गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको इतिहास विज्ञान, प्रविधि, आर्थिक समृद्धि वा राजनीतिक शक्ति प्राप्तिको इतिहास हो। यो चरित्र, नैतिकता, आत्मसंयम र सहअस्तित्वको निरन्तर विकासको इतिहास पनि हो। जब मानिसले आफ्नो स्वार्थमाथि विवेकलाई, हिंसामाथि करुणालाई र लोभमाथि संयमलाई विजय दिलायो, तब सभ्यताले नयाँ उचाइ प्राप्त गर्‍यो। तर जब अहङ्कार, लोभ, घृणा र शक्ति–लिप्साले नैतिकतालाई विस्थापित गर्‍यो, तब शक्तिशाली साम्राज्यहरू पनि इतिहासका पानामा सीमित भए। त्यसैले सभ्यताको वास्तविक मापन अग्ला भवन, आधुनिक हतियार वा विशाल अर्थतन्त्रले होइन, मानिसको चरित्रले गर्छ।

आज मानव इतिहास अभूतपूर्व वैज्ञानिक उपलब्धिको युगमा पुगेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र डिजिटल क्रान्तिले मानव जीवनलाई नयाँ आयाम दिएका छन्। तर यिनै उपलब्धिसँगै युद्ध, आतंकवाद, जलवायु परिवर्तन, आर्थिक असमानता, साइबर अपराध, घृणाको राजनीति र सामाजिक विखण्डन पनि बढिरहेका छन्। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के प्रविधिको गति चरित्रको विकासभन्दा धेरै अगाडि बढेको हो?

यदि उत्तर सकारात्मक हो भने मानव सभ्यता एउटा गम्भीर नैतिक सङ्कटको सामना गरिरहेको छ। बुद्धिले निर्माण गरेका साधनहरू चरित्रको नियन्त्रणमा नरहेमा ती विनाशका उपकरण बन्न सक्छन्। इतिहासले परमाणु बमदेखि जैविक हतियारसम्मका उदाहरणहरू यही सत्यका प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

सभ्यताको पहिलो आधार आत्मसंयम हो। आत्मसंयम भनेको इच्छाहरूको दमन होइन, तिनको विवेकपूर्ण व्यवस्थापन हो। आफ्नो क्रोधलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने, लोभलाई सीमित गर्न सक्ने, शक्ति प्राप्त गर्दा पनि विनम्र रहन सक्ने र अवसर पाए पनि अन्