गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

म हिँडिरहेको छु। कहाँ? मलाई थाहा छैन। सायद कुनै सहरतिर। सायद कुनै समुद्रतिर। सायद आफ्नै मनभित्र। बिहानको आकाश अझै फिक्का छ। घामले पहाडको काँध छोएको छैन। रुखका पातमा रातको ओस टाँसिएको छ। बाटोमा मानिसहरू कम छन्। चराहरू भने व्यस्त छन्। तिनीहरूलाई गन्तव्य थाहा छ। मलाई छैन। मेरो झोलामा केही पुस्तक छन्। त्यति नै। यात्राका लागि मानिसलाई आखिर कति कुरा चाहिन्छ र? एउटा झोला। एउटा बाटो। केही स्मृति। र केही पुस्तक। पुस्तक साथमा भए एकान्त पनि एक्लोपन हुँदैन। पृष्ठ खोल्दा अर्को संसार खुल्छ। अक्षरहरूबाट आवाज आउँछ। मृत मानिसहरू बोल्न थाल्छन्। टाढाका देशहरू नजिक आउँछन्। अपरिचित मानिसहरू आफ्ना जस्ता लाग्छन्। म यही चमत्कारको खोजीमा हिँडिरहेको छु। नोबेल पुरस्कार विजेता गाब्रियल गार्सिया मार्केजले साहित्यले वास्तविकताको अर्को तह खोल्ने अर्थमा लेखेका थिए। म पनि त्यही अर्को तह खोज्दै छु। दृश्यभन्दा पर। शब्दभन्दा गहिरो। जीवनभन्दा भित्र।

बाटोछेउको घाँसमा घाम पर्न थालेको छ। ओसका थोपा चम्किरहेका छन्। म एउटा थोपामाथि झुक्छु। त्यसमा पूरा आकाश देखिन्छ। सानो थोपा। विशाल आकाश। म सोच्दछु। एउटा पुस्तक पनि यस्तै होला। आकारमा सानो। अर्थमा असीम। एउटा पुस्तक हातमा हुन्छ। तर त्यसको संसार हातभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ। त्यसैबेला मेरो दृष्टि बुकर पुरस्कारको छोटो सूचीमा पुग्छ। परिचित नामहरू। पहिले नै पुरस्कार जितिसकेका लेखकहरू। नयाँ आवाजहरू। स्थापित प्रतिभाहरू। फेरि फर्किएका यात्रीहरू। मलाई यो फर्काइ सुन्दर लाग्छ। साहित्यमा अन्तिम आगमन हुँदैन। लेखक एकपटक विजेता भएपछि पनि यात्राबाट मुक्त हुँदैन। अर्को पुस्तकमा ऊ फेरि अपरिचित हुन्छ। फेरि पाठकको अगाडि उभिन्छ। फेरि आफ्नो हृदय खोल्छ। फेरि जोखिम लिन्छ। म आफैँलाई सोध्छु। “मसँग भन्न बाँकी केही छ?” बाटो उत्तर दिँदैन। हावा चल्छ। पातहरू हल्लिन्छन्। म त्यसलाई उत्तर ठान्छु। साहित्य पनि त यस्तै हो। स्पष्ट उत्तर नदिई जीवनका प्रश्नहरू हाम्रो हातमा छोडिदिन्छ।

म जमैकातिर पुग्छु। वास्तवमा पुगेको होइन। साहित्यको कल्पनामा। तर साहित्यको यात्रामा कल्पना पनि भूगोल हो। समुद्रको नुनिलो गन्ध आउँछ। तातो हावा चल्छ। रातमा संगीत सुनिन्छ।टाढा कुनै घरमा बत्ती बलिरहेको छ। सडकमा इतिहास हिँडिरहेको छ। मर्लन जेम्सको साहित्यिक संसार सम्झन्छु। उनको ‘ए ब्रीफ हिस्ट्री अफ सेभेन किलिङ्स’ ले इतिहासलाई मिति र घटनाको रूपमा मात्र हेर्दैन। इतिहासभित्र मानिस छन्। हिंसा छ। राजनीति छ। संगीत छ। शरीर छ। इच्छा छ। भय छ। शक्ति छ।

