजनिक गर्छ। यस अर्थमा कवितासङ्ग्रहको अध्ययन गर्नु भनेको जीवनदृष्टि, सामाजिक चेतना, दार्शनिक अन्तर्दृष्टि र मानवीय मूल्यहरूको अन्वेषण गर्नु पनि हो।

‘अन्पी मुसहरको माटो’ शीर्षक आफैँमा अत्यन्त अर्थगर्भित र प्रभावशाली छ। यसमा माटो, श्रम, पहिचान, इतिहास, सीमान्त जीवन र मानवीय अस्मिता एकैपटक प्रतिध्वनित हुन्छन्। मुसहर शब्दले सामाजिक बहिष्करण र ऐतिहासिक पीडातर्फ संकेत गर्छ भने माटोले अस्तित्व, स्वामित्व, श्रम, जन्मभूमि र आत्मीयताको गहिरो प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ। त्यसैले यो शीर्षक माटोसँग आफ्नो जीवन, श्रम र अस्तित्व गाँसेका उपेक्षित मानिसहरूको सामूहिक आवाज बन्न सक्ने सामर्थ्य राख्छ। साहित्यिक दृष्टिले यसमा सामाजिक यथार्थवाद, मानवतावाद, प्रतिरोधचेतना र करुणाको सशक्त सम्भावना देखिन्छ।

प्रस्तुत कविताक्रममा समाविष्ट ४१ शीर्षकले जीवनका विविध आयामलाई समेटेका छन्। ‘जीवनको मोर्चामा’ देखि ‘फेरि गोली चल्यो’ सम्म फैलिएको यस शीर्षकयात्राले संघर्ष, प्रेम, स्मृति, सामाजिक विभेद, राजनीतिक विडम्बना, सांस्कृतिक चेतना र मानवीय आकाङ्क्षाका अनेक क्षेत्रतर्फ सङ्केत गर्छ। शीर्षकहरू आफैँमा पूर्ण कविताको प्रमाण होइनन्। तर तिनले कृतिको सम्भावित संवेदनात्मक भूगोल र वैचारिक दिशाबारे महत्त्वपूर्ण प्रवेशद्वार खोल्छन्।

२. शीर्षकक्रमको संरचना र काव्यात्मक यात्रा

कवितासङ्ग्रहको संरचना यसको क्रमविन्यासले पाठकीय अनुभूतिलाई निर्देशित गर्न सक्छ। एउटा कविताबाट अर्को कवितातर्फको यात्रा अर्थको निरन्तरता बन्न सक्छ। कहिलेकाहीँ त्यो विरोधाभासको रचनात्मक संरचना पनि बन्न सक्छ।‘जीवनको मोर्चामा’ शीर्षकले सङ्ग्रहको आरम्भमै जीवनलाई संघर्षको मैदानका रूपमा प्रस्तुत गर्ने सङ्केत गर्छ। ‘मासुलाई चिठी’, ‘रङ्गमञ्च’, ‘खाडीको चासो’, ‘चिप्लेटी’ र ‘खाल्डो’ जस्ता शीर्षकले सामाजिक यथार्थका विविध तहप्रति पाठकको ध्यान आकर्षित गर्छन्। यिनमा शरीर, प्रदर्शन, प्रवासन, अस्थिरता र अवरोधका सम्भावित अर्थक्षेत्र खुल्छन्। ‘देश नभएको झन्डा’, ‘निर्माया’, ‘आमाको छहारी’ र ‘नाटकघर’ जस्ता शीर्षकले राष्ट्रिय पहिचान, मानवीय संवेदना, मातृत्व र सामाजिक अभिनयका प्रश्नतर्फ संकेत गर्छन्। त्यसपछि ‘साइँलाको करेसाबारी’, ‘चीरहरण’ र ‘ओझेलमा परेको योद्धा’ ले स्थानीय जीवन, सांस्कृतिक मिथक र विस्मृत इतिहासका सम्भावित आयाम खोल्छन्।सङ्ग्रहको प्रारम्भिक खण्डमा नै व्यक्तिगत जीवन, सामाजिक संरचना र सामूहिक स्मृतिबीच सम्बन्ध स्थापित हुने सम्भावना देखिन्छ। यो सम्बन्ध नै काव्यको सामाजिक आयामको महत्त्वपूर्ण आधार हो।

मध्यभागमा ‘जीवनको रङ’, ‘जिन्दगी’, ‘फूलसँग’, ‘अन्पी मुसहरको माटो’, ‘ढुङ्गा र फूल’, ‘ऊ को हो ?’ र ‘बिर्सिएको अनुहार’ जस्ता कविता छन्। यहाँ जीवनबोध, प्रकृति, सामाजिक पहिचान, विरोधाभास र स्मृतिका विषयगत वृत्तहरू भेटिन्छन्। अन्तिमतिर ‘चराहरूको संसद्’, ‘फेरि उदाउने छ घाम’, ‘नक्सामा हराएका मान्छे’, ‘सम्बन्धको रङ’, ‘एक अलभ्य चाहना’ र ‘फेरि गोली चल्यो’ ले राजनीतिक, मानवीय र अस्तित्वगत प्रश्नलाई पुनः अग्रभागमा ल्याउँछन्।

३. जीवनदर्शन : संघर्ष, अस्तित्व र मानवीय अर्थको खोजी

जीवन दर्शनको सबैभन्दा पुरानो प्रश्न हो। मानिस किन बाँच्छ? कसरी बाँच्छ? कुन मूल्यका लागि बाँच्छ? साहित्यले यी प्रश्नको एउटै उत्तर दिँदैन। यसले प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउँछ।‘जीवनको मोर्चामा’, ‘जिन्दगी’, ‘जीवनको रङ’ र ‘सङ्कल्प’ जस्ता शीर्षकले जीवनलाई निष्क्रिय अस्तित्वभन्दा सक्रिय यात्राका रूपमा बुझ्ने सम्भावना प्रस्तुत गर्छन्। जीवन यहाँ उपलब्धि र पराजयको साधारण गणित होइन। यो निरन्तर संघर्ष, आत्मपरीक्षण र अर्थको खोजी हुन सक्छ।अस्तित्ववादी दर्शनले मानिसलाई आफ्नो जीवनको अर्थ आफैँ निर्माण गर्नुपर्ने प्राणीका रूपमा हेर्छ। अल्बेयर कामुको दर्शनमा जीवनको विसङ्गति र त्यसविरुद्ध मानवीय प्रतिरोधको प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। भिक्टर फ्र्याङ्कलको चिन्तनमा दुःखका बीच पनि अर्थ खोज्ने मानवीय क्षमताले विशेष स्थान पाउँछ। प्रस्तुत शीर्षकक्रमलाई यस्ता दार्शनिक प्रश्नसँग संवाद गराउन सकिन्छ।

‘जिन्दगी’ कविताले अस्तित्वका द्वन्द्व, प्रेमको अनश्वरता र संघर्षशील चेतनाको दार्शनिक विम्ब प्रस्तुत गर्छ। पतझड र वसन्त, चिहानको निस्तब्धता र उषाको सुवासबीच जीवनले आफ्नो अर्थ खोज्छ। प्रतिकूलतामा पनि प्रेम, आशा र आत्मजिजीविषाको दीप जलाइरहनु नै मानवीय अस्तित्वको सौन्दर्य हो।कवि लेख्छन्,

कहिले लाग्छ

पतझड हो जिन्दगी

कहिले वसन्तको हरियाली !

चिहानको चकमन्न रातजस्तो

कतै पत्थरका खस्रा स्पर्शजस्तो

सोच्छु तिरस्कारको साइनोभन्दा धेरै माथि

प्रेम पुकारिरहने सारेगमजस्तो

मानवीय प्रेमको फूलबारी हो कि जिन्दगी !

