गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको इतिहास मानव चेतनाको पनि इतिहास हो। मानिसले जब सामूहिक जीवन प्रारम्भ गर्‍यो, तब सुरक्षा, न्याय, अनुशासन र सामाजिक व्यवस्थाका लागि राज्यको आवश्यकता अनुभव भयो। राज्य जन्मियो। शासन विकसित भयो। कानुन बने। संस्थाहरू निर्माण भए। तर राज्यको वास्तविक सार शक्ति प्राप्त गर्नुमा होइन, शक्तिलाई लोकमंगलमा रूपान्तरण गर्नुमा निहित छ।

पूर्वीय राज्यदर्शनले राज्यलाई  अधिकार प्रयोग गर्ने संस्थाका रूपमा मात्र हेर्दैन। यसले राज्यलाई कर्तव्य, धर्म, नैतिकता र लोककल्याणको संरचनाका रूपमा ग्रहण गर्छ। यहाँ शासनको प्रश्नसँगै शासकको चरित्रको प्रश्न पनि उठ्छ। राज्य कस्तो छ भन्नेभन्दा पहिले शासक कस्तो छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शासनको शुद्धता शासकको अन्तःकरणबाट प्रारम्भ हुन्छ। बाह्य कानुनले व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। तर अन्तःकरणको अनुशासनले प्रवृत्तिलाई रूपान्तरण गर्छ।

वैदिक तथा उपनिषद् परम्परामा ‘ऋत’, ‘धर्म’, ‘सत्य’ र ‘लोकसंग्रह’ जस्ता अवधारणाले सामाजिक तथा राजनीतिक जीवनलाई नैतिक ब्रह्माण्डसँग जोड्छन्। भगवद्गीताले कर्मलाई पलायन होइन, उत्तरदायित्वका रूपमा ग्रहण गर्न प्रेरित गर्छ। “कर्मण्येवाधिकारस्ते” को भावले अधिकारभन्दा कर्तव्यलाई अगाडि सार्छ। कर्मको मूल्य केवल त्यसबाट प्राप्त हुने फलमा होइन, कर्म गर्ने व्यक्तिको निष्ठा, उद्देश्य र चेतनामा पनि निहित हुन्छ।

यही दृष्टिले पूर्वीय राज्यदर्शनमा राजा वा शासक अधिकारको स्वामीभन्दा कर्तव्यको संरक्षक हो। ‘राजधर्म’ कुनै संकीर्ण धार्मिक अवधारणा होइन। यसको अर्थ न्याय, सत्य, प्रजा–कल्याण, आत्मसंयम र उत्तरदायित्व हो। रामराज्यको आदर्शमा पनि राज्यको केन्द्रमा शासकको वैभव होइन, प्रजाको सुख राखिएको छ। महाभारतको शान्तिपर्वमा राज्यकर्ताको धर्मबारे गरिएको विमर्शले पनि शक्ति संयमित हुनुपर्ने र शासन लोकहितमा समर्पित हुनुपर्ने भाव व्यक्त गर्छ।

कौटिल्यको अर्थशास्त्रले राज्यका व्यावहारिक पक्षलाई अत्यन्त सूक्ष्मतापूर्वक विश्लेषण गरे पनि राज्यको स्थायित्व प्रजाको हितसँग जोड्छ। अर्थ, सुरक्षा, प्रशासन, कूटनीति र दण्डनीतिका बीचमा पनि प्रजाको संरक्षण राज्यको प्रमुख दायित्व हो। यस अर्थमा पूर्वीय राज्यदर्शन आध्यात्मिक मात्र होइन, व्यवहारवादी पनि छ। यसमा आदर्श र यथार्थबीचको संवाद भेटिन्छ।

पूर्वीय चिन्तनको सबैभन्दा गहिरो राजनीतिक शिक्षा सम्भवतः यही हो—शासन गर्नुअघि स्वयंलाई शासन गर्न सिक्नुपर्छ। जसले आफ्नै लोभलाई नियन्त्रण गर्न सकेको छैन, उसले सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण कसरी गर्न सक्छ? जसले क्रोधलाई वशमा राख्न सकेको छैन, उसले न्यायपूर्ण निर्णय कसरी गर्न सक्छ? जसको चेतना अहंकारले ढाकिएको छ, उसले नागरिकको सम्मान कसरी गर्न सक्छ?

