गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

आज म आफ्नै अन्तरात्माको कठघरामा उभिएर एउटा असहज प्रश्न गरिरहेको छु—मानिसले विकास गरेको हो कि विकासका नाममा मानिस स्वयं कतै हराउँदै गएको हो? हामीले आकाश नाप्यौँ, समुद्रको गहिराइ छिचोल्यौँ, पृथ्वीको गर्भमा लुकेका रहस्यहरू उद्घाटन गर्यौँ र कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई मानव मस्तिष्कका अनेक कार्यमा सहभागी बनायौँ। तर यति धेरै उपलब्धिका बीच पनि किन मानिसको अनुहारमा अभावको छाया छ? किन कसैका लागि अवसरको आकाश खुला छ भने कसैका लागि जीवनको क्षितिज नै बन्द छ? किन एकातिर सम्पत्तिको पहाड उभिएको छ र अर्कोतिर भोकले थलिएका बालबालिकाका आँखामा भविष्यको उज्यालो निभ्दै छ? म सोचिरहेको छु—के विकासको अर्थ अग्ला भवन, फराकिला सडक, तीव्र इन्टरनेट र बढ्दो राष्ट्रिय आय मात्र हो? कि विकासको वास्तविक अर्थ मानिसलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने सामर्थ्य प्रदान गर्नु हो?

मेरो अन्तरात्माले भन्छ—विकासको पहिलो अक्षर मानिस हो र अन्तिम पूर्णविराम पनि मानिसकै जीवनमा लाग्नुपर्छ। मानिसलाई बिर्सिएको विकास केवल संरचनाको विस्तार हो, सभ्यताको उन्नति होइन। भोकै पेटमा समृद्धिको गीत गाउन लगाउनु, बेरोजगार युवालाई आश्वासनको प्रमाणपत्र थमाउनु र उपचार नपाएर छटपटाइरहेको नागरिकलाई प्रगतिका तथ्याङ्क सुनाउनु विकासको उपहास हो। जबसम्म एउटा बालकले आर्थिक अभावका कारण विद्यालय छोड्नुपर्छ, जबसम्म एउटी आमाले औषधि किन्न नसकेर आफ्नो सन्तानको पीडा हेर्न बाध्य हुनुपर्छ, जबसम्म श्रम गर्ने हात अवसरको अभावमा निष्क्रिय बस्नुपर्छ, तबसम्म हामीले विकासको उत्सव मनाउँदा आफ्नै विवेकलाई प्रश्न गर्नैपर्छ।

मलाई लाग्छ, मानव विकासको संग्राम बाह्य संसार जित्ने युद्धभन्दा पहिले आफ्नै समाजभित्र व्याप्त अन्याय, विभेद, अज्ञानता र उदासीनताविरुद्ध लडिने नैतिक युद्ध हो। यो युद्धमा हतियारभन्दा विचार शक्तिशाली हुन्छ, नाराभन्दा आचरण प्रभावकारी हुन्छ र सत्ताभन्दा उत्तरदायित्व महान् हुन्छ। यहाँ शत्रु कुनै एउटा व्यक्ति होइन; शत्रु त्यो सोच हो, जसले अवसरलाई केही मानिसको विशेषाधिकार ठान्छ। शत्रु त्यो व्यवस्था हो, जसले नागरिकको अधिकारलाई कृपाको विषय बनाउँछ। शत्रु त्यो मानसिकता हो, जसले गरिबीलाई व्यक्तिको कमजोरी ठान्छ तर असमान अवसरको संरचनालाई देख्न चाहँदैन।