जिन्दगी हिँडिरहेछु

हावाबाट डराएर बाँचजस्तो –

हावासँग सङ्घर्षरत

पिल्पिलाइरहेको बत्तीझै लाग्छ जिन्दगी ।

उभिन्छु घरी घरी –

उषामै सुवास छर्न तैनाथ फूल देख्छु –

सृष्टिको स्वर्णिम उपहार लाग्छ जिन्दगी ।(जिन्दगी)

जिन्दगी कविता आधुनिक मानव अस्तित्वको द्वन्द्व, अस्थिरता र आशाको बहुआयामिक काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। पतझड र वसन्तका विपरीत विम्बमार्फत कविले जीवनको निरन्तर परिवर्तनशील चरित्रलाई उद्घाटित गरेका छन्। आजको विश्व युद्ध, विस्थापन, आर्थिक असमानता, जलवायु सङ्कट, प्रविधिजन्य एकान्त र मानसिक दबाबबाट प्रभावित छ। यस्तो परिवेशमा चिहानको चकमन्न रात र पत्थरका खस्रा स्पर्श आधुनिक जीवनका कठोर यथार्थका प्रतीक बन्न पुग्छन्।तर कविता निराशामै समाप्त हुँदैन। प्रेम पुकारिरहने सारेगम र मानवीय प्रेमको फूलबारीले विभाजित संसारमा मानवीय सम्बन्ध, करुणा र सहअस्तित्वको सम्भावना देखाउँछन्। यहाँ प्रेम निजी अनुभूति मात्र होइन, हिंसा र घृणाले ग्रस्त विश्वका लागि नैतिक प्रतिरोध पनि हो।हावासँग सङ्घर्षरत पिल्पिलाइरहेको बत्ती समकालीन मानिसको अस्तित्वगत असुरक्षाको सशक्त प्रतीक हो। मानिस जोखिमसँग डराउँछ, तर त्यसै जोखिमसँग जुध्दै आफ्नो अस्तित्व जोगाउँछ। यही द्वन्द्व कविताको दार्शनिक केन्द्र हो।अन्ततः उषामै सुवास छर्न तैनाथ फूल आशा, पुनर्जन्म र भविष्यप्रतिको विश्वासको प्रतीक बनेको छ।

‘जीवनको मोर्चामा’ शीर्षकले संघर्षको रूपक सिर्जना गर्छ। ‘सङ्कल्प’ ले त्यही संघर्षभित्र आत्मनिर्णयको सम्भावना खोल्छ। ‘फेरि उदाउने छ घाम’ ले अन्धकारपछि उज्यालोको आकाङ्क्षा व्यक्त गर्छ। यी शीर्षकलाई एउटै वैचारिक वृत्तमा राख्दा निराशाबाट आशातर्फको सम्भावित यात्रा देखिन्छ।तर आशावादको साहित्यिक अर्थ साँचो आशावादले पीडालाई देख्छ। त्यसको कारण खोज्छ। अनि परिवर्तनको सम्भावना जोगाउँछ। यस अर्थमा सङ्कल्प पलायन होइन। प्रतिरोधको नैतिक आधार हो।पूर्वीय दर्शनमा जीवनको अर्थ कर्म, विवेक, आत्मज्ञान र लोकमङ्गलसँग जोडिन्छ। भगवद्गीताको निष्काम कर्मयोगले फलप्रतिको आसक्तिभन्दा कर्तव्यको नैतिकतालाई महत्त्व दिन्छ। प्रस्तुत सङ्ग्रहका जीवनकेन्द्रित शीर्षकलाई यस दृष्टिबाट हेर्दा कर्मशीलता र आत्मबोधको सम्भावित संवाद देखिन्छ। यद्यपि निष्काम कर्मलाई अन्याय सहेर बस्ने उपदेशका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। कर्मयोगको  अर्थ जिम्मेवारीपूर्ण कर्म हो। सामाजिक अन्यायविरुद्ध विवेकपूर्ण सक्रियता पनि नैतिक कर्मको हिस्सा बन्न सक्छ।

४. सामाजिक यथार्थ र सीमान्तकृत जीवनको प्रतिनिधित्व

साहित्यको सामाजिक शक्ति त्यसले कसको जीवनलाई दृश्य बनाउँछ भन्ने प्रश्नसँग सम्बन्धित हुन्छ। समाजका केन्द्रमा रहेका पात्रहरू इतिहासमा सहजै अभिलेखित हुन्छन्। तर सीमान्तमा रहेका मानिसका अनुभव प्रायः ओझेलमा पर्छन्। कविता त्यस्ता अनुभवको साक्षी बन्न सक्छ।

‘अन्पी मुसहरको माटो’ शीर्षक यस दृष्टिले विशेष अर्थगर्भित देखिन्छ। यसले कुनै विशिष्ट पात्र, समुदाय र भूमिसँगको सम्बन्धतर्फ ध्यान आकर्षित गर्छ। माटो पुर्ख्यौली स्मृति, श्रम, स्वामित्व, विस्थापन र पहिचानको प्रतीक हो।अन्पी मुसहर’ कविताले सामन्ती संरचनाभित्र श्रमजीवी वर्गको अस्तित्वहीनता, वर्गीय असमानता र मानवीय संवेदनाको विडम्बनालाई मार्मिक रूपमा उजागर गर्छ। मालिकका सन्तानको चिन्तामा आफ्नै सन्तान बिर्सने र पराइका घाउमा आफ्नै पीडा विसर्जन गर्ने अन्पी श्रमशोषणको प्रतिनिधि विम्ब बनेको छ। उसको हाँसो मालिकको प्रसन्नतामा निर्भर छ। उसको आँसुमा समेत आफ्नोपन छैन। कविता गरिबीको चित्रण मात्र होइन, मान्छेलाई आफ्नै जीवनमाथि सोच्ने अवकाशसमेत नदिने सामाजिक व्यवस्थामाथिको गम्भीर प्रश्न हो। अन्पीको विवशताले श्रम, स्वामित्व, वर्गीय वर्चस्व र मानवीय गरिमाबीचको असन्तुलनलाई उजागर गर्दै न्यायपूर्ण समाजको नैतिक आवश्यकतातर्फ पाठकलाई अभिमुख गर्छ।कवि लेख्छन्,

 

अन्पी मुसहरलाई कहिल्यै फुर्सद मिलेन

आफ्ना बारेमा सोच्न

मालिकका बच्चाहरूको चिन्तामा भुलिदियो

आफ्ना बच्चाहरूलाई

मालिकका दुखाइहरूमा बिसाइदियो

आफ्ना घाउका दुखाइहरूलाई

मालिकका चिन्तामा मिलाइदियो

आफ्ना चिन्ताहरूलाई

अन्पी मुसहरलाई कहिल्यै फुर्सद मिलेन

आफ्‌ना जिन्दगीका बारेमा सोच्न ।

 

पहेँलपुर दाँत देखिन्छन् उसका

मालिक हाँसिदिँदा –

अन्यथा,

ऊ रोएर बस्दछ खेतमा

रुनु पनि आफ्ना लागि होइन रहेछ ।(अन्पी मुसहरको माटो)

 

मुसहर समुदायको नामसँग जोडिएको शीर्षकले जातीय विभेद, भूमिहीनता र सामाजिक बहिष्करणका प्रश्न पढ्ने सम्भावना दिन्छ। यदि कविताले पात्रलाई दयाको निष्क्रिय विषय बनाउनुको सट्टा आफ्नै इतिहास, इच्छा र प्रतिरोध भएको व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्छ भने त्यसले सामाजिक न्यायको साहित्यिक चेतनालाई बलियो बनाउन सक्छ।यस सन्दर्भमा नेपाली साहित्यको प्रगतिशील र सीमान्तकृत समुदायकेन्द्रित लेखनसँग तुलनात्मक संवाद सम्भव छ। पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ ले अस्तित्वगत बेचैनी र सामाजिक संवेदनालाई जटिल साहित्यिक संरचनामा प्रस्तुत गर्छ। भवानी भिक्षु तथा अन्य सामाजिक यथार्थवादी स्रष्टाका कृतिहरूमा पनि मानवीय अवस्थाको सूक्ष्म चित्रण महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रस्तुत सङ्ग्रहसँगको तुलना विषयगत सम्भावनाका आधारमा हो। यसको वास्तविक समानता वा भिन्नता स्थापित गर्न कवितापाठ आवश्यक हुन्छ।

