गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

प्रकृति कहिल्यै ठूलो स्वरमा बोल्दैन। ऊ मौन रहन्छे। तर उसको मौनताभित्र ब्रह्माण्डका सत्यहरू लुकेका हुन्छन्। हिमालको उचाइ, नदीको प्रवाह, वनको हरियाली र गाउँको शान्तिमा एउटा यस्तो अदृश्य संगीत बगिरहेको हुन्छ, जसलाई कानले होइन, चेतनाले सुन्नुपर्छ। सायद त्यसैले सौन्दर्य आँखाले देखिने वस्तु मात्र होइन आत्माले अनुभव गर्ने उपस्थिति पनि हो। जहाँ मन शान्त हुन्छ, त्यहीँ प्रकृतिले आफ्नो वास्तविक अनुहार देखाउँछ।

गाउँहरू प्रकृतिका काखमा जन्मिएका जीवित सभ्यताहरू हुन्। तिनका घरहरू पुस्तौँका सपना, श्रम, संस्कार र स्मृतिका जीवित अभिलेख हुन्। चौतारोमा बसेका बर, पीपल र समीका वृक्षहरूले मानिसभन्दा धेरै इतिहास देखेका हुन्छन्। कुलोमा बगेको पानीले केवल खेत सिँचेको हुँदैन; उसले पुस्तौँको जीवनलाई निरन्तरता दिएको हुन्छ। बिहानको चराको गीत, साँझको गाईको घण्टी, चुलोबाट निस्किएको धुवाँ र खेतमा हल्लिएका धानका बाला यी सबै मिलेर गाउँको आत्मा निर्माण गर्छन्। प्रकृतिको सौन्दर्य यही साधारणतामा लुकेको असाधारण सत्य हो।

तर समयको आफ्नै गति हुन्छ। परिवर्तन प्रकृतिको नियम हो, तर प्रत्येक परिवर्तन प्रगति हुँदैन। कहिलेकाहीँ मौनता पनि पीडाको अर्को नाम बन्छ। जब गाउँबाट युवाका पाइला हराउन थाल्छन्, खेतमा हलो रोकिन्छ, विद्यालयमा बालबालिकाको हाँसो पातलिन्छ र चुलोको धुवाँ कम हुँदै जान्छ, तब गाउँ केवल जनसङ्ख्याले रित्तिँदैन उसको आत्मा पनि विस्तारै एक्लिन थाल्छ। प्रकृति अझै उस्तै सुन्दर देखिन्छ, तर त्यस सौन्दर्यभित्र एउटा अव्यक्त वेदना मिसिएको हुन्छ।

यही मौन सौन्दर्य, यही परिवर्तन र यही आत्मिक प्रश्नले मलाई दिप्रुङ चुइचुम्मातर्फ डोर्‍यायो। म कुनै भूगोल हेर्न निस्किएको थिइनँ। म एउटा गाउँको धड्कन सुन्न, प्रकृतिको मौन भाषा बुझ्न र समयले सभ्यतामाथि कोरेका अदृश्य रेखाहरू पढ्न हिँडेको थिएँ। मलाई विश्वास थियो—हरेक यात्रा नयाँ दृश्य देखाउनका लागि हुँदैन। केही यात्राले मानिसलाई आफ्नै अस्तित्वसँग पहिलोपटक गहिरोसँग परिचित गराउँछन्।

पहाडको घुमाउरो बाटो हुँदै उकालो लाग्दा बिहानको घामले वनलाई सुनौलो बनाइरहेको थियो। सल्ला र उत्तिसका रूखहरू हावासँग बिस्तारै हल्लिरहेका थिए। चराहरू आफ्नै संसारमा गीत गाउँदै थिए। खोला चट्टानसँग ठोक्किँदै आफ्नै भाषामा केही भनिरहेकी थिई। प्रकृतिमा जीवनको उत्सव थियो। तर गाउँको सिमाना नजिकिँदै जाँदा त्यो उत्सवको लय बिस्तारै मौनतामा रूपान्तरण हुन थाल्यो।