ओ मेरो देश! तिम्रो माटोमा बुद्धको करुणा छ, जनकको दार्शनिक चेतना छ, उपनिषद्को आत्मान्वेषण छ र गीताको कर्मयोग छ। तिम्रो हिमालले धैर्य सिकाउँछ, नदीले निरन्तरता र खेतबारीले श्रमको महिमा सम्झाउँछन्। तर किन तिम्रो समृद्धिको सपना बारम्बार राजनीतिक अस्थिरताको भुमरीमा फस्छ? किन सार्वजनिक संस्थाहरू नागरिकको भरोसाका केन्द्र बन्न संघर्ष गरिरहेका छन्? किन परिवर्तनको प्रत्येक घोषणापछि पनि सामान्य मानिसको जीवनमा अपेक्षित रूपान्तरण आउन सक्दैन? म कसैलाई दोषारोपण गरेर आफ्नो जिम्मेवारीबाट मुक्त हुन चाहन्नँ। म त आफ्नै मनलाई सोध्छु—हामीले व्यवस्था परिवर्तनको चर्चा धेरै गर्यौँ, तर के हाम्रो कार्यसंस्कृति बदलियो? हामीले अधिकारका भाषण धेरै सुन्यौँ, तर के अरूको अधिकारप्रति हाम्रो संवेदनशीलता बढ्यो? हामीले समृद्धिको सपना देख्यौँ, तर के इमानदार श्रमलाई सम्मान गर्ने सामाजिक संस्कार निर्माण गर्यौँ?

मलाई लाग्छ, मानव विकासको पहिलो आधार शिक्षा हो; तर शिक्षा प्रमाणपत्रको थुप्रो होइन, चेतनाको विस्तार हो। शिक्षित मानिसले अक्षर चिन्छ, विकसित चेतनाले अन्याय चिन्छ। शिक्षित मानिसले प्रविधि चलाउन सक्छ, विवेकशील मानिसले त्यसको उचित प्रयोग गर्न जान्दछ। शिक्षाले मानिसलाई रोजगारीका लागि सक्षम बनाउनुपर्छ, तर त्यतिमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। यसले प्रश्न गर्न, तर्क गर्न, असहमतिलाई सम्मान गर्न, विविधतालाई स्वीकार गर्न र आफ्नो निर्णयको नैतिक परिणाम बुझ्न पनि सिकाउनुपर्छ। विद्यालयका भित्ताहरू रङ्गीन हुँदैमा शिक्षाको उज्यालो फैलिँदैन; शिक्षकको सम्मान, सिकाइको गुणस्तर, पुस्तकालयको पहुँच र बालबालिकाको जिज्ञासाले मात्र ज्ञानको वास्तविक संसार निर्माण गर्छन्।

म कल्पना गर्छु—एउटा यस्तो नेपाल, जहाँ बालकको भविष्य उसको जन्मस्थान, पारिवारिक सम्पत्ति, जातीय पहिचान वा राजनीतिक पहुँचले निर्धारण नगरोस्। जहाँ दुर्गम गाउँको प्रतिभाशाली विद्यार्थीले पनि गुणस्तरीय शिक्षा प्राप्त गर्न सकोस्। जहाँ विद्यालयबाट निस्कँदा युवाको हातमा प्रमाणपत्र मात्र होइन, सीप, आत्मविश्वास र सिर्जनशीलताको क्षमता होस्। जहाँ शिक्षित हुनु भनेको विदेश पलायनको टिकट प्राप्त गर्नु मात्र नहोस्, आफ्नै समाजमा अवसर निर्माण गर्ने सामर्थ्य हासिल गर्नु पनि होस्। किनभने युवालाई देशमै बस्न आग्रह गरेर मात्र हुँदैन; बस्न सक्ने वातावरण, काम गर्न सक्ने अवसर र भविष्यप्रति भरोसा पनि दिनुपर्छ।