रितलाल उराँव’ कविताले चुनावी लोकतन्त्रभित्र सीमान्तकृत आकाङ्क्षा, आर्थिक विवशता र राजनीतिक प्रतिनिधित्वको विडम्बनालाई सशक्त रूपमा उद्घाटित गर्छ। साहुको दराजमा सर्वस्व थन्क्याएर आफ्नै पराजयसँग लड्ने रितलालको चरित्रले परिवर्तनको सपना र संरचनात्मक असमानताबीचको द्वन्द्व प्रतिविम्बित गर्छ। उसका सूर्यसमान आँखाले आशा बोल्छन्, तर भोजभतेरमा स्वाहा भएको सम्पत्तिले लोकतन्त्रको मूल्य र गरिमामाथि प्रश्न उठाउँछ। पञ्चायतको चौतारामा टाँसिएको सपनाको पर्चा केवल उम्मेदवारी होइन, आफ्नो अस्तित्व र पहिचान स्थापित गर्ने संघर्षको प्रतीक हो। कविता विजयभन्दा ठूलो मानवीय आकाङ्क्षा र पराजयभित्र पनि जीवित रहने राजनीतिक चेतनाको मार्मिक आख्यान हो।कवि लेख्छन्,

रितलाल उराँव,

चुनाव हारेर पर्धान भयो

सधैं सुख्खा याम थियो उसको जीवन

तर उसका आँखा –

सूर्य समान चम्केका थिए।

सर्वस्व

थन्क्याएर साहुको दराजमा

ऊ लड्यो !

आफू हार्ने चुनाव ।

पञ्चायतको चौतारामा

सपनाको पर्चा टाँस्यो

विजयको झन्डा गाड्न

भोज भतेरमा पैसा मास्यो ।(रितु पर्धान)

‘बिजुली मैयाँ’, ‘रितु पर्धान’, ‘निर्माया’ र ‘छोरीको कोठा’ जस्ता शीर्षकले महिला पात्र र तिनका जीवनानुभूतितर्फ सङ्केत गर्छन्। यी शीर्षकले स्त्री-अस्तित्व, श्रम, सामाजिक बन्धन, आत्मसम्मान र निजी आकाङ्क्षाका प्रश्न उठाउन सक्छन्।‘बिजुली मैयाँ’ कविताले विद्युत्को अनियमितता र आधुनिक जीवनको विडम्बनालाई व्यङ्ग्यात्मक मानवीकरणमार्फत प्रस्तुत गर्छ। मसानघाटझैँ सुनसान बस्ती र अन्धकारबीच बिजुलीको लुकामारीले नागरिकको दैनिक सास्ती उजागर गर्छ। पूर्वसूचना दिएर आउने–जाने बिजुलीको पुरानो इमानदार छविलाई स्थायी आपूर्तिको झूटो विश्वासले विस्थापित गरेको छ। यसरी कविता विद्युत् सेवाको अविश्वसनीयतामाथि मात्र होइन, सार्वजनिक प्रतिबद्धता र नागरिक अपेक्षाबीचको बढ्दो दूरीमाथि पनि तीखो प्रहार गर्छ। ‘बिजुली मैयाँ’ यहाँ हास्य र व्यङ्ग्यको पात्र मात्र नभई कमजोर सेवा व्यवस्थापनको जीवन्त प्रतीक बनेकी छे।कवि लेख्छन्,

लुसुक्क आउँथी, झ्याप्प जान्थी

मसानघाटजस्तै पारेर –

बस्ती नै निस्पट्ट र सुनसान बनाउँथी

तर पनि इमानदार थिई

सोधेर आउँथी, भनेर जान्थी।

जब उसले

कहिल्यै नजाने विश्वास दिलाई

तबदेखि

बेइमान भएकी छे ।

न त आएको थाहा दिन्छे

न त गएको थाहा दिन्छे

फेरि पनि

लुसुक्क आउँछ र झ्याप्प जान्छे।(बिजुली मैयाँ)

विशेषतः ‘छोरीको कोठा’ शीर्षकले निजी स्थानको अर्थबारे विचार गर्न प्रेरित गर्छ। कोठा आत्मनिर्माण, गोपनीयता, स्वतन्त्रता र आफ्नो संसार निर्माण गर्ने अधिकारको प्रतीक बन्न सक्छ। छोरीको कोठा कति निजी छ? त्यहाँ कति स्वतन्त्रता छ? समाजले स्त्रीलाई आफ्नै जीवनको निर्णय गर्न कति ठाउँ दिन्छ? यस्ता प्रश्न शीर्षकबाटै उत्पन्न हुन्छन्।यद्यपि महिलाको प्रतिनिधित्वलाई  पीडा र उत्पीडनमा सीमित गर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूको स्वप्न, विवेक, विद्रोह, प्रेम र निर्णयक्षमताको चित्रणले मात्र पात्रहरू पूर्ण मानवीय व्यक्तित्वमा रूपान्तरित हुन्छन्।कवि लेख्छन्,

बिहानको झुल्के घामसँगै

घरभित्र पस्यो सानो करुणा

एउटा नयाँ साइनो पहिलो रोदन ।

त्यो मेरो खुसीको स‌ङ्गीत थियो

म ‘बाउ‘ बनेको घोषणा थियो

त्यो आएको थियो –

थकाइ र डरलाई भगाउन

अशान्त मनलाई शान्त गराउन ।

उसका कलिला हातले मेरो औंला समाउँदा

म बुझ्दै थिएँ –

अब संसार सानो छैन

यसले आकाश ओढिसकेको छ

घुँडा टेक्दै हिँड्दा त्यो जिज्ञासु मनले

माटो र ढु‌‌ङ्गामा भविष्य कोरिरहेको छ ।(छोरीको कोठा)

५. राजनीति, सत्ता र प्रतिरोधको काव्यचेतना

कविता निजी अनुभूतिको अभिव्यक्ति मात्र होइन। यो सत्तासँगको संवाद पनि हो। सत्ता राज्यसंस्थामा मात्र सीमित हुँदैन। यो परिवार, समाज, भाषा, वर्ग, जात र संस्कृतिका सम्बन्धमा पनि सक्रिय हुन्छ।‘निरङ्कुश समय’, ‘देश नभएको झन्डा’, ‘चराहरूको संसद्’, ‘नक्सामा हराएका मान्छे’ र ‘फेरि गोली चल्यो’ जस्ता शीर्षकले राजनीतिक चेतनाको सम्भावित वृत्त निर्माण गर्छन्। यिनमा निरङ्कुशता, राष्ट्रिय पहिचान, प्रतिनिधित्व, अदृश्य नागरिक र हिंसाका प्रश्न पढ्न सकिन्छ। ‘चराहरूको संसद्’ कविताले संसदीय लोकतन्त्र, प्रतिपक्षीय चेतना र सत्तासंरचनाभित्रको वैचारिक द्वन्द्वलाई प्रकृतिको प्रतीकात्मक संसारमार्फत अभिव्यक्त गर्छ। आकाशलाई संसद् र चराहरूलाई जनप्रतिनिधिका रूपमा उभ्याउँदै कविताले राजनीतिक विमर्शको जीवन्त रूपक निर्माण गरेको छ।

कवि लेख्छन्,

आकाशमा

आज पनि संसद् बस्यो

पक्ष विपक्षमा

चराहरूको बहस चल्यो

काग,

सबैभन्दा अगाडि थियो

कालो चश्मा र कोट लगाएको

स्थायी प्रतिपक्षजस्तो

उसको आवाज रुखो छ

र प्रश्नहरू पनि

उत्तिकै धारिला र पेचिला छन् ।(चराहरूको संसद्)