उपनिषद्को आत्मचिन्तनले राज्यदर्शनलाई एउटा गहिरो नैतिक आयाम दिन्छ।  बाह्य विजयभन्दा आन्तरिक विजयलाई महत्त्व दिन्छन्। बाह्य संसार जितेर पनि यदि मानिस आफ्नै लोभ, मोह, ईर्ष्या र अहंकारको कैदी छ भने त्यो विजय अपूर्ण हुन्छ। पूर्वीय राज्यदर्शनले शासकको वास्तविक सामर्थ्य उसको सेनामा मात्र होइन, उसको संयममा खोज्छ।

भगवद्गीताले पनि नेतृत्वको यही नैतिक आयामलाई उजागर गर्छ। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कर्मबाट विमुख हुन होइन, मोहबाट मुक्त भएर कर्तव्यमा प्रवेश गर्न प्रेरित गर्छन्। निष्काम कर्मको अर्थ कर्मको परिणामप्रति पूर्ण उदासीनता होइन। यसको गहिरो आशय व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा कर्तव्यलाई माथि राख्नु हो। सार्वजनिक प्रशासनमा यसको आधुनिक अर्थ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। पद व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको साधन होइन। पद जनविश्वासको जिम्मेवारी हो।

बुद्धको शासनदर्शनमा करुणा र अहिंसाको विशेष महत्त्व छ। बुद्धले दुःखको मूलमा तृष्णा, आसक्ति र अज्ञानलाई देखे। राज्यका लागि यसको आधुनिक अर्थ पनि गहिरो छ। जब सत्ता लोभको साधन बन्छ, भ्रष्टाचार जन्मिन्छ। जब सत्ता प्रतिशोधको माध्यम बन्छ, हिंसा जन्मिन्छ। जब सत्ता अहंकारको आवरण बन्छ, नागरिक स्वतन्त्रता कमजोर हुन्छ। त्यसैले सुशासनको पहिलो प्रयोग राज्यको संस्थामा होइन, नेतृत्वको चेतनामा हुनुपर्छ।

सम्राट अशोकको जीवनमा यस परिवर्तनको ऐतिहासिक प्रतीक देखिन्छ। कलिङ्ग युद्धको रक्तपातपछि उनको चेतनामा आएको रूपान्तरणले विजयको अर्थ पुनर्परिभाषित गर्‍यो। तलवारबाट प्राप्त विजयभन्दा नैतिक प्रभावको विजय महान् हुन सक्छ भन्ने बोध उनको शासनदर्शनमा देखियो। यसले देखाउँछ—राज्यको शक्ति जब आत्मचेतनासँग जोडिन्छ, तब शक्ति विनाशको साधनबाट कल्याणको साधन बन्न सक्छ।

पूर्वीय राज्यदर्शनमा कर्म कर्म चरित्र निर्माण गर्ने शक्ति हो। व्यक्ति जे गर्छ, त्यही क्रमशः उसको संस्कार बन्छ। संस्कारले चरित्र निर्माण गर्छ। चरित्रले निर्णयलाई निर्देशित गर्छ। निर्णयहरूले संस्थाको स्वरूप निर्धारण गर्छन्। त्यसैले प्रशासनिक नैतिकताको जरा व्यक्तिको आन्तरिक संस्कारमा पुगेर जोडिन्छ।आज हामी सुशासनका लागि पारदर्शिता, जवाफदेहिता, विधिको शासन, सहभागिता, समावेशिता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सेवा प्रवाहको कुरा गर्छौँ। यी सबै आधुनिक शासनका अपरिहार्य आधार हुन्। तर यिनको संस्थागत संरचना जति बलियो भए पनि नैतिक चेतना कमजोर छ भने प्रणालीमा छिद्रहरू उत्पन्न हुन्छन्। कानुन उल्लङ्घन गर्न नपाइने डरले मात्र इमानदारिता दीर्घकालीन बन्न सक्दैन। इमानदारिता तब संस्कार बन्छ, जब नैतिकता बाह्य बाध्यता होइन, आन्तरिक प्रतिबद्धता बन्छ।

पूर्वीय चिन्तनमा धर्मको यही गहिरो अर्थ छ। धर्म यहाँ सम्प्रदायगत परिचय मात्र होइन। धर्म भनेको धारण गर्ने तत्व हो। सत्यलाई धारण गर्नु धर्म हो। न्यायलाई धारण गर्नु धर्म हो। कर्तव्यलाई धारण गर्नु धर्म हो। कमजोरप्रति करुणा राख्नु धर्म हो। सार्वजनिक सम्पत्तिलाई निजी सम्पत्तिजस्तो दुरुपयोग नगर्नु पनि धर्म हो। पदलाई सेवाको माध्यम बनाउनु राजधर्मको आधुनिक अभिव्यक्ति हो।