तर आज विकासको बहस कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। कम्प्युटरले विशाल तथ्याङ्क विश्लेषण गर्छ, एल्गोरिदमले जटिल ढाँचा पहिचान गर्छ र स्वचालित प्रणालीले प्रशासन, स्वास्थ्य, कृषि तथा उद्योगका अनेक क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खोल्छन्। यस्तो समयमा म प्रविधिलाई अस्वीकार गर्ने पक्षमा छैनँ। म त यसको सामर्थ्यलाई मानव कल्याणको दिशामा परिचालन गर्न चाहन्छु। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले किसानलाई मौसम र बालीसम्बन्धी जानकारी दिन सकोस्, चिकित्सकलाई रोग पहिचानमा सहयोग पुर्याओस्, विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत सिकाइको अवसर प्रदान गरोस् र सार्वजनिक प्रशासनलाई पारदर्शी तथा उत्तरदायी बनाउन मद्दत गरोस्। भौगोलिक दूरीका कारण सेवाबाट वञ्चित नागरिकसम्म डिजिटल प्रविधिले अवसर पुर्याउन सकोस्। यही हो प्रविधिको मानवीय प्रयोजन।

तर म यहाँ फेरि रोकिन्छु। के गणनाले मात्र करुणा बुझ्न सक्छ? के एल्गोरिदमले न्यायको सम्पूर्ण अर्थ समेट्न सक्छ? के कृत्रिम बुद्धिमत्ताले कुनै निर्णयको प्राविधिक शुद्धताबाहेक त्यसको मानवीय परिणामसमेत स्वतः मूल्याङ्कन गर्न सक्छ? प्रविधि शक्तिशाली छ, तर यसको दिशा मानवीय मूल्यले निर्धारण गर्नुपर्छ। तथ्याङ्क निष्पक्ष देखिन सक्छ, तर त्यसको सङ्कलन, व्याख्या र प्रयोगमा पक्षपात प्रवेश गर्न सक्छ। डिजिटल प्रणालीले सेवा छिटो बनाउन सक्छ, तर प्रविधिमा पहुँच नभएका मानिसलाई झन् पछाडि पार्न पनि सक्छ। स्वचालनले उत्पादकत्व बढाउन सक्छ, तर श्रमिकको पुनःसीप विकास र सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था नभए रोजगारीको असुरक्षा पनि बढाउन सक्छ।

त्यसैले मेरो विश्वास छ—कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई मानव बुद्धिको विकल्पका रूपमा होइन, विवेकपूर्ण सहयोगीका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। प्रविधिको शक्ति प्रशासनमा प्रवेश गर्दा पारदर्शिता, गोपनीयता, समानता र उत्तरदायित्वका मूल्यहरू कमजोर हुनु हुँदैन। नागरिकका अधिकारसम्बन्धी निर्णयहरूमा मानवीय परीक्षण, स्पष्ट आधार र पुनरावेदनको अवसर सुरक्षित रहनुपर्छ। प्रविधिले मानिसलाई नियन्त्रण गर्ने होइन, मानिसको क्षमता विस्तार गर्ने माध्यम बन्नुपर्छ। अन्ततः प्रश्न मेसिन कति बुद्धिमान् भयो भन्ने मात्र होइन; त्यसको प्रयोगबाट समाज कति न्यायपूर्ण भयो भन्ने पनि हो।

म विकासको अर्को आयाम स्वास्थ्यमा देख्छु। रोग लागेपछि उपचार खोज्नु आवश्यक छ, तर रोगबाट जोगिन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ। स्वच्छ खानेपानी, पोषणयुक्त भोजन, सरसफाइ, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सचेतना र सहज स्वास्थ्य सेवाबिना समृद्ध जीवनको कल्पना अधुरो रहन्छ। स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर मानिसको आर्थिक हैसियतले मात्र निर्धारण गर्नु हुँदैन। नागरिकले उपचारका लागि सम्पत्ति बेच्नुपर्ने, ऋणको भारी बोक्नुपर्ने वा समयमै अस्पताल पुग्न नसक्ने अवस्था सभ्य समाजका लागि गम्भीर प्रश्न हो। स्वास्थ्य क्षेत्रमा प्रविधि भित्र्याऔँ, आधुनिक उपकरण थपौँ र विशेषज्ञ सेवा विस्तार गरौँ; तर सेवाको केन्द्रमा बिरामीको पीडा, गरिमा र अधिकारलाई राख्न नबिर्सौँ।