कालो चश्मा र कोटमा सजिएको काग स्थायी प्रतिपक्षको विम्ब हो। उसको रुखो आवाज र धारिला प्रश्नले सत्तालाई निरन्तर जवाफदेही बनाउने आलोचनात्मक चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्छ। यहाँ कागको कालो रङ केवल बाह्य पहिचान होइन, राजनीतिक यथार्थका अँध्यारा पाटाहरू उजागर गर्ने प्रतीकका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ। उसका पेचिला प्रश्नले लोकतन्त्रको सार बहुमतको प्रभुत्वमा मात्र नभई असहमतिलाई सम्मान गर्ने संस्कृतिमा निहित रहेको स्मरण गराउँछन्।कविताको दार्शनिक गहिराइ प्रश्न र मौनता, सत्ता र प्रतिरोध, सहमति र असहमतिबीचको द्वन्द्वमा प्रकट हुन्छ। संसद् केवल निर्णय गर्ने थलो होइन। त्यो विवेकको परीक्षणस्थल पनि हो। जहाँ प्रश्न निषेध हुन्छन्, त्यहाँ लोकतन्त्रको आत्मा क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ। जहाँ प्रतिपक्ष विवेकशील हुन्छ, त्यहाँ सत्ता आत्मसमीक्षाका लागि बाध्य हुन्छ।

‘नक्सामा हराएका मान्छे’ शीर्षकले राज्यको भौगोलिक नक्सा र नागरिकको जीवनगत यथार्थबीचको दूरी देखाउन सक्छ। नक्सामा देखिने भूभागभित्रका मानिस राज्यको दृष्टिबाट हराउन सक्छन्। उनीहरूको बस्ती, दुःख, इतिहास र पहिचान औपचारिक अभिलेखमा नसमेटिन सक्छन्। यस्तो शीर्षकले विकास, नागरिकता, विस्थापन र राज्यको उत्तरदायित्वबारे गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ।‘फेरि पनि’ कविता विस्थापन, राज्यशक्ति र कानुनी वैधताको आडमा हुने मानवीय पीडाको गहिरो आख्यान हो। ‘लक्ष्मणरेखा’ र ‘कित्ताकाट’ ले भूमिलाई कागजी सीमामा रूपान्तरण गर्छन्, तर त्यही जमिनभित्र पुस्तौँका स्मृति, श्रम, सम्बन्ध र सपनाहरू जीवित हुन्छन्। ‘यहाँ केही थिएन’ भन्ने वाक्यले प्रशासनिक अभिलेख र मानवीय यथार्थबीचको भयावह दूरी देखाउँछ।

धुरीबाट पतपताइरहेको धुवाँ घरको मात्र होइन, अस्तित्वको प्रमाण हो। मस्त निदाएका सपनाहरूले विपन्न बस्तीको भविष्यप्रतिको आशा बोकेका छन्। तर मध्यरातमा बाढीजस्तै पस्ने डोजर विकास र विस्थापनको कठोर प्रतीक बन्छ। अझ विडम्बना के छ भने डोजर ‘कानुनको हेल्मेट’ लगाएर आउँछ र ‘न्यायको द्वाङ’ फुक्छ। यहाँ कानुन र न्यायबीचको सम्भावित दूरीलाई कविले तीक्ष्ण व्यङ्ग्यमा रूपान्तरण गरेका छन्।कविताको मूल दार्शनिक प्रश्न यही हो—कागजले अवैध ठहर गरेको जीवन के वास्तवमै अवैध हुन्छ? राज्यको नक्सामा नदेखिएको अस्तित्व इतिहासबाट पनि मेटिन्छ र? कानुनको उद्देश्य मानिसको घर जोगाउनु हो कि केवल सीमारेखा जोगाउनु? यसरी कविता भूमिको स्वामित्वभन्दा गहिरो मानवअधिकार, गरिमा र अस्तित्वको प्रश्न उठाउँछ।

‘फेरि पनि’ केवल एउटा बस्ती भत्किएको कथा होइन। यो बारम्बार मेटाइने मानिसको स्मृति हो। न्यायको वास्तविक परीक्षा कानुन कति कठोर छ भन्नेमा होइन, कमजोर मानिसको आँसु देखेर त्यसले कति मानवीय बाटो रोज्छ भन्नेमा हुन्छ।कवि भन्छन्,

फेरि पनि

लक्ष्मणरेखा कोरियो,

कित्ताकाट गरियो,

र भनियो –

“यहाँ केही थिएन”।

तर

“केही थिएन” भित्र

खुसी थियो धुवाँ पतपताइरहन्थ्यो धुरीबाट,

र मस्त निद्रामा हुन्थे सपनाहरू ।

एकाएक,

मध्यरातमा बाढी पसेझै –

चुपचाप डोजर पस्यो बस्तीमा

कानुनको हेल्मेट लगाएर,

न्यायको द्वाङ फुकेर ।

भनियो

“तिमीहरू अवैध हौ”

तिमीहरूको भोक अवैध हो

                                  गरिब बाँच्नु भनेको गरिबी बाँच्नु हो ।(नक्सामा हराएका मान्छे)

‘फेरि गोली चल्यो’ शीर्षकमा ‘फेरि’ शब्दको पुनरावृत्तिगत अर्थ महत्त्वपूर्ण छ। यसले हिंसाको निरन्तरता र इतिहासबाट नसिकिएको अवस्थातर्फ सङ्केत गर्छ । गोली केवल भौतिक हतियार होइन। यो दमन, भय र संवादको विफलताको प्रतीक पनि हो।यस्तो कविताको नैतिक शक्ति हिंसाको सनसनीपूर्ण चित्रणमा हुँदैन। यसले हिंसाको मानवीय मूल्य उजागर गर्नुपर्छ। पीडितको अस्तित्व, न्यायको आकाङ्क्षा र शान्तिको सम्भावनालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

६. आध्यात्मिक चेतना :

आध्यात्मिकता जीवनबाट पलायन होइन। यसको सार जीवनलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्नु हो। आत्मचेतना, करुणा, प्रेम, अहिंसा र समभाव यसको महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। साहित्यमा आध्यात्मिक चेतना धार्मिक उपदेशका रूपमा मात्र प्रकट हुँदैन। यो मानवीय सम्बन्धको संवेदनशीलतामा पनि अभिव्यक्त हुन्छ।

‘आमाको छहारी’, ‘फूलसँग’, ‘ढुङ्गा र फूल’, ‘अदृश्य प्रेम’ र ‘सम्बन्धको रङ’ जस्ता शीर्षकले आत्मीयता, प्रकृति र सम्बन्धका सम्भावित आयाम खोल्छन्। यी शीर्षकलाई आध्यात्मिक दृष्टिबाट पढ्दा जीवनका विविध अस्तित्वबीचको अन्तरसम्बन्धको प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।आमाको छहारी मातृत्वको प्रतीक हो। तर यसको अर्थ जैविक सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। यो निःस्वार्थता, संरक्षण, त्याग र करुणाको बिम्ब बन्न सक्छ। आमाको उपस्थिति स्मृति र आश्रयको अनुभूति पनि हुन सक्छ। यस्तो शीर्षकले मानवीय सम्बन्धभित्रको आध्यात्मिक संवेदना उजागर गर्ने सम्भावना राख्छ।‘ढुङ्गा र फूल’ कविता सौन्दर्य र कठोरता, मौनता र अभिव्यक्ति, सहनशीलता र मानवीय संवेदनाबीचको गहिरो द्वन्द्वलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। ढुङ्गा र फूल यहाँ प्रकृतिका दुई वस्तु मात्र होइनन्; जीवनका दुई विपरीत अस्तित्व हुन्। फूल क्षणभङ्गुर सौन्दर्यको प्रतीक हो भने ढुङ्गा स्थायित्व, धैर्य र मौन सहनशीलताको।