बाँचिरहने अदम्य आकांक्षा छ। मलाई लाग्छ, उपन्यास त्यहीँबाट सुरु हुन्छ जहाँ इतिहासको ठूलो आवाजभन्दा मानिसको सानो सास सुनिन थाल्छ। एउटा राष्ट्रको कथा लेख्दा एउटा व्यक्तिको घाउ छुटाउनु हुँदैन। एउटा राजनीतिक घटनाभित्र एउटा प्रेम पनि लुकेको हुन सक्छ। एउटा हिंसात्मक समयभित्र एउटा असुरक्षित शरीर पनि हुन्छ। साहित्यले तथ्यलाई संवेदनामा बदल्छ। त्यसैले इतिहास पढ्दा हामीलाई घटनाहरू थाहा हुन्छन्। उपन्यास पढ्दा मानिसहरू भेटिन्छन्।

म बाटोमा एउटा नदी भेट्छु। नदी शान्त छ। तर उसको भित्र गहिरो बहाव छ। म किनारमा बस्छु। पानीसँग बोल्छु। “तिमी पनि कथा हौ?” नदी हाँसेजस्तो लाग्छ। “म कथा होइन। म यात्रा हुँ।” म चुप लाग्छु। त्यही क्षण पुस्तक र नदीबीचको सम्बन्ध बुझ्छु। दुवै स्थिर देखिन्छन्। दुवैभित्र यात्रा हुन्छ। पृष्ठ स्थिर हुन्छ। कथा हिँडिरहेको हुन्छ। नदीको किनार स्थिर हुन्छ। पानी निरन्तर गइरहेको हुन्छ। हामी पुस्तक पढेर बन्द गर्छौँ। तर पुस्तक बन्द हुँदैन। त्यो हाम्रो चेतनामा बगिरहन्छ। कुनै पात्र वर्षौँपछि सम्झनामा फर्किन्छ। कुनै वाक्य अचानक जीवनको कठिन क्षणमा सम्झिन्छौँ। कुनै रूपकले हाम्रो दृष्टि बदलिदिन्छ। र हामी बुझ्छौँ। पुस्तक पढ्नु भनेको आफूभित्र अर्को नदी खोल्नु हो। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले साहित्यलाई मानिस र मानिसबीचको आत्मिक सम्पर्कसँग जोडेर हेरे। म त्यो सम्पर्कको अनुभूति गरिरहेको छु। एउटा अज्ञात लेखक मेरो अगाडि छैन। तर उसका शब्द मेरो छेउमा हिँडिरहेका छन्।

अब समुद्रको किनार देखिन्छ। सहरको नाम थाहा छैन। घरहरू उभिएका छन्। तर मानिसहरूको मनभित्र एउटा अदृश्य कम्पन छ। सभ्यता बाहिरबाट बलियो देखिन्छ। भित्रबाट डराइरहेको छ। एम जोन ह्यारिसनको विनाशपछिको संसार सम्झन्छु। ‘द एन्ड अफ एभ्रिथिङ’। सबै कुरा समाप्त भएपछि के बाँकी रहन्छ? म आफूलाई सोध्छु। घर? सम्पत्ति? प्रविधि? सत्ता? संस्था? स्मारक? वा एउटा मानवीय स्मृति? समुद्र उत्तर दिँदैन। छाल आउँछ। चट्टानमा ठोक्किन्छ। फर्किन्छ। फेरि आउँछ।

म बुझ्छु। सभ्यता पनि यस्तै छ। निर्माण, विनाश, पुनर्निर्माण, फेरि विनाश। तर मानिसको इच्छा अझै बाँकी रहन्छ। मानिस बाँच्न चाहन्छ। प्रेम गर्न चाहन्छ। छुन चाहन्छ। सम्झिन चाहन्छ। आफ्नो शरीरलाई महसुस गर्न चाहन्छ। अरूको शरीरको न्यानोपन खोज्छ। यौनिक इच्छा शरीरको आग्रह मात्र होइन। त्यो कहिलेकाहीँ अस्तित्वको प्रमाण हो। शरीरले भन्छ। “म अझै जीवित छु।” साहित्यले यही सूक्ष्म आवाज सुन्छ। त्यसलाई अश्लील बनाउँदैन। त्यसलाई मानवीय बनाउँछ। महान साहित्यले शरीरलाई आत्माबाट अलग गर्दैन। प्रेम र इच्छा दुवैलाई मानिसको जटिल अस्तित्वभित्र राख्छ।