त्यसैगरी रोजगारी मानव विकासको आर्थिक आधार मात्र होइन, आत्मसम्मानको स्रोत पनि हो। श्रमले मानिसलाई आय दिन्छ, तर त्योभन्दा ठूलो कुरा आफ्नो जीवन निर्माण गर्ने अनुभूति दिन्छ। युवालाई केवल वैदेशिक रोजगारीको तथ्याङ्कमा सीमित गरेर हेर्नु हुँदैन। उनीहरूमा भएको ऊर्जा, प्रतिभा, प्रविधिमैत्री सोच र उद्यमशीलतालाई उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ। कृषि आधुनिक बनोस्, साना तथा मझौला उद्योग विस्तार होऊन्, स्थानीय स्रोतमा आधारित उद्यम फस्टाऊन् र अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन मिलोस्। श्रमको सम्मान भाषणमा मात्र होइन, उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यस्थल र सामाजिक सुरक्षामा देखिनुपर्छ। विकासको अर्थ केही व्यक्तिले असीमित अवसर पाउनु र धेरै मानिसले अवसरको प्रतीक्षा गर्नु होइन; अवसरको दायरा फराकिलो बनाउनु हो।

म बारम्बार सुशासनतर्फ फर्कन्छु, किनभने राज्यको चरित्र नागरिकको दैनिक अनुभवमा प्रकट हुन्छ। कार्यालयको ढोकामा उभिएको सेवाग्राहीले कति समय कुर्नुपर्छ, आफ्नो कामका लागि कति अनावश्यक प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ र आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न कति कठिनाइ भोग्नुपर्छ—यी प्रश्नले प्रशासनको वास्तविक अवस्था बताउँछन्। सुशासन भनेको कानुनको शासन, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, सहभागिता र निष्पक्ष सेवाप्रवाह हो। राज्यका स्रोत व्यक्तिगत लाभका साधन होइनन्; ती नागरिकका साझा सम्पत्ति हुन्। सार्वजनिक पद प्रतिष्ठाको आभूषण होइन, जनविश्वासको जिम्मेवारी हो। जब निर्णयमा स्वार्थ प्रवेश गर्छ, जब योग्यता पहुँचका अगाडि कमजोर हुन्छ र जब उत्तरदायित्वहीनताले प्रश्रय पाउँछ, तब विकासका योजना कागजमा सुन्दर भए पनि परिणाममा कमजोर हुन्छन्।

म चाहन्छु—राजनीति सत्ता प्राप्तिको प्रतिस्पर्धाबाट माथि उठेर सार्वजनिक हितको साधना बनोस्। प्रशासन प्रक्रियाको कठोरतामा होइन, कानुनसम्मत संवेदनशीलतामा परिचालित होस्। नागरिक पनि अधिकार माग्ने मात्र होइन, कर्तव्य निर्वाह गर्ने सचेत सहभागी बनून्। विकासको जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन; नागरिक, समुदाय, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र र सामाजिक सङ्घसंस्थाको साझा दायित्व हो। तर साझा जिम्मेवारीको अर्थ राज्यले आफ्नो उत्तरदायित्व पन्छाउन पाउनु होइन। राज्यले नेतृत्व गर्नुपर्छ, संस्थाले सहयोग गर्नुपर्छ र नागरिकले निगरानी तथा सहभागितामार्फत सार्वजनिक हितको रक्षा गर्नुपर्छ।