ऋतुहरू बदलिन्छन्। शीत, घाम, असिना र झरी आउँछन्। तर दुवै सँगसँगै रहन्छन्। यस सहयात्रामा जीवनको एउटा गहिरो सत्य उद्घाटित हुन्छ—अस्तित्वको सौन्दर्य केवल कोमलतामा होइन, कठोरतासँगको सहअस्तित्वमा पनि हुन्छ।प्रेमीहरू फूललाई हेरेर मुस्कुराउँछन्। फूल टिपेर ढुङ्गामाथि बस्छन्। तर त्यसपछि चलाइएका शब्दवाण ढुङ्गाको मौनतामाथि प्रहार गर्छन्। यहाँ ढुङ्गा केवल प्रकृतिको निर्जीव वस्तु होइन; बोल्न नसक्ने, सहन बाध्य पारिएका मानिसहरूको प्रतीक बनेको छ।कविताको सबैभन्दा मार्मिक बिन्दु हो‘चुपचाप सहनु मेरो नियति हो।’ यसले मौनताको दार्शनिक विडम्बना उजागर गर्छ। जसले सबैको भार थाम्छ, उसको पीडा कसैले सुन्दैन। जसको मौनतामाथि संसार आफ्नो कथा लेख्छ, उसैको कथा भने अनकही रहन्छ।यस अर्थमा ‘ढुङ्गा र फूल’ प्रेमको कविता मात्र होइन। यो सहअस्तित्व, वर्गीय संवेदना, मौन पीडा र मानवीय गरिमाको कविता हो। फूलले संसारलाई सौन्दर्य दिन्छ; ढुङ्गाले त्यस सौन्दर्यलाई मौन आधार दिन्छ। तर सभ्यताको नैतिकता त्यतिबेला पूर्ण हुन्छ, जब हामी फूलको मुस्कान मात्र होइन, ढुङ्गाको मौन पीडा पनि सुन्न सिक्छौँ।

म ढुङ्गा,

तिमी फूल,

सँगसँगै रमाउँछौ हामी ।

शीतमा होस् या घाममा

असिनामा होस् या झरीमा

सँगसँगै हुन्छौँ ।

तिमीलाई हेरेर

मुस्कुराउँछन् प्रेमीहरू

र टिपेर एक घुँगा

बस्दछन् ममाथि

चलाउँछन् शब्दवाण मेरो मौनतामाथि

चुपचाप सहनु मेरो नियति हो(ढु‌ङ्गा र फूल)

‘ढुङ्गा र फूल’ शीर्षकमा विरोधाभासको सुन्दर सम्भावना छ। ढुङ्गा कठोरताको प्रतीक हुन सक्छ। फूल कोमलताको। ढुङ्गा स्थायित्वको बिम्ब बन्न सक्छ। फूल क्षणभङ्गुर सौन्दर्यको। दुवैलाई सँगै राख्दा जीवनको द्वन्द्वात्मक प्रकृति उद्घाटित हुन सक्छ। कठोरता र कोमलता सधैँ पृथक् हुँदैनन्। मानिसभित्र दुवैको सहअस्तित्व हुन सक्छ। पूर्वीय अद्वैत चिन्तनले अस्तित्वको एकत्वमा जोड दिन्छ। बौद्ध दर्शनले प्रतीत्यसमुत्पाद र करुणामार्फत जीवनका परस्पर निर्भर सम्बन्धलाई व्याख्या गर्छ। यी दार्शनिक अवधारणालाई प्रस्तुत सङ्ग्रहका प्रकृति र सम्बन्धकेन्द्रित शीर्षकसँग संवाद गराउन सकिन्छ।

तर आध्यात्मिकताको नाममा सामाजिक अन्यायलाई अदृश्य बनाउनु हुँदैन। करुणा केवल व्यक्तिगत सद्भाव होइन। यो अन्यायबाट पीडित मानिसको पक्षमा उभिने नैतिक साहस पनि हो। आत्मज्ञानले अहंकार घटाउनुपर्छ। विवेक बढाउनुपर्छ। आध्यात्मिक चेतनाको साहित्यिक सार यही मानवीय विस्तारमा निहित हुन्छ।

७. प्रेम, स्मृति र मानवीय सम्बन्धको सौन्दर्य

प्रेम साहित्यको सनातन विषय हो। तर प्रेमको साहित्यिक अर्थ प्रणयमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले स्मृति, विछोड, आत्मीयता, समर्पण, प्रतीक्षा र मानवीय सम्बन्धको जटिलतालाई पनि समेट्छ। ‘उनीसँगको प्रेम’, ‘अनुत्तरित’, ‘अदृश्य प्रेम’, ‘बिर्सिएको अनुहार’ र ‘एक अलभ्य चाहना’ जस्ता शीर्षकले प्रेम र स्मृतिको विविध वृत्त निर्माण गर्छन्। यी शीर्षकमा प्राप्ति र अप्राप्ति, उपस्थिति र अनुपस्थिति, अभिव्यक्ति र मौनताबीचको तनाव पढ्न सकिन्छ।

मनभित्र जब विस्फोट हुन्छ यादहरूको

सामुन्ने आउँछन् ती क्षणहहरू

जब झुकेका थिए मेरा नजर

तब खुलेका थिए तिम्रा अधर

निश्वासले छोइएका थिए मेरा भावनाहरू

विश्वासमा लहरिएका थिए तिम्रा चाहनाहरू

उठेका थिए कञ्चन शिखरहरू

थपिएको थियो हिमालमा हिउँ।

यात्राको अर्थ बदलिएको थियो

थकाइ फुर्तिमा बदलिएको थियो

पैताला पखेटामा बदलिएका थिए ।

दुःख सुखमा बदलिएको थियो

पीडा आनन्दमा बदलिएको थियो ।(बिर्सिएको अनुहार)

‘बिर्सिएको अनुहार’ स्मृति, प्रेम र अस्तित्वको रूपान्तरणकारी शक्तिको काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। यहाँ स्मृति केवल विगतको पुनरावृत्ति होइन; वर्तमानको मौनताभित्र अचानक विस्फोट हुने जीवित अनुभूति हो। बिर्सिएको ठानिएको अनुहार वास्तवमा चेतनाको कुनै गहिरो तहमा सुरक्षित रहेको हुन्छ।

झुकेका नजर र खुलेका अधरबीच प्रेमको पहिलो संवाद जन्मिन्छ। निश्वासले भावना छोएपछि विश्वासले चाहनालाई अर्थ दिन्छ। त्यसपछि ‘कञ्चन शिखर’ र ‘हिमालमा थपिएको हिउँ’ प्रेमको उचाइ र पवित्रताको प्रतीक बन्छन्। प्रकृति पनि मानवीय अनुभूतिसँगै रूपान्तरित हुन्छ।कविताको सबैभन्दा सुन्दर दार्शनिक पक्ष ‘यात्राको अर्थ बदलिनु’ हो। प्रेमले बाहिरी बाटो होइन, यात्राको अन्तःअर्थ बदल्छ। थकित पाइताला पखेटा बन्छन्। दुःख सुखमा रूपान्तरित हुन्छ। पीडा आनन्दमा परिणत हुन्छ। यसले प्रेमलाई भावनात्मक आकर्षणभन्दा माथि उठाएर चेतनालाई रूपान्तरण गर्ने आध्यात्मिक अनुभूतिका रूपमा स्थापित गर्छ।यस अर्थमा ‘बिर्सिएको अनुहार’ हराएको प्रेमको विलाप होइन; स्मृतिले मानिसभित्र पुनःजागृत गर्ने जीवनशक्तिको कविता हो। केही अनुहारहरू आँखाबाट ओझेल पर्छन्, तर आत्माबाट कहिल्यै हराउँदैनन्। समयले सम्बन्धको दूरी बढाउन सक्छ, तर साँचो अनुभूतिले समयलाई नै स्मृतिको एउटा जीवित कक्षमा बदलिदिन्छ।

‘अनुत्तरित’ शीर्षकले प्रश्न र उत्तरबीचको रिक्ततालाई अर्थको स्रोत बनाउँछ। प्रेममा सबै प्रश्नको उत्तर प्राप्त हुँदैन। कतिपय सम्बन्धको अन्त्य हुँदैन। केवल संवाद हराउँछ। यस्तो रिक्तता कविताको प्रभावकारी भावभूमि बन्न सक्छ।‘अदृश्य प्रेम’ ले प्रेमको अमूर्त स्वरूपतर्फ सङ्केत गर्छ। प्रेम सधैँ दृश्य प्रदर्शनमा निर्भर हुँदैन। यसको उपस्थिति स्मृति, त्याग, प्रतीक्षा र मौन आत्मीयतामा पनि रहन सक्छ। प्रेमको आध्यात्मिक आयाम यही अदृश्य अनुभूतिमा भेटिन सक्छ।

आकाशमा बादलहरू मडारिदै जाँदा

एक तमासले अतालिन्छ मन

न त वर्षा हुन्छ

न त उज्यालो नै हुन्छ !