म समुद्रसँगै हिँड्छु। साँझ झर्दैछ। छालको आवाज बढ्दैछ। एउटा जोडी टाढा बसिरहेको छ। उनीहरू केही बोलिरहेका छैनन्। तर मौनताभित्र पनि एउटा संवाद छ। हातहरू नजिक छन्। आँखाहरू बोलिरहेका छन्। म फर्केर हेर्दिनँ। तर त्यो दृश्य मेरो मनमा रहन्छ। प्रेम सधैँ घोषणामा हुँदैन। कहिलेकाहीँ दूरीमा हुन्छ। कहिलेकाहीँ स्पर्शको प्रतीक्षामा। कहिलेकाहीँ अस्वीकारमा। कहिलेकाहीँ शरीरले नबोलेको भाषामा।

साहित्यले यस्ता अदृश्य भाषालाई शब्द दिन्छ। इच्छा सधैँ प्राप्तिको कथा होइन। इच्छा प्रतीक्षाको कथा पनि हो। अधुरोपनको कथा हो। मानिसको भित्री भोकको कथा हो। त्यसैले उपन्यासमा प्रेमभन्दा इच्छा कहिलेकाहीँ शक्तिशाली हुन्छ। प्रेमले शान्त पार्न सक्छ। इच्छाले चलाउँछ। प्रेमले घर बनाउँछ। इच्छाले यात्रामा पठाउँछ। इच्छा अपूर्ण रहन्छ। त्यसैले कथा जन्मिन्छ। पूर्ण प्राप्तिमा कथा कहिलेकाहीँ समाप्त हुन्छ। अपूर्णतामा साहित्य सुरु हुन्छ। मिलान कुन्देराको साहित्यमा शरीर, प्रेम, स्मृति र इच्छा बारम्बार मानवीय अस्तित्वका प्रश्नसँग जोडिन्छन्। म पनि समुद्रको आवाजमा एउटा पुरानो प्रश्न सुन्छु। “मानिस आखिर के खोजिरहेको छ?” मसँग उत्तर छैन।

बाटोमा एउटा पुरानो जेलको ढोका देखिन्छ। ढोका भारी छ। फलाममा जंग लागेको छ। म रोकिएर हेर्छु। भित्रबाट कुनै आवाज आएजस्तो लाग्छ। प्रेमको आवाज। पीडाको आवाज। पुरुषहरूको आवाज। मौन पुरुषहरूको आवाज। ‘फर्च्युन एन्ड मेन्स आइज’ सम्झन्छु। जेल केवल पर्खाल होइन। कहिलेकाहीँ समाज आफैँ जेल हुन्छ। पुरुषत्व पनि जेल बन्न सक्छ। “बलियो बन।” “नरोऊ।” “कमजोर नदेखिनू।” “आफ्नो इच्छा लुकाऊ।” “आफ्नो आँसु नदेखाऊ।” यस्ता आदेशहरू मानिसको शरीरमा अदृश्य पर्खाल बनाउँछन्। म सोच्दछु। पुरुष हुनु भनेको के हो? कठोर हुनु? रोउन नपाउनु? प्रेम लुकाउनु? आफ्नो कमजोरी अस्वीकार गर्नु? कि आफ्नै डरलाई स्वीकार गर्नु? साहित्यले यी प्रश्न सोध्छ। उत्तर दिँदैन। यही यसको नैतिक सौन्दर्य हो। साहित्य अदालत होइन। यो आत्माको ऐना हो। त्यसमा हामी आफूलाई देख्छौँ। कहिलेकाहीँ मन नपर्ने रूपमै। तर सत्यबाट भाग्न सक्दैनौँ। शायद यही कारण पुस्तकले मानिसलाई बदल्नुभन्दा पहिले उसको भ्रम तोड्छ।