यस यात्रामा वातावरणीय सन्तुलनलाई बिर्सनु अर्को गम्भीर भूल हुनेछ। प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तु ठान्यौँ भने विकासकै आधार कमजोर बनाउँछौँ। वन, नदी, हिमाल, जैविक विविधता र स्वच्छ हावा हाम्रो जीवनका अविभाज्य अङ्ग हुन्। जलवायु परिवर्तनको प्रभावले कृषि, पानी, स्वास्थ्य र जीविकोपार्जनमा पार्ने असरलाई विकास योजनाको केन्द्रमा राख्नुपर्छ। ऊर्जा उत्पादन गरौँ, सडक निर्माण गरौँ र उद्योग विस्तार गरौँ; तर वातावरणीय क्षति, स्थानीय समुदायको अधिकार र भावी पुस्ताको आवश्यकतालाई बेवास्ता नगरौँ। आजको पुस्ताले उपभोग गर्ने अधिकार राख्छ, तर भोलिको पुस्ताको सम्भावना नष्ट गर्ने अधिकार राख्दैन। दिगो विकासको अर्थ वर्तमानको आवश्यकता पूरा गर्दा भविष्यको जीवनाधार सुरक्षित राख्नु हो।

अब म फेरि आफ्नै अन्तरात्मालाई सम्बोधन गर्छु—मानव विकासको सबैभन्दा कठिन सङ्ग्राम बाहिर होइन, भित्र पनि चलिरहेको छ। लोभमाथि सन्तोषको, अहङ्कारमाथि विनम्रताको, घृणामाथि करुणाको र स्वार्थमाथि सहकार्यको विजय प्राप्त नगरेसम्म बाह्य उपलब्धिले मात्र सभ्यतालाई पूर्ण बनाउन सक्दैन। बुद्धको करुणाले हामीलाई अरूको दुःखप्रति संवेदनशील हुन सिकाउँछ। गीताको कर्मयोगले फलको आसक्तिभन्दा कर्तव्यको निष्ठालाई महत्त्व दिन्छ। उपनिषद्को आत्मचिन्तनले बाह्य उपलब्धिभन्दा पर रहेको आत्मबोधको खोजी गर्न प्रेरित गर्छ। यी दर्शनलाई केवल पूजाकोठामा सीमित नराखौँ; व्यवहार, निर्णय, सम्बन्ध र सार्वजनिक जीवनमा उतारौँ।

तर आध्यात्मिकताको अर्थ संसारबाट पलायन गर्नु पनि होइन। भोक देखेर आँखा बन्द गर्नु वैराग्य होइन; भोक हटाउन आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्नु करुणा हो। अन्याय सहेर मौन बस्नु शान्ति होइन; अहिंसात्मक र विवेकपूर्ण ढङ्गले न्यायको पक्षमा उभिनु नै नैतिक साहस हो। आफ्नो सुख मात्र खोज्नु आत्मविकास होइन; आफ्नो उन्नतिलाई अरूको कल्याणसँग जोड्नु वास्तविक परिष्कार हो। चेतना तब सार्थक हुन्छ, जब त्यसले व्यवहार बदल्छ। विचार तब जीवन्त हुन्छ, जब त्यसले समाजमा सकारात्मक परिणाम सिर्जना गर्छ।

ओ नेपाली युवा! म तिमीलाई केवल सपना देख्न भन्दिनँ; सपनालाई ज्ञान, सीप, श्रम र नैतिक प्रतिबद्धतासँग जोड्न आह्वान गर्छु। असफलतासँग नडराऊ, तर असफलताबाट सिक्न नछोड। प्रविधि सिक, विज्ञान बुझ, साहित्य पढ, इतिहासबाट चेतना प्राप्त गर र विश्वका उपलब्धिलाई आफ्नो माटोको आवश्यकतासँग जोड। प्रश्न गर, अनुसन्धान गर, सिर्जना गर र अन्यायका अगाडि विवेकपूर्ण प्रतिरोध गर। तिम्रो हातमा मोबाइल मात्र नहोस्, सम्भावनाको साधन होस्। तिम्रो मस्तिष्कमा सूचना मात्र नहोस्, विश्लेषण गर्ने क्षमता होस्। तिम्रो हृदयमा महत्वाकाङ्क्षा मात्र नहोस्, मानवताप्रतिको संवेदना पनि होस्।