चौतारोमा उभिएका प्रश्नहरू

बतासको झौंकासँगै बहेर जान्छन्

कतै उच्चासनबाट आश्वासन आइरहन्छ

सपनाहरू उडिरहन्छन्

छेपारो रङ बदलिरहन्छ

कसैका वाचाहरू

सुक्दै गएको नदीको धारजस्तै

अदृश्य बन्दै जान्छन्

देशको झन्डा जिउमा बेरेर

देशका नाममा देशमै आगो झोस्तै छन् –

केही नकाबधारीहरू

झ्याउरे भाकामा अश्लील शब्द उनेर

मच्चाउँदै छन् ताण्डव –

केही नाफाखोरहरू !(अनुत्तरित)

‘अनुत्तरित’ कविता समकालीन सामाजिक राजनीतिक यथार्थ, नागरिक निराशा र सार्वजनिक नैतिकताको क्षयीकरणमाथि केन्द्रित तीक्ष्ण व्यङ्ग्य हो। आकाशमा मडारिएका बादलहरू यहाँ केवल प्राकृतिक दृश्य होइनन्; सम्भावना र संकटबीच अल्झिएको समयका प्रतीक हुन्। न वर्षा हुन्छ, न उज्यालो। यही अनिर्णयले सामूहिक मनोविज्ञानको बेचैनीलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।‘चौतारोमा उभिएका प्रश्नहरू’ नागरिक चेतनाका प्रश्न हुन्। तर ती प्रश्नहरू बताससँगै हराउँछन्। यसको विपरीत, ‘उच्चासन’बाट आउने आश्वासन निरन्तर सुनिन्छ। आश्वासन र उपलब्धिबीचको दूरी कविताको महत्त्वपूर्ण विडम्बना हो। छेपारोझैँ रङ बदल्ने प्रवृत्तिले अवसरअनुसार बदलिने चरित्र र अस्थिर सार्वजनिक प्रतिबद्धताको प्रतीकात्मक चित्र प्रस्तुत गर्छ।

‘सुक्दै गएको नदीको धार’सँग तुलना गरिएका वाचाहरू समयसँगै क्षीण हुँदै जाने सार्वजनिक प्रतिबद्धताको बिम्ब हुन्। अझ ‘देशको झन्डा जिउमा बेरेर देशमै आगो झोस्ने’ नकाबधारी पात्रहरूले देशभक्ति र स्वार्थबीचको विरोधाभास उजागर गर्छन्। यहाँ झन्डा राष्ट्रिय आदर्शको प्रतीक हो भने आगो विनाशकारी स्वार्थको।अन्तिम दृश्यमा नाफाखोरहरू ‘ताण्डव’ गर्छन्। झ्याउरे भाकामा अश्लील शब्द उन्नु केवल सांस्कृतिक विकृतिको संकेत होइन; सार्वजनिक जीवनमा विवेक, मर्यादा र उत्तरदायित्व कमजोर हुँदै गएको अवस्थाको रूपक हो।शीर्षक ‘अनुत्तरित’ ले सम्पूर्ण कवितालाई दार्शनिक आयाम दिन्छ। प्रश्नहरू धेरै छन्। आश्वासन पनि धेरै छन्। तर उत्तर कहाँ छ? कविता अन्ततः पाठकलाई यही नैतिक प्रश्नतर्फ उभ्याउँछ राष्ट्रको नाम उच्चारण गर्नु र राष्ट्रप्रति उत्तरदायी हुनुबीचको वास्तविक दूरी कति छ?

रवीन्द्रनाथ ठाकुरको काव्यचेतनामा प्रेम, प्रकृति र आत्मिक स्वतन्त्रताबीच गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। महादेवी वर्माको काव्यमा विरह, करुणा र आध्यात्मिक अनुभूतिको विशिष्ट समन्वय पाइन्छ। प्रस्तुत सङ्ग्रहका प्रेमकेन्द्रित शीर्षकलाई यी परम्परासँग तुलनात्मक रूपमा पढ्न सकिन्छ। तर प्रेमकविताको मूल्य त्यसको भाषिक संयम, अनुभूतिको मौलिकता र भावको गहिराइ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। व्यक्तिगत प्रेमलाई सार्वभौम मानवीय अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमता नै प्रेमकाव्यको साहित्यिक उपलब्धि हो।

८. प्रकृति, लोकजीवन र सांस्कृतिक स्मृति

प्रकृति कविताको दृश्यपृष्ठ मात्र होइन। यो मानवीय चेतनाको सहयात्री हो। फूल, माटो, घाम, चरा र गाउँजस्ता बिम्बले मानिसको अस्तित्वलाई प्रकृतिसँग जोड्छन्। यिनले स्मृति, श्रम, जीवनचक्र र सांस्कृतिक पहिचानका अर्थ पनि बोक्न सक्छन्।‘मेरो गाउँ’, ‘साइँलाको करेसाबारी’, ‘फूलसँग’, ‘फेरि उदाउने छ घाम’ र ‘अन्पी मुसहरको माटो’ जस्ता शीर्षकले स्थानीय भूगोल र प्रकृतिसँग जोडिएको काव्यचेतनाको सम्भावना देखाउँछन्।‘मेरो गाउँ’ ले व्यक्तिगत स्मृतिलाई सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। गाउँ केवल जन्मस्थान होइन। यो भाषा, संस्कृति, श्रम र आत्मीय सम्बन्धको पहिलो पाठशाला पनि हो। गाउँको स्मृतिमा हराएको समय पुनः उपस्थित हुन सक्छ।‘साइँलाको करेसाबारी’ ले श्रम र घरेलु जीवनको सूक्ष्म संसारतर्फ ध्यान आकर्षित गर्छ। करेसाबारी उत्पादनको सानो क्षेत्र मात्र होइन। यो आत्मनिर्भरता, श्रमको गरिमा र प्रकृतिसँगको निकटताको प्रतीक बन्न सक्छ।

नेपाली कवितामा प्रकृतिलाई जीवनदर्शनसँग जोड्ने परम्परा समृद्ध छ। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको प्रकृतिसंवेदना, लेखनाथ पौड्यालको प्रकृतिचित्रण र रवीन्द्रनाथ ठाकुरको विश्वमानवीय प्रकृतिबोध यस सन्दर्भका महत्त्वपूर्ण तुलनात्मक आधार हुन्।यद्यपि प्रकृतिको वर्णन मात्रले पर्यावरणीय चेतना निर्माण गर्दैन। प्रकृति र मानिसबीचको सम्बन्ध, विनाश र संरक्षणको द्वन्द्व तथा विकासको मानवीय मूल्यसमेत काव्यमा प्रवेश गर्दा प्रकृतिचेतना अझ गहिरो हुन्छ।

सर्वसाधारण मात्र होइन

संसारका मै हुँ भन्ने –

साम्राज्यवादी साँढेहरू पनि त्रसित छन् यतिबेला।

म‌ङ्गल ग्रहमा घडेरी किन्नेहरू

ठूलाठूला विमान, रकेट बनाउनेहरू

अणुबम र मिसाइल पड्‌काउनेहरू

आत्मसमर्पण गर्दै छन् तिमीसँग ।

आज आफ्‌नो हैसियत र सामर्थ्यको

पहिचान भएको छ उनीहरूलाई

पैसा र शक्तिको होडमा

मानव अस्तित्व बेचबिखन गर्नेहरू

आफै छट्‌पटाइरहेछन्

मरुभूमिको काकाकुल बनेर ।(कोरोना कहर)