म फेरि हिँड्छु। जेल पछाडि छुट्छ। अगाडि खुला मैदान छ। घाँसमा हावा चलिरहेको छ। म डगलस स्टुअर्टलाई सम्झन्छु। ‘शुगी बेन’। एउटा बालक। एउटा परिवार। गरीबी। मदिरा। अपमान। प्रेम। पुरुषत्व। मौन। कहिलेकाहीँ एउटा बच्चाले आफ्नै घरभित्र संसारको सबैभन्दा ठूलो युद्ध देखिरहेको हुन्छ। बाहिर कुनै युद्ध हुँदैन। तर भित्र हुन्छ। आमाको आँसुमा। भोकमा। अभावमा। असुरक्षामा। आत्मसम्मानको घाउमा। त्यो बच्चा ठूलो हुन्छ। लेखक बन्छ। अनि बाल्यकाललाई शब्दमा फर्काउँछ। मलाई लाग्छ, लेखन स्मृतिको प्रतिशोध होइन। स्मृतिको पुनर्जन्म हो। लेखकले विगतलाई फेरि बाँच्दैन। उसले त्यसलाई अर्थ दिन्छ। साहित्यले पीडालाई सुन्दर बनाउँदैन। त्यसलाई सहनयोग्य अर्थ दिन्छ। यही यसको गहिरो करुणा हो। एउटा पुस्तकले गरिबी हटाउन सक्दैन। तर गरिब मानिसलाई अदृश्य हुन दिँदैन। एउटा पुस्तकले हिंसा रोक्न सक्दैन। तर हिंसाबाट पीडित मानिसको आवाज इतिहासमा राख्न सक्छ। यही साहित्यको मौन शक्ति हो।

म एउटा घरअगाडि पुग्छु। झ्याल खुला छ। भित्र बत्ती बलिरहेको छ। एउटा वृद्ध महिला कुर्सीमा बसेकी छन्। उनी कसैलाई पर्खिरहेकी जस्तो देखिन्छिन्। म उनलाई चिन्दिनँ। तर उनको प्रतीक्षामा मलाई संसारका असंख्य आमाहरू देखिन्छन्। एलिजाबेथ स्ट्राउटको ‘ओलिभ किटरिज’ सम्झन्छु। साना जीवन। ठूला पीडा। परिवार। एकान्त। पछुतो। असम्पूर्ण सम्बन्ध। स्ट्राउटको संसारले मलाई सिकाउँछ। ठूलो कथा सधैँ ठूलो घटनाबाट जन्मिँदैन। कहिलेकाहीँ भान्साको टेबलमा जन्मिन्छ। एउटा अधुरो वाक्यमा। एउटा वृद्ध आँखामा। छोराले फोन नगरेको साँझमा। पति चुपचाप झ्यालतिर हेरेको क्षणमा। जीवनको ठूलो नाटक साना कोठाहरूमा खेलिन्छ। महान लेखकले त्यही देख्छ। हामीले सामान्य ठानेको कुरा। हामीले बेवास्ता गरेको आँसु। हामीले नसुनेको सास। त्यसैले पुस्तक सुन्दर हुन्छ। यसले असाधारणलाई मात्र होइन। साधारणलाई पनि पवित्र बनाउँछ। स्ट्राउटको साहित्यले मलाई एउटा गहिरो कुरा भन्छ। मानिसलाई बुझ्न उसका ठूला उपलब्धि होइन। उसका साना एकान्त हेर्नुपर्छ।

रात पर्नुअघि म एउटा पुरानो यात्रु भेट्छु। उसको हातमा पुस्तक छ। म सोध्छु। “यो पुस्तक किन बोकेका?” ऊ मुस्कुराउँछ। “घर जल्यो।” म चुप हुन्छु। “सबै कुरा जल्यो।” उसले पुस्तकतिर हेर्छ। “यो बाँकी रह्यो।” उसको हात काँपिरहेको छ। म त्यो हात हेर्छु। अचानक मलाई लाग्छ। घर हराए पनि स्मृति बाँकी रहन सक्छ। मानिस हराए पनि शब्द बाँकी रहन सक्छ। सभ्यता ढले पनि कथा बाँकी रहन सक्छ। पुस्तक स्मृतिको घर हो। कागज कमजोर छ। तर स्मृति बलियो छ। पुस्तकको सौन्दर्य यही विरोधाभासमा छ।

आगोले कागज जलाउन सक्छ। विचार जलाउन सक्दैन। जेलले शरीर थुन्न सक्छ। कल्पना थुन्न सक्दैन। निर्वासनले लेखकलाई देशबाट टाढा लैजान सक्छ। तर भाषा उसको साथमा जान्छ। शायद यही कारण विश्वका साहित्यिक परम्परामा पुस्तकलाई ज्ञानको मात्र होइन, मुक्ति र स्मृतिको प्रतीक मानिएको छ। म त्यो वृद्धबाट केही सिक्छु। मानिसले सबै कुरा गुमाएपछि पनि एउटा कथा बचाउन सक्छ। र एउटा कथा कहिलेकाहीँ मानिसलाई बचाउन पर्याप्त हुन्छ।