पहिलो घर देखेँ। झ्याल बन्द थियो। आँगनमा झार उम्रिएको थियो। ढोकामा पुरानो ताला झुन्डिएको थियो। त्यो ताला एउटा घरमा मात्र थिएन। त्यो त एउटा इतिहासमा लागेको ताला थियो। त्यस घरले अझै आफ्ना मानिसहरूको प्रतीक्षा गरिरहेको थियो। तर प्रतीक्षाको पनि एउटा आयु हुन्छ। कहिलेकाहीँ प्रतीक्षा नै सबैभन्दा ठूलो पीडा बन्छ।

गाउँभित्र पसेपछि मानिसभन्दा स्मृतिहरू बढी भेटिए। कतै चुलो चिसिएको थियो। कतै ढिकी मौन थियो। कतै बालबालिकाको हाँसो हराएको थियो। विद्यालय जाने बाटो सुनसान थियो। चौतारामा केही वृद्धहरू घाम तापिरहेका थिए। उनीहरूको अनुहारमा समयले कोरेका गहिरा रेखाहरू थिए। ती रेखाहरूले शब्दभन्दा धेरै कथा सुनाइरहेका थिए।

एक वृद्धसँग लामो कुराकानी भयो। उहाँले टाढाको एउटा खाली घर देखाउँदै भन्नुभयो, “त्यो मेरो छोरोको घर हो। ऊ शहर गयो। नातिनातिना पनि सँगै लगे। अब त दशैँमा पनि आउँदैनन्। हामी घर होइन, सम्झनाको पहरेदार बनेर बसेका छौँ।” उहाँको स्वरमा गुनासो थिएन। केवल स्वीकार थियो। मैले अनुभव गरेँ सबैभन्दा ठूलो एक्लोपना मानिस नभएको ठाउँमा होइन सम्झनाले भरिएको ठाउँमा हुन्छ।

म फेरि बाटो लागेँ। दायाँबायाँ फैलिएका खेतहरू मौन थिए। जहाँ कुनै समय धानका सुनौला बाला हावासँग लय मिलाएर नाच्थे, त्यहाँ अहिले झाडी र काँडाहरूले आफ्नो राज्य फैलाइसकेका थिए। कुलोहरू अझै उस्तै थिए, तर तिनमा पानीभन्दा मौनता बढी बगिरहेको थियो। हलोका डोबहरू समयको वर्षाले मेटाइसकेको थियो। गोरेटोमा गोरुको पाइला हराइसकेका थिए। हावाले पुराना दिनहरूको सम्झना बोकेर खेतका कान्लाहरू छुँदै हिँडिरहेको थियो।

म धेरैबेर त्यहीँ उभिरहेँ। माटोलाई हेरेँ। माटोले मलाई हेरिरहेको जस्तो लाग्यो। अनि मनभित्र एउटा प्रश्न बिस्तारै उम्रियो।के यी खेतहरू मात्र बाँझिएका हुन्? कि हाम्रो सामूहिक चेतना पनि विस्तारै बाँझिँदै गएको छ? आखिर खेतमा अन्नभन्दा पहिले आशा उम्रन्छ। जब आशा नै गाउँ छोडेर जान्छ, त्यसपछि माटोले कसरी हरियाली जन्माओस्?

प्रकृतिले आफ्नो धर्म कहिल्यै छोड्दैन। ऊ आज पनि उही उदारताका साथ वर्षा बर्साउँछे। घाम उस्तै उदाउँछ। हावा उस्तै बहन्छ। माटो आज पनि बीउलाई अंकुर बनाउन तयार छ। परिवर्तन भएको त मानिस हो। उसले आफ्ना जराभन्दा आफ्ना गन्तव्यलाई ठूलो ठान्न थालेको छ। विकासको खोजीमा ऊ अगाडि बढेको छ, तर कहिलेकाहीँ आफ्नै उत्पत्तिको सुगन्ध पछाडि छुटाइरहेको छ।

त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ।जुन दिन खेत बाँझिन्छ, त्यस दिन केवल अन्नको उत्पादन रोकिन्न स्मृतिको खेती पनि सुक्न थाल्छ। गाउँको आत्मा खेतमै धड्किन्छ। खेत सुनसान भएपछि गाउँको मुटुको धड्कन पनि बिस्तारै मन्द हुँदै जान्छ। सायद सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो सङ्कट माटोको उर्वरतामा होइन, मानिसको मनको उर्वरतामा आउँछ। किनकि मन बाँझिएपछि कुनै पनि भूमिले हरियालीको चमत्कार गर्न सक्दैन।

बसाइँसराइलाई दोष दिन सकिँदैन। मानिस राम्रो जीवन खोज्छ। शिक्षा खोज्छ। स्वास्थ्य खोज्छ। रोजगारी खोज्छ। यो उसको स्वाभाविक अधिकार हो। तर एउटा अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यदि अवसरको खोजीमा गाउँ नै हराउन थाल्यो भने, त्यो अवसरको अन्तिम मूल्य कसले तिर्ने? विकासको अर्थ केवल शहरको विस्तार हो कि गाउँको जीवन जोगाउनु पनि हो?