बौद्ध अष्टाङ्गिक मार्गको ‘सम्यक दृष्टि’, ‘सम्यक वाणी’, ‘सम्यक कर्म’ र ‘सम्यक आजीविका’ जस्ता अवधारणालाई आधुनिक प्रशासनिक आचरणसँग संवाद गराउन सकिन्छ। सही दृष्टिबिना सही नीति बन्न सक्दैन। सही वाणीबिना विश्वास निर्माण हुन सक्दैन। सही कर्मबिना नीति कार्यान्वयन हुन सक्दैन। र नैतिक आजीविकाबिना सार्वजनिक जीवनको विश्वसनीयता टिक्न सक्दैन।

जैन दर्शनको ‘अहिंसा’ र ‘अपरिग्रह’ पनि आधुनिक सार्वजनिक जीवनका लागि अर्थपूर्ण मूल्य हुन्। अहिंसाको व्यापक अर्थ केवल शारीरिक हिंसा नगर्नु होइन। वाणीबाट हिंसा नगर्नु। निर्णयबाट अनावश्यक पीडा नदिनु। अधिकारको दुरुपयोगबाट कमजोरलाई नथिच्नु। अपरिग्रहले पनि लोभको सीमांकन गर्छ। सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्तिका लागि यो अत्यन्त गम्भीर शिक्षा हो। पदले सुविधाको विस्तार होइन, जिम्मेवारीको विस्तार गर्नुपर्छ।

महात्मा गान्धीको सत्य र अहिंसाको राजनीतिक प्रयोगले पूर्वीय नैतिक दर्शनलाई आधुनिक राजनीतिक संघर्षसँग जोड्यो। उनको दृष्टिमा साधन र साध्यबीच गहिरो सम्बन्ध थियो। अशुद्ध साधनबाट शुद्ध परिणाम प्राप्त गर्ने आकांक्षा अन्ततः आत्मविरोधी हुन्छ। रविन्द्रनाथ ठाकुरले मानव स्वतन्त्रता, विश्वमानवता र सांस्कृतिक आत्माको पक्षमा उभिँदै राष्ट्रवादलाई मानवताभन्दा माथि नराख्न चेताए। स्वामी विवेकानन्दले आत्मविश्वास, सेवा र मानव–गरिमालाई आध्यात्मिक जागरणसँग जोड्दै समाजसेवालाई नै उच्च आध्यात्मिक कर्मका रूपमा प्रस्तुत गरे।

यसरी पूर्वीय आध्यात्मिकता पलायनको दर्शन होइन। यो कर्मबाट भाग्ने होइन, कर्मलाई पवित्र बनाउने दर्शन हो। प्रशासनका लागि यसको सन्देश स्पष्ट छ—फाइलमा रहेको निर्णय पनि नैतिक कर्म हो। नागरिकलाई दिइएको सेवा पनि साधना हो। सार्वजनिक स्रोतको संरक्षण पनि राष्ट्रसेवा हो। निष्पक्ष निर्णय पनि आत्मशुद्धिको अभ्यास हो।

आजको शासन संसार प्राविधिक रूपमा अत्यन्त शक्तिशाली छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता छ। डिजिटल प्रशासन छ। विशाल सूचना प्रणाली छन्। तथ्यांकमा आधारित नीति निर्माण छ। स्वचालित सेवा प्रवाह छ। तर प्रविधिको तीव्रताले मात्र शासनको नैतिकता निर्माण गर्दैन। अत्याधुनिक प्रणालीभित्र पनि पुरानो लोभ प्रवेश गर्न सक्छ। डिजिटल संरचनाभित्र पनि भ्रष्टाचार लुकेर बस्न सक्छ। कानुनको जालोभित्र पनि अन्याय जन्मिन सक्छ।त्यसैले आजको प्रशासनलाई ‘डिजिटल दक्षता’ मात्र होइन, ‘नैतिक बुद्धिमत्ता’ पनि आवश्यक छ। प्रशासनिक पुनर्जागरणको प्रश्न अन्ततः मानवीय पुनर्जागरणको प्रश्न हो। राज्यका संस्था मानिसले सञ्चालन गर्छन्। नीति मानिसले बनाउँछन्। निर्णय मानिसले गर्छन्। त्यसैले शासनको आत्मा अझै पनि मानव चरित्रमै निहित छ।