म अगाडि बढ्छु। बाटो अब साँघुरो छ। तर उज्यालो छ। लुक केनार्ड सम्झनामा आउँछन्। कवि। उपन्यासकार। शब्दका यात्रु। म सोच्दछु। कविता र यात्रा उस्तै हुन्। दुवैले छोटो बाटोमा लामो दूरी तय गर्छन्। एउटा पंक्ति कहिलेकाहीँ एउटा जीवनभन्दा लामो हुन्छ। एउटा रूपकले एउटा सभ्यता बोकेर हिँड्न सक्छ। कवि गन्तव्यभन्दा बढी यात्रामा विश्वास गर्छ। शब्दले जहाँ लैजान्छ, ऊ त्यतै जान्छ। कविता वस्तुको वर्णन मात्र होइन। वस्तुभित्र लुकेको मौनताको खोजी हो। एउटा रूख केवल रूख हुँदैन। त्यसमा समय हुन्छ। एउटा ढुंगा केवल ढुंगा हुँदैन। त्यसमा मौसम हुन्छ। एउटा चुम्बन केवल चुम्बन हुँदैन। त्यसमा आकांक्षा, भय, विश्वास र असुरक्षा मिसिएका हुन्छन्। साहित्यले बाहिरी वस्तुलाई भित्री अर्थमा बदल्छ। यही रूपान्तरण यसको जादु हो। म एउटा सुक्खा पात उठाउँछु। केही क्षण हेर्छु। त्यो पात मरेको छ। तर सुन्दर छ। म सोच्दछु। सौन्दर्य जीवनको मात्र गुण होइन। क्षयको पनि सौन्दर्य हुन्छ। साहित्यले हामीलाई यही स्वीकार गर्न सिकाउँछ।

अब रेबेका पेरीको सम्झना आउँछ। पहिलो उपन्यास। पहिलो यात्रा। पहिलो भय। पहिलो आशा। साहित्यमा नयाँ आवाज आउनु भनेको नयाँ झ्याल खुल्नु हो। पुराना लेखकहरूले बाटो बनाउँछन्। नयाँ लेखकहरूले बाटो बदल्छन्। कुनै लेखक पहिलो पुस्तकमा नै आफ्नो सम्पूर्ण संसार देखाउन सक्दैन। तर उसले एउटा ढोका खोल्न सक्छ। पाठकलाई नयाँ कोठामा लैजान सक्छ। त्यसैले साहित्यमा परम्परा र नवीनता विरोधी होइनन्। तिनीहरू यात्राका दुई पाटा हुन्। अघिल्लो पुस्ताले दिएको भाषा। नयाँ पुस्ताले थपेको अनुभव। पुरानो स्मृतिमा नयाँ प्रश्न। पुरानो समाजमा नयाँ दृष्टि। यही प्रक्रियाबाट साहित्य जीवित रहन्छ। पुरस्कारको छोटो सूचीमा नयाँ नाम आउनु केवल प्रतिस्पर्धा होइन। त्यो साहित्यिक भूगोल विस्तार हुनु हो। कुनै नयाँ लेखकले एउटा यस्तो जीवन लेख्न सक्छ, जुन हामीले कहिल्यै देखेनौँ। एउटा यस्तो इच्छा, जसलाई हामीले बुझेनौँ। एउटा यस्तो पीडा, जसलाई हामीले सुनेनौँ। त्यस क्षण साहित्यले हाम्रो संसार ठूलो बनाउँछ। पुस्तकको सौन्दर्य यही विस्तारमा छ।