मलाई विश्वास छ, विकासको नयाँ युग निर्माण गर्न असम्भव सपना देख्नुपर्दैन; सम्भव परिवर्तनप्रति असाधारण निष्ठा राख्नुपर्छ। एउटा विद्यालयको गुणस्तर सुधार्नु, एउटा गाउँमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच बढाउनु, एउटा किसानलाई बजारसँग जोड्नु, एउटा सार्वजनिक कार्यालयलाई पारदर्शी बनाउनु र एउटा युवालाई उद्यमशीलताको अवसर दिनु पनि विकासका वास्तविक उपलब्धि हुन्। साना परिवर्तनहरू जब संस्थागत प्रतिबद्धता, वैज्ञानिक दृष्टिकोण र मानवीय संवेदनासँग जोडिन्छन्, तब तिनले ठूलो सामाजिक रूपान्तरणको आधार निर्माण गर्छन्।

आज म निष्कर्षको ढोकामा उभिएर घोषणा गर्न चाहन्छु—मानव विकास कुनै शुष्क तथ्याङ्कको सूची होइन, न त राजनीतिक भाषणको आकर्षक नारा हो। यो मानिसको जीवनमा स्वतन्त्रता, सम्मान, समान अवसर, ज्ञान, स्वास्थ्य र सार्थक सहभागिता विस्तार गर्ने निरन्तर प्रक्रिया हो। राष्ट्रिय आय बढ्नु आवश्यक छ, तर त्यसको लाभ न्यायपूर्ण रूपमा वितरण हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। प्रविधि विकसित हुनु आवश्यक छ, तर त्यसको प्रयोग मानवीय मर्यादाको रक्षाका लागि हुनु अझ महत्त्वपूर्ण छ। राज्य शक्तिशाली हुनु आवश्यक छ, तर त्यो शक्ति नागरिकको अधिकार र कल्याणप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।

त्यसैले मानव विकासको संग्राममा हाम्रो विजयको मापदण्ड के होला? म भन्छु—जब गरिबीले मानिसको सपना नथुन्नेछ, जब जन्मले अवसर निर्धारण गर्नेछैन, जब उपचार आर्थिक विवशताको बन्धक बन्नेछैन, जब युवाको प्रतिभाले आफ्नै देशमा भविष्य भेट्नेछ, जब प्रविधिले असमानता होइन, समान अवसर विस्तार गर्नेछ र जब सार्वजनिक पदमा बसेको मानिसले शक्तिभन्दा सेवाको महत्त्व बुझ्नेछ, तब हामी विकासको वास्तविक अर्थतर्फ अघि बढेका हुनेछौँ।

त्यो दिन विकासको उज्यालो राजधानीका भवनमा मात्र चम्किनेछैन; दुर्गम गाउँका घरमा, किसानका खेतमा, श्रमिकका हातमा, विद्यार्थीका आँखामा र आमाका निश्चिन्त मुस्कानमा पनि देखिनेछ। त्यही दिन हाम्रो चेतनाले तथ्याङ्कलाई मानवीय अनुभूतिसँग, विज्ञानलाई नैतिक विवेकसँग र समृद्धिलाई सामाजिक न्यायसँग जोड्न सिक्नेछ।

म यही विश्वासका साथ आफ्नो अन्तरात्माको आवाजलाई अन्तिमपटक सुनाउँछु—मानिसलाई केन्द्रमा नराखिएको विकास अधुरो छ, नैतिकताविहीन प्रविधि जोखिमपूर्ण छ र न्यायविहीन समृद्धि खोक्रो छ। हामीलाई केवल विकसित राष्ट्र बन्नु छैन; हामीलाई न्यायपूर्ण, विवेकशील, करुणामय र मानवीय राष्ट्र बन्नु छ।