पूर्वीय दर्शनले यही ठाउँमा आधुनिक शासनसँग संवाद गर्छ। योगले आत्मसंयम सिकाउँछ। ध्यानले चेतनाको निरीक्षण गर्न सिकाउँछ। गीता कर्ममा निष्ठा सिकाउँछ। बुद्धले सजगता र करुणा सिकाउँछन्। जैन दर्शनले अहिंसा र अपरिग्रह सिकाउँछ। कन्फ्युसियसले नैतिक नेतृत्व र सामाजिक अनुशासन सिकाउँछन्। ताओवादले प्रकृतिसँग सामञ्जस्य र अनावश्यक हस्तक्षेपप्रति सावधानी सिकाउँछ। तर पूर्वीय दर्शनको आधुनिक प्रयोग अतीतको अन्धअनुकरण हुनु हुँदैन। परम्परालाई आलोचनात्मक विवेकसँग जोड्नुपर्छ। जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, अन्धविश्वास वा अधिकारविरोधी कुनै पनि अभ्यासलाई  प्राचीन भएकै कारण मात्र स्वीकार गर्न सकिँदैन। पूर्वीय दर्शनको जीवित शक्ति त्यसको आत्मसमीक्षात्मक क्षमता र मानवीय मूल्यमा छ। त्यसैले आधुनिक लोकतन्त्र, मानवअधिकार, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, वैज्ञानिक चेतना र पूर्वीय नैतिक परम्पराबीच सिर्जनात्मक संवाद आवश्यक छ।

नेपालका लागि यो विमर्श अझ महत्त्वपूर्ण छ। हिमाल, बुद्ध, जनक, किराँत, वैदिक परम्परा, शैव–शाक्त साधना, बौद्ध संस्कृति र अनेक लोकपरम्पराले निर्माण गरेको नेपाली सभ्यतामा आध्यात्मिक चेतना केवल धार्मिक आस्था होइन। यो सांस्कृतिक स्मृति पनि हो। तर त्यस स्मृतिलाई आधुनिक राज्यव्यवस्थाको मूल्यमा रूपान्तरण गर्न सकिएन भने त्यो केवल संग्रहालयको विषय बन्न सक्छ।

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा राज्यको वैधता जनताबाट आउँछ। त्यसैले शासनको अन्तिम कसौटी पनि जनता नै हुन्। प्रशासन नागरिकको स्वामी होइन। सेवक हो। पद अधिकारको सिंहासन होइन। उत्तरदायित्वको आसन हो। राज्यको शक्ति नागरिकको गरिमा बढाउन प्रयोग हुनुपर्छ। यही बिन्दुमा पूर्वीय राजधर्म र आधुनिक लोकतान्त्रिक सुशासनबीच अर्थपूर्ण सेतु निर्माण हुन सक्छ।

आज नेपालले संस्थागत स्थायित्व, आर्थिक रूपान्तरण, सामाजिक न्याय, प्रशासनिक सुधार र नैतिक नेतृत्वको खोज गरिरहेको छ। संविधानले लोकतान्त्रिक मूल्य, मौलिक अधिकार, समावेशिता र सामाजिक न्यायलाई राज्यव्यवस्थाको आधार बनाएको छ। तर संविधानको अक्षरलाई जीवन्त बनाउने शक्ति संस्थागत संस्कारमा हुन्छ। संस्थागत संस्कार निर्माण गर्न चरित्रवान् नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। चरित्रवान् नेतृत्वका लागि आत्मचेतना आवश्यक हुन्छ।

पूर्वीय राज्यदर्शनको आध्यात्मिक आधारलाई यही सन्दर्भमा पुनः पढ्नुपर्छ। यसको अर्थ आधुनिक राज्यलाई धार्मिक राज्यमा बदल्नु होइन। यसको अर्थ शासनको नैतिक आत्मालाई बलियो बनाउनु हो। राज्य धर्मनिरपेक्ष हुन सक्छ। प्रशासन वैज्ञानिक हुन सक्छ। नीति तथ्यमा आधारित हुन सक्छ। तर यी सबैको केन्द्रमा मानवीय गरिमा, न्याय, करुणा, सत्य र उत्तरदायित्व हुनैपर्छ।

महर्षि अरविन्दले मानव विकासलाई चेतनाको विकाससँग जोडेर हेरे। विवेकानन्दले मानवसेवालाई आध्यात्मिक साधनासँग गाँसे। बुद्धले करुणालाई दुःखमुक्तिको मार्ग बनाए। महावीरले अहिंसालाई जीवनको उच्चतम अनुशासन बनाए। कन्फ्युसियसले शासनलाई सद्गुणसँग जोडे। लाओत्सेले प्रकृतिसँग सामञ्जस्यपूर्ण जीवनको संकेत गरे। गान्धीले सत्यलाई राजनीतिक शक्ति बनाए। यी सबै परम्परामा एउटा साझा सूत्र भेटिन्छ—मानवको बाह्य परिवर्तनभन्दा पहिले उसको आन्तरिक परिवर्तन आवश्यक छ।

राष्ट्र निर्माण पनि यही आन्तरिक यात्राबाट प्रारम्भ हुन्छ। सडक, पुल, भवन र प्रविधिले राष्ट्रको भौतिक शरीर निर्माण गर्छन्। तर सत्य, न्याय, अनुशासन, करुणा, कर्तव्य र विश्वासले राष्ट्रको आत्मा निर्माण गर्छन्। आत्माविहीन विकास विशाल भवनजस्तै हुन्छ, जसमा उज्यालो त हुन्छ तर ऊष्मा हुँदैन। आर्थिक समृद्धि आवश्यक छ। तर नैतिक समृद्धिबिना त्यसको स्थायित्व कमजोर हुन्छ।

आज सार्वजनिक प्रशासनमा आवश्यक सबैभन्दा ठूलो सुधार केवल संरचनात्मक होइन, संस्कारगत पनि हो। पदमा बस्ने व्यक्तिले आफूलाई राज्यको मालिक होइन, नागरिकको सेवक सम्झनुपर्छ। निर्णय गर्दा व्यक्तिगत सम्बन्ध होइन, न्यायको तराजु हेर्नुपर्छ। सार्वजनिक स्रोतलाई अवसर होइन, अमानत सम्झनुपर्छ। आलोचनालाई शत्रुता होइन, सुधारको दर्पण मान्नुपर्छ। शक्ति बढेसँगै विनम्रता पनि बढ्नुपर्छ। यही आत्मसंयमले प्रशासनलाई लोकसेवामा रूपान्तरण गर्छ।पूर्वीय राज्यदर्शनको आध्यात्मिक सार अन्ततः एउटा सरल तर गम्भीर प्रश्नमा केन्द्रित हुन्छ—राज्यले नागरिकका लागि के गर्छ मात्र होइन, राज्य सञ्चालन गर्ने मानिसको अन्तःकरण कस्तो छ? शासनको बाह्य अनुहार कानुनले बनाउँछ। त्यसको आन्तरिक अनुहार चरित्रले बनाउँछ। संस्थालाई नियमले चलाउन सक्छ। तर संस्थाप्रतिको विश्वास नैतिकताले जन्माउँछ।त्यसैले पूर्वीय राज्यदर्शन आज अतीतको अवशेष होइन। यो वर्तमानको नैतिक चुनौतीसँग संवाद गर्ने जीवित चिन्तन हो। यसको आध्यात्मिकता पलायन होइन। आत्मशुद्धि हो। यसको धर्म सम्प्रदाय होइन। कर्तव्य हो। यसको कर्म स्वार्थ होइन। लोकमंगल हो। यसको शक्ति दमन होइन। संयम हो। यसको नेतृत्व अहंकार होइन। सेवा हो।

अन्ततः राज्यको महानता त्यसको सेनाको आकारमा होइन, नागरिकको अनुहारमा देखिने सुरक्षा, सम्मान र आशामा मापन हुन्छ। शासनको सफलता भवनका उचाइमा होइन, न्यायको गहिराइमा देखिन्छ। प्रशासनको गौरव पदको प्रतिष्ठामा होइन, सेवाग्राहीको विश्वासमा बस्छ। पूर्वीय राज्यदर्शनले यही शाश्वत सत्यतर्फ संकेत गर्छ—आफूलाई जितेको नेतृत्वले मात्र समाजलाई न्यायपूर्ण दिशा दिन सक्छ। अन्तःकरणमा प्रज्वलित नैतिक दीप नै सुशासनको पहिलो प्रकाश हो। त्यही प्रकाशबाट राज्य लोकमंगलको यात्रामा प्रवेश गर्छ। त्यही यात्राले राष्ट्रलाई शक्ति–केन्द्रित शासनबाट सेवा–केन्द्रित शासनतर्फ, अधिकार–केन्द्रित संस्कारबाट कर्तव्य–केन्द्रित संस्कारतर्फ र बाह्य विकासबाट अन्तःसमृद्धितर्फ डोर्‍याउँछ।