केही पर एउटा विद्यालय देखियो। भवन नयाँ थियो। पर्खालमा आकर्षक रङ थियो। खेलमैदान पनि थियो। तर कक्षाकोठा आधा खाली थियो। डेस्कहरूले विद्यार्थीको प्रतीक्षा गरिरहेका थिए। ब्ल्याकबोर्डमा पुरानो मिति अझै मेटिएको थिएन। शिक्षकले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो, “सरकारले भवन बनायो। तर विद्यार्थीहरू शहर गए।” त्यो वाक्यले विकासको एउटा गहिरो विरोधाभास उजागर गरिदियो। भवन बनाउन सजिलो रहेछ, तर विश्वास निर्माण गर्न निकै कठिन।

गाउँको माथिल्लो डाँडामा पुगेपछि सिंगो बस्ती आँखाअगाडि फैलियो। घरहरू थिए। गोठहरू थिए। बाटाहरू थिए। तर जीवन कम थियो। त्यस क्षण एउटा गहिरो अनुभूति भयो।मानिसहरू गाउँबाट बसाइँ सरेका मात्र होइनन्; गाउँ पनि मानिसहरूको स्मृतिभित्र बसाइँ सरेको छ। भौगोलिक रूपमा गाउँ अझै त्यहीँ छ, तर सामाजिक रूपमा ऊ विस्तारै हराउँदै गएको छ।

त्यही बेला बुद्धको एउटा शिक्षा सम्झिएँ—सबै कुरा परिवर्तनशील छन्। तर परिवर्तन र परित्याग एउटै कुरा होइन। रुखले प्रत्येक वर्ष पात फेर्छ। तर जरा छोड्दैन। नदीले प्रत्येक क्षण नयाँ पानी बगाउँछ। तर आफ्नो मार्ग बिर्सँदैन। मानिसले पनि नयाँ अवसर खोज्न सक्छ। तर आफ्नो मूल, आफ्नो माटो र आफ्नो स्मृतिलाई त्यागेपछि विकास अधुरो हुन्छ।

हावाले एउटा पुरानो पीपल हल्लायो। एउटा पहेँलो पात बिस्तारै झरेर मेरो काँधमा अडियो। मैले त्यसलाई सावधानीपूर्वक हातमा लिएँ। पात सुकेको थियो। हरियाली हराइसकेको थियो। तर त्यसका नसाहरू अझै स्पष्ट थिए। ती नसाहरूमा समयले कोरेको इतिहास देखिन्थ्यो। त्यही क्षण लाग्यो सभ्यता पनि यस्तै रहेछ। बाहिरी रूप फेरिन्छ। पुस्ता फेरिन्छ। भाषा फेरिन्छ। जीवनशैली फेरिन्छ। तर जरा जीवित रहेसम्म अस्तित्व मर्दैन। जरा सुक्यो भने हरियालीको इतिहास पनि धेरै लामो टिक्दैन।

मैले त्यो पातलाई हेर्दै मनमनै सोधेँ। किन मानिस यति धेरै ईर्ष्यालु हुन्छ? एउटै वनमा उभिएका रुखहरूलाई त कहिल्यै अर्को रुखको उचाइसँग डाहा हुँदैन। सल्लाले पीपल हुन खोज्दैन। गुराँसले देवदारुको रंग चोर्न खोज्दैन। नदीले हिमालको स्थान चाहँदैन। चन्द्रमाले सूर्यसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। प्रकृतिको प्रत्येक अस्तित्वले आफ्नो धर्म स्वीकारेको छ। त्यसैले प्रकृतिमा द्वन्द्वभन्दा सन्तुलन बढी छ। तर मानिस? ऊ आफ्नै छायासँग पनि असन्तुष्ट छ। अरूको उज्यालो देख्नासाथ आफ्नो दीपक निभेको ठान्छ। यही ईर्ष्या नै उसको सबैभन्दा गहिरो गरिबी हो।