म अब ठूलो सहरको छेउमा छु। सडकमा बत्तीहरू बलिरहेका छन्। कारहरू दौडिरहेका छन्। मोबाइलका पर्दा चम्किरहेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता संसारका शब्दहरू पुनः संयोजन गरिरहेको छ। मेसिनले कविता बनाउन सक्छ। कथा बनाउन सक्छ। चित्र बनाउन सक्छ। आवाज बनाउन सक्छ। मानिसभन्दा छिटो लेख्न सक्छ। तर म आफैँलाई सोध्छु। मानिसको एकान्त? पहिलो प्रेमको काँपिरहेको हात? आमाको मृत्युको दिन छोराको मौनता? बाबुको पुरानो किताबमा भेटिएको हस्ताक्षर? बाल्यकालको घरको गन्ध? वर्षौँपछि सुनेको कुनै गीतले अचानक फर्काएको एउटा अनुहार? यी कुरा केवल सूचना हुन्? कि स्मृतिको जीवित ताप हुन्? रेमन्ड एन्ट्रोबसको “अत्यन्त मानवीय” पुस्तकको भाव मलाई फेरि सम्झिन्छ। साहित्यको मूल्य केवल कथानकमा छैन। यसको मूल्य अनुभवको जटिलतामा छ। मानिसले आफ्नो जीवन बाँचेर लेख्छ। शरीरले भोगेको कुरा चेतनाले सम्झन्छ। चेतनाले त्यसलाई भाषामा बदल्छ। भाषा फेरि पाठकको चेतनामा पुग्छ। यो यात्रा सीधा छैन। यही यसको सौन्दर्य हो। एआईले शब्द बनाउन सक्छ। तर साहित्यको मूल प्रश्न अझै बाँकी छ। “यी शब्दले मानिसलाई आफूभित्र के देखायो?”

म एउटा पुस्तकालयमा प्रवेश गर्छु। बाहिरको शहरको आवाज एकाएक हराउँछ। भित्र शान्ति छ। पुस्तकहरू पंक्तिबद्ध छन्। हजारौँ जीवनहरू मौन छन्। म एउटा पुस्तक छुन्छु। त्यसपछि अर्को। मलाई लाग्छ, पुस्तकालय मृत मानिसहरूको जीवित नगर हो। होमरदेखि टोल्स्टोयसम्म। भर्जिनिया उल्फदेखि टोनी मोरिसनसम्म। काफ्कादेखि काम्यूसम्म। प्रत्येक लेखक एउटा कोठामा बसेर संसारसँग संवाद गरिरहेको छ। नोबेल विजेता टोनी मोरिसनले साहित्यको भाषालाई मानव जीवनको गहिरो अनुभवसँग जोडिन्।

म उनको भाव सम्झन्छु। भाषा केवल अभिव्यक्ति होइन। शक्ति पनि हो। कसैलाई नाम दिनु भनेको उसलाई इतिहासमा स्थान दिनु हो। कसैको पीडा लेख्नु भनेको उसलाई विस्मृतिबाट जोगाउनु हो। पुस्तकालयमा उभिएर मलाई लाग्छ। संसारमा जति मानिस छन्, त्यति नै संसार छन्। एउटा जीवनले ती सबै बाँच्न सक्दैन। त्यसैले हामी पुस्तक पढ्छौँ। हामी अरूको आँखाबाट हेर्न। अरूको घाउमा हात राख्न। अरूको प्रेम बुझ्न। अरूको डर सुन्न। अरूको इच्छा बुझ्न। र अन्ततः आफूलाई अझ गहिरो बुझ्न।

म पुस्तकालयबाट बाहिर निस्कन्छु। रात भइसकेको छ। सडकमा वर्षा सुरु हुन्छ। बत्तीहरू पानीमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्। म छातामुनि हिँड्छु। अचानक एउटा पुरानो प्रेमपत्र सम्झन्छु। कागज पहेँलो भएको छ। अक्षर फिक्का छन्। तर भावना अझै ताजा छ। प्रेमको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यही होला। शरीर बूढो हुन्छ। अनुहार बदलिन्छ। आवाज हराउँछ। तर एउटा वाक्य बाँकी रहन सक्छ। “म तिमीलाई सम्झन्छु।” यति मात्र। साहित्यले प्रेमलाई अमर बनाउने दाबी गर्दैन। बरु यसको क्षणभंगुरता स्वीकार गर्छ। प्रेम सुन्दर छ किनकि त्यो नश्वर छ। स्पर्श सुन्दर छ किनकि त्यो टिक्दैन। युवा शरीर सुन्दर छ किनकि समय त्यसलाई बदल्दै जान्छ। इच्छा तीव्र छ किनकि प्राप्ति अनिश्चित छ। त्यसैले साहित्यमा कामना केवल उत्तेजना होइन। त्यो समयसँग मानिसको संघर्ष हो। शरीरले क्षण माग्छ। स्मृतिले अनन्तता खोज्छ। यी दुईबीचको तनावमा कथा जन्मिन्छ। म वर्षामा हिँड्दै सोच्दछु। शायद प्रेम भनेको अर्को मानिसलाई पाउनु मात्र होइन। उसलाई आफ्नो स्मृतिमा सम्मानपूर्वक राख्न सक्नु पनि हो।