‘कोरोना कहर’ कविताले महामारीलाई आधुनिक सभ्यताको अहंकारमाथि प्रकृतिले उठाएको दार्शनिक प्रश्नका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। मंगल ग्रहमा घडेरी खोज्ने विज्ञान, आकाश चिर्ने रकेट र विनाशको सामर्थ्य बोकेका अणुबम मानव उपलब्धिका प्रतीक हुन्। तर सूक्ष्म जीवाणुसामु ती सबै शक्ति असहाय देखिन्छन्।‘साम्राज्यवादी साँढेहरू’ र ‘पैसा र शक्तिको होड’ जस्ता बिम्बले प्रभुत्ववादी सभ्यताको आत्ममुग्धतालाई व्यङ्ग्य गर्छन्। विज्ञान स्वयं कविताको प्रतिपक्षी होइन; विज्ञानलाई मानवीय उत्तरदायित्वबाट अलग गरेर शक्ति, बजार र वर्चस्वको साधन बनाउने प्रवृत्ति प्रश्नको केन्द्रमा छ।

‘आत्मसमर्पण’ यहाँ सैन्य पराजय होइन, मानवीय सीमाबोधको प्रतीक हो। महामारीले मानिसलाई सम्झाउँछ—प्रकृतिमाथि पूर्ण विजयको दाबी अन्ततः भ्रम हुन सक्छ। मानिसले ब्रह्माण्ड नाप्न सक्ला, तर आफ्नो अस्तित्वको नाजुकता नाघ्न सक्दैन।‘मरुभूमिको काकाकुल’ बनेर छटपटाइरहेका शक्तिशाली पात्रहरू सभ्यताको गहिरो अस्तित्वगत विडम्बनाका प्रतीक हुन्। धनले औषधि किन्न सक्छ, शक्तिले सुरक्षा खोज्न सक्छ, प्रविधिले समाधान निर्माण गर्न सक्छ; तर जीवनको निश्चितता खरिद गर्न सक्दैन।यस अर्थमा, कोरोना कहर महामारीको दस्तावेज मात्र होइन। यो मानव अहंकार, प्रकृति, विज्ञान, सत्ता र अस्तित्वबीचको सम्बन्धमाथिको दार्शनिक विमर्श हो। यसको अन्तर्निहित प्रश्न छ,मानिसले संसार जित्दै जाँदा कतै आफ्नै विनम्रता त गुमाइरहेको छैन? महामारीले दिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ शायद यही हो सभ्यताको वास्तविक सामर्थ्य अरूमाथि प्रभुत्व जमाउनमा होइन, जीवनप्रति जिम्मेवार हुनमा निहित हुन्छ।

 

९. मिथक, इतिहास र सांस्कृतिक पुनर्पाठ

मिथक साहित्यको स्थिर सम्पत्ति होइन। प्रत्येक युगले मिथकलाई नयाँ दृष्टिले पढ्न सक्छ। पुराना कथाभित्र लुकेका सत्ता सम्बन्ध, नैतिक द्वन्द्व र मौन पात्रहरूलाई नयाँ अर्थ दिन सक्छ। ‘चीरहरण’ शीर्षकले महाभारतको द्रौपदी चीरहरण प्रसङ्गको स्मरण गराउँछ। यसले स्त्री-अस्मिता, सत्ता, अपमान र न्यायका प्रश्न उठाउछ।मिथकको पुनर्पाठले वर्तमान समाजमा विद्यमान विभेद र हिंसालाई ऐतिहासिक चेतनासँग जोड्न सक्छ।

घामको रापिलो स्पर्शले

पग्लिदै गएको हिमालझै

पग्लिदै गएँ म –

तिम्रो स्निग्ध र न्यानो अँगालामा

तिमी पनि शनैः शनैः पग्लिदै थियौ

बलिरहेको मैनौँ तप्प तप्प –

मेरो छातीमा ।

फक्रिएको गुलाबी यौवनमा

लठ्ठिएको भमरालाई

कुनै परबाह थिएन काँडाको

त्यसो त तिमीमा पनि उर्लिरहेको थियो

बैंसको खहरे

परेवा जोडीजस्तै उडेका थियौँ

प्रेमिल आकाशमा माथि-माथि

उन्मत्त सप्तकोसीले भत्काइरहेको थियो

धीरताको बाँध ।(चीरहरण)

‘चीरहरण’ कविता प्रेम, यौवन, देहचेतना र आवेगको तीव्रतालाई प्रकृतिका गतिशील विम्बमार्फत अभिव्यक्त गर्ने शृङ्गारिक रचनाका रूपमा देखिन्छ। हिमाल पग्लिनु, मैन पग्लिनु र सप्तकोसी उर्लिनु यहाँ प्रेमको ताप, भावनात्मक समर्पण र अनियन्त्रित आवेगका प्रतीक हुन्। प्रकृति र मानवीय संवेदनाबीचको तादात्म्यले कवितालाई इन्द्रियग्राह्य सौन्दर्य प्रदान गर्छ।

‘स्निग्ध र न्यानो अँगालो’ आत्मीयताको विम्ब हो भने ‘बलिरहेको मैन’ प्रेमको तीव्रता र क्षणभङ्गुरताको प्रतीक हो। गुलाबी यौवन, भमरा र काँडाको प्रसङ्गले आकर्षणसँगै जोखिमको उपेक्षालाई पनि सङ्केत गर्छ। परेवा जोडीको उडानले प्रेमको स्वच्छन्दता र उन्मुक्त आकाङ्क्षालाई मूर्त बनाउँछ।कविताको उत्कर्ष ‘उन्मत्त सप्तकोसीले भत्काइरहेको धीरताको बाँध’ मा प्रकट हुन्छ। सप्तकोसी यहाँ आवेगको विराट रूपक हो। धीरताको बाँध भत्किनु विवेक र वासनाबीचको द्वन्द्व, आत्मसंयमको क्षय तथा भावनात्मक उच्छ्वासको सङ्केत हो।यसरी कविता प्रेमलाई केवल कोमल अनुभूतिमा सीमित गर्दैन। यसले प्रेमको ताप, आकर्षण, जोखिम र आवेगलाई एउटै काव्यात्मक प्रवाहमा समेट्छ। शीर्षक ‘चीरहरण’ ले भने प्रेमिल उन्मुक्तिभित्रको मर्यादा, असुरक्षा र आत्मसंयमसम्बन्धी प्रश्नलाई समेत सम्भावित व्याख्याको क्षेत्र प्रदान गर्छ।

‘ओझेलमा परेको योद्धा’ ले इतिहासको चयनात्मक स्मृतितर्फ ध्यान आकर्षित गर्छ। इतिहासमा कसको नाम सुरक्षित रहन्छ? कसको योगदान विस्मृत हुन्छ? विजेताको आख्यानभित्र पराजितको अनुभव कहाँ रहन्छ? यस्ता प्रश्नले साहित्यलाई इतिहासको मानवीय पुनरावलोकन बनाउँछन्।टी. एस. इलियटको साहित्यिक परम्परासम्बन्धी चिन्तनले विगत र वर्तमानबीचको रचनात्मक सम्बन्ध बुझ्न सहयोग गर्छ। तर परम्परासँग संवाद गर्नु भनेको त्यसको अन्धानुकरण होइन। सिर्जनात्मक पुनर्व्याख्या नै साहित्यको जीवन्तता हो।