ईर्ष्या आगो होइन, आगोभन्दा पनि सूक्ष्म धुवाँ हो। यसले पहिले अरूलाई होइन, आफ्नै अन्तःकरणलाई कालो बनाउँछ। ईर्ष्यालु मानिसले अरूको सफलताको आवाजभन्दा आफ्नै असफलताको प्रतिध्वनि धेरै सुन्छ। ऊ फूललाई हेर्दा सुगन्ध महसुस गर्दैन; किन त्यो फूल आफूभन्दा बढी फुलेको छ भन्ने मात्र देख्छ। त्यसैले ईर्ष्या कहिल्यै बाहिरी संसारको समस्या होइन, यो आत्माको भोक हो। आफूलाई नचिनेको मनले मात्र अरूको जीवनसँग आफ्नो मूल्य तुलना गर्छ।

पीपलको त्यो पातले मलाई अर्को सत्य पनि सिकायो। जरा माटोभित्र हुन्छ, आँखाले देखिँदैन। तर जीवनको सम्पूर्ण शक्ति त्यहीँबाट आउँछ। मानिसले पनि आफ्नो जरा विवेक, करुणा, विनम्रता र आत्मज्ञान जोगाइराख्न सके ईर्ष्याले उसलाई कहिल्यै जित्न सक्दैन। जसको चेतना आफ्नै मूलसँग जोडिएको हुन्छ, उसले अरूको उचाइ देखेर होइन, आफ्नै विकास देखेर आनन्द मान्छ। फलले भरिएको रुख झुक्छ; खाली रुख मात्र हावासँग लड्छ।

मैले त्यो पहेँलो पातलाई फेरि हावामै छोडिदिएँ। ऊ बिस्तारै उड्दै माटोतिर फर्कियो। त्यही क्षण बुझें मानिसको अन्तिम विजय अरूभन्दा अग्लो हुनुमा होइन आफ्नो जरा नबिर्सिनुमा रहेछ। ईर्ष्याले जरा काट्छ, प्रेमले जरा सिँच्छ। र जहाँ जरा जीवित रहन्छ, त्यहाँ सभ्यता मात्र होइन, मानवताको हरियाली पनि अनन्तकालसम्म बाँचिरहन्छ।

साँझ विस्तारै पहाडमाथि ओर्लियो। आकाशको रङ सुनौलोबाट नीलो हुँदै गहिरिँदै गयो। टाढाको एउटा घरबाट धुवाँ उठिरहेको थियो। त्यो सामान्य चुलोको धुवाँ मात्र थिएन। त्यो गाउँ अझै पूर्ण रूपमा मरेको छैन भन्ने आशाको संकेत थियो। आशा जीवित रहेसम्म पुनर्जन्मको सम्भावना पनि जीवित रहन्छ।

फर्किने बेला मैले गाउँबाट केही लिएर आएनँ। बरु केही प्रश्न त्यहीँ छोडेर आएँ। विकासको वास्तविक अर्थ के हो? समृद्धि अग्ला भवनमा बस्छ कि भरिएका आँगनमा? मानिसको घर उसले बनाएको सहरमा हुन्छ कि उसलाई जन्म दिएको माटोमा? ती प्रश्नहरूको उत्तर आजसम्म पनि खोजिरहेको छु।

आज पनि त्यो गाउँ त्यहीँ छ। पहाडहरू उस्तै छन्। वनहरू उस्तै छन्। खोला उस्तै बगिरहेको छ। तर मलाई लाग्छ, गाउँहरू मानिसको अनुपस्थितिले मात्र मर्दैनन्। गाउँहरू तब मर्छन्, जब मानिसको स्मृतिबाट आफ्नै जन्मभूमिको सुगन्ध हराउँछ। त्यस दिन मैले एउटा गाउँको यात्रा मात्र गरिनँ। मैले समय, सभ्यता, विकास, स्मृति र अस्तित्वको यात्रासमेत गरेँ। अनि थाहा पाएँ सबैभन्दा लामो यात्रा किलोमिटरमा नापिँदैन। त्यो आफ्नै जरासम्म फर्कन खोज्ने चेतनाको यात्रामा नापिन्छ।