बिहान फेरि आउँछ। मेरो यात्रा एक रातमा सकिएको छैन। तर म अब पहिलेको मानिस छैन। मैले एउटा सानो गाउँ पार गरेको छु। एउटा नदी पार गरेको छु। समुद्र देखेको छु। जेल देखेको छु। पुस्तकालय देखेको छु। केही अपरिचित मानिस देखेको छु। र आफूलाई पनि। यात्रा बाहिरबाट सुरु भएको थियो। भित्र पुग्यो। मलाई लाग्छ, यही यात्रा-कथाको असली संरचना हो। यात्री बाटोमा निस्कन्छ। दृश्य बदलिन्छ। मानिस भेटिन्छन्। संकट आउँछ। स्मृति जाग्छ। प्रश्न जन्मन्छ। र अन्त्यमा यात्री स्वयं बदलिन्छ। यदि फर्केर पनि उही ठाउँमा पुगियो भने यात्रा अधुरी रहन्छ। यात्राले स्थान बदल्नुभन्दा दृष्टि बदल्नुपर्छ। पुस्तकले पनि यही गर्छ। हामी उही घरमा फर्कन्छौँ। उही सडकमा हिँड्छौँ। उही मानिस भेट्छौँ। तर हाम्रो आँखामा नयाँ संसार हुन्छ। साहित्यको यात्रा पनि यही हो। बाहिरी संसारबाट भित्री संसारतर्फ। तथ्यबाट अनुभूतितर्फ। घटनाबाट अर्थतर्फ। र अन्ततः शब्दबाट मौनतातर्फ।

म एउटा रूखमुनि बस्छु। घामको हल्का ताप छ। चराहरू फर्किरहेका छन्। झोलाबाट पुस्तक निकाल्छु। पृष्ठ खोल्छु। तर पढ्दिनँ। केवल अक्षरहरू हेर्छु। अचानक लाग्छ। पुस्तक पनि एउटा शरीर हो। आवरण उसको छाला हो। पृष्ठहरू उसको स्मृति हुन्। अक्षरहरू उसका नसाहरू हुन्। कथा उसको आत्मा हो। पाठकले त्यसलाई छुँदा त्यो फेरि जीवित हुन्छ। लेखक लेखेर टाढा जान्छ। पाठक पढेर नजिक आउँछ। यी दुईबीच अदृश्य सम्बन्ध बनिन्छ। त्यसैले पुस्तक वस्तु मात्र होइन। सम्बन्ध हो। संवाद हो। एकान्तको साथी हो। एउटा लेखकको रात अर्को पाठकको बिहान बन्न सक्छ। एउटा देशको पीडा अर्को देशको चेतना बन्न सक्छ। एउटा पुरुषको मौनता अर्को मानिसको आँसु बन्न सक्छ। एउटा स्त्रीको संघर्ष अर्को पुस्ताको प्रश्न बन्न सक्छ। एउटा प्रेमको कथा कुनै अपरिचित पाठकको आफ्नै स्मृति बन्न सक्छ। साहित्यको सौन्दर्य यही अदृश्य यात्रामा छ। शब्दहरू सीमाना पार गर्छन्। मानिसहरूभन्दा पहिले।

अब मलाई पुरस्कारको सूची फेरि सम्झना आउँछ। नामहरू छन्। पुस्तकहरू छन्। निर्णायकहरू छन्। पुरस्कारको रकम छ। घोषणा हुने दिन छ। तर म त्यो सबैभन्दा पर पुगिसकेको छु। छोटो सूची अब केवल प्रतिस्पर्धा होइन। मानिसको आन्तरिक भूगोलको एउटा नक्सा हो। जमैकादेखि स्कटल्यान्डसम्म। समुद्रदेखि जेलसम्म। गरीबीदेखि प्रेमसम्म। पुरुषत्वदेखि मौनतासम्म। प्रकृतिदेखि विनाशसम्म। इच्छादेखि एकान्तसम्म। इतिहासदेखि स्मृतिसम्म। र अन्ततः मानिसदेखि पुस्तकसम्म। एउटै सूचीमा यति धेरै संसार अटाउन सक्छ। यही साहित्यको चमत्कार हो।