१०. भाषाशिल्प, बिम्बविधान र काव्यात्मक सम्भावना

कविताको अन्तर्वस्तु र शिल्प एकअर्काबाट अलग हुँदैनन्। विचारलाई काव्य बनाउने काम भाषाले गर्छ। बिम्ब, प्रतीक, लय, ध्वनि, व्यञ्जना, व्यङ्ग्य र संरचनाले अनुभूतिलाई कलात्मक रूप दिन्छन्। प्रस्तुत शीर्षकक्रममा रूपकात्मक र प्रतीकात्मक सम्भावना प्रशस्त देखिन्छ। ‘रङ्गमञ्च’, ‘खाल्डो’, ‘देश नभएको झन्डा’, ‘ढुङ्गा र फूल’, ‘चराहरूको संसद्’ र ‘नक्सामा हराएका मान्छे’ जस्ता शीर्षकले बहुअर्थी व्याख्याको अवसर दिन्छन्।

‘रङ्गमञ्च’ जीवनलाई अभिनय र सामाजिक भूमिकाको संरचनाका रूपमा बुझ्ने रूपक बन्न सक्छ। मानिसले सार्वजनिक जीवनमा अनेक भूमिका निर्वाह गर्छ। तर भूमिकाभित्रको वास्तविक व्यक्ति कहिलेकाहीँ अदृश्य रहन्छ। यो शीर्षकले सामाजिक पाखण्ड, पहिचान र आत्मप्रदर्शनका प्रश्न उठाउन सक्छ। ‘खाल्डो’ ले भौतिक अवरोधसँगै सामाजिक असमानता, अवसरको अभाव वा मानसिक रिक्तताको अर्थ ग्रहण गर्न सक्छ। ‘चिप्लेटी’ ले अस्थिरता, आकस्मिक पतन वा जीवनका अनपेक्षित मोडको बिम्ब निर्माण गर्न सक्छ। यस्ता शीर्षकको अर्थ कविताभित्रको प्रसङ्ग र भाषिक संरचनाले निर्धारण गर्छ।कविताको प्रभावकारिता अनावश्यक अलङ्कारको थुप्रोमा होइन। उपयुक्त शब्दको चयनमा हुन्छ। सानो बिम्बले ठूलो यथार्थ उद्घाटित गर्न सक्छ। साधारण शब्दले असाधारण अनुभूति जन्माउन सक्छ। व्यञ्जनाको शक्ति यहीँ निहित हुन्छ।

११. नेपाली, संस्कृत र विश्वसाहित्यसँग तुलनात्मक संवाद

प्रस्तुत कविताक्रमलाई नेपाली, संस्कृत र विश्वसाहित्यका विभिन्न काव्यपरम्परासँग संवाद गराउन सकिन्छ। तर तुलना प्रभाव, अनुकरण वा उपलब्धिको दाबी होइन। यो साहित्यिक प्रश्नलाई फराकिलो बौद्धिक परिप्रेक्ष्यमा बुझ्ने विधि हो।

संस्कृत काव्यपरम्परामा कालिदासको प्रकृतिसौन्दर्य, भवभूतिको करुणचेतना र भर्तृहरिको वैराग्य तथा जीवनदर्शन महत्त्वपूर्ण छन्। प्रस्तुत शीर्षकक्रमका प्रकृति, प्रेम, स्मृति र जीवनबोधसम्बन्धी पक्षलाई यी परम्परासँग तुलनात्मक रूपमा पढ्न सकिन्छ।नेपाली साहित्यमा देवकोटाको मानवतावाद, भूपि शेरचनको सामाजिक व्यङ्ग्य, गोपालप्रसाद रिमालको परिवर्तनमुखी चेतना र पारिजातको अस्तित्वगत संवेदना उपयोगी सन्दर्भ हुन्। यिनले जीवन, समाज र व्यक्तिको आन्तरिक द्वन्द्वलाई फरकफरक कलात्मक रूप दिएका छन्।

विश्वसाहित्यमा कामुको अस्तित्ववादी प्रश्न, नेरुदाको प्रेम र सामाजिक चेतना, ठाकुरको आध्यात्मिक मानवतावाद तथा ब्रेख्तको आलोचनात्मक दृष्टि तुलनाका सम्भावित आधार हुन्। त्यस्तै, विलियम वर्ड्सवर्थको प्रकृतिचेतना र रेनर मारिया रिल्केको आत्मिक अन्वेषणले पनि प्रकृति, एकान्त र अस्तित्वको काव्यात्मक अध्ययनमा सहयोग पुर्‍याउँछन्। यी स्रष्टाहरूसँग प्रस्तुत सङ्ग्रहलाई एउटै उपलब्धिको तहमा राख्न मिल्दैन। त्यसका लागि कविताको पूर्ण पाठ, भाषिक विशिष्टता, वैचारिक गहिराइ र कलात्मक प्रभावको सूक्ष्म अध्ययन आवश्यक हुन्छ। तुलनात्मक अध्ययनको उद्देश्य समानता थोपर्नु होइन। प्रत्येक कृतिको मौलिकता पहिचान गर्नु हो।

१२. कृतिका सम्भावित सबल पक्ष र आलोचनात्मक चुनौती

यस सङ्ग्रहको सम्भावित सबल पक्ष यसको विषयगत विविधता हो। जीवन, प्रेम, राजनीति, सामाजिक विभेद, प्रकृति, इतिहास र आध्यात्मिक चेतनाले फराकिलो अनुभूतिक्षेत्र निर्माण गरेका छन्। यसले व्यक्तिगत र सामूहिक जीवनबीच संवाद स्थापित गर्ने अवसर दिन्छ।

शीर्षकहरूमा प्रतीकात्मकता र प्रश्नात्मकताको उपस्थिति पनि उल्लेखनीय छ। ‘ऊ को हो ?’, ‘अनुत्तरित’, ‘देश नभएको झन्डा’ र ‘नक्सामा हराएका मान्छे’ जस्ता शीर्षकले पाठकलाई सहज उत्तरभन्दा गहिरो प्रश्नतर्फ डोर्‍याउछ। यही प्रश्नशीलता कविताको आलोचनात्मक चेतनाको आधार बन्न सक्छ।तर विषयगत विविधता आफैँमा काव्यात्मक एकताको प्रमाण होइन। धेरै विषय समेट्दा सङ्ग्रह छरिन पनि सक्छ। सामाजिक सन्देशको आग्रहले कविताको कलात्मक स्वतन्त्रता कमजोर हुन सक्छ। भावुकता र विचारबीच असन्तुलन उत्पन्न हुन सक्छ। परिचित प्रतीकको पुनरावृत्तिले मौलिकता सीमित पार्न सक्छ। कविले पात्रहरूलाई कति स्वायत्तता दिएका छन्? सामाजिक विषयलाई कलात्मक अनुभूतिमा कति रूपान्तरण गरेका छन्? आध्यात्मिक चेतना उपदेशमा सीमित छ कि जीवनको जटिलतासँग संवाद गर्छ? यी प्रश्नले कृतिको वास्तविक साहित्यिक मूल्य निर्धारण गर्न सहयोग गर्छन्।

१३. निष्कर्ष :

प्रस्तुत  कविता सङ्ग्रहले जीवन, प्रेम, सामाजिक यथार्थ, प्रकृति, पहिचान र राजनीतिक प्रतिरोधलाई समेटेको बहुआयामिक काव्ययात्राको सङ्केत गर्छ। यसमा व्यक्तिगत अनुभूति र सामूहिक जीवनबीचको सम्बन्ध प्रतिविम्बित हुन्छ। पूर्वीय दर्शनको करुणा र आत्मबोध, नेपाली साहित्यको सामाजिक चेतना तथा विश्वसाहित्यको अस्तित्वबोधसँग संवाद गर्ने सम्भावना देखिन्छ। कविता यहाँ विस्मृत जीवनको स्मृति, अन्यायविरुद्धको प्रश्न र मानवीय विवेकको साधना  हो। यसले पीडाप्रति संवेदना, निराशाबीच आशा र आत्मकेन्द्रित जीवनमा सामूहिक उत्तरदायित्वको चेतना जगाउने साहित्यिक सम्भावना बोकेको छ।