एउटा पुस्तकले अर्को पुस्तकलाई हराउनुपर्छ भन्ने छैन। पाठकको जीवनमा सबै पुस्तकको आफ्नै ठाउँ हुन सक्छ। पुरस्कारले एउटा नाम रोज्न सक्छ। पाठकले अनेक आवाज रोज्छ। इतिहासले विजेता सम्झन सक्छ। तर पाठकले आफूलाई बचाएको पुस्तक सम्झन्छ। कसैले दुःखमा पढेको पुस्तक। कसैले प्रेममा। कसैले निर्वासनमा। कसैले अस्पतालको रातमा। कसैले रेलको यात्रामा। पुस्तकको वास्तविक यात्रा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

साँझ फेरि झर्दैछ। म उही बाटोमा फर्किरहेको छु। तर बाटो अब उही छैन। रूखहरू परिचित लाग्छन्। नदी परिचित छ। हावा पनि। शायद परिवर्तन बाहिर भएको होइन। मभित्र भएको हो। अब मलाई लाग्छ। साहित्यको असली पुरस्कार पचास हजार पाउन्ड होइन। त्यो क्षण हो जब पाठकले पुस्तक बन्द गर्छ र केही समय चुप लाग्छ। उसले झ्यालबाट बाहिर हेर्छ। संसार उस्तै हुन्छ। तर उसको दृष्टि बदलिएको हुन्छ। रूख पहिलेभन्दा हरियो देखिन्छ। समुद्र पहिलेभन्दा गहिरो। मानिस पहिलेभन्दा जटिल। प्रेम पहिलेभन्दा नाजुक। शरीर पहिलेभन्दा रहस्यमय। इच्छा पहिलेभन्दा मानवीय। पीडा पहिलेभन्दा बुझिने। एकान्त पहिलेभन्दा अर्थपूर्ण। यही क्षण पुस्तकले आफ्नो काम पूरा गर्छ। पुरस्कार घोषणा हुनुभन्दा पहिले नै। निर्णायकहरूले निर्णय गर्नु अघि नै। पुस्तकले पाठकको हृदयमा आफ्नो निर्णय पाइसकेको हुन्छ। साहित्यको विजय बाहिरी तालीमा होइन। भित्री कम्पनमा हुन्छ।

रातको बाटोमा म अन्तिमपटक पछाडि फर्केर हेर्छु। अँध्यारो छ। तर डर लाग्दैन। मेरो झोलामा पुस्तकहरू छन्। म बुझिसकेको छु। जहाँ पुस्तक हुन्छ, त्यहाँ पूर्ण अँध्यारो हुँदैन। एउटा पृष्ठ खोल्न सकिन्छ। एउटा वाक्य पढ्न सकिन्छ। एउटा पात्रसँग प्रेम गर्न सकिन्छ। एउटा पीडासँग रोइन सकिन्छ। एउटा इच्छालाई बुझ्न सकिन्छ। एउटा शरीरको मौनता सुन्न सकिन्छ। एउटा स्मृतिलाई बचाउन सकिन्छ। एउटा संसारलाई पुनः कल्पना गर्न सकिन्छ। र त्यसपछि फेरि हिँड्न सकिन्छ। म हिँड्छु। अब गन्तव्य खोज्दिनँ। यात्रा नै गन्तव्य भएको छ। पुस्तक नै सहयात्री भएको छ। प्रकृति नै पृष्ठभूमि भएको छ। इच्छा नै गोप्य कम्पन भएको छ। प्रेम नै उज्यालो भएको छ। पीडा नै गहिरो विराम भएको छ। स्मृति नै भाषा भएको छ। र साहित्य? साहित्य मानिसले आफूलाई आफैँ पढ्ने ऐना भएको छ। म त्यो ऐना बोकेर राततिर लाग्छु। बाटो अझै बाँकी छ। कथा अझै बाँकी छ। प्रेम अझै बाँकी छ। इच्छा अझै बाँकी छ। मानिस अझै बाँकी छ। र साहित्य पनि। शायद यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। किनकि एउटा राम्रो पुस्तक बन्द भएपछि पनि त्यसको बाटो हाम्रो भित्र खुलिरहन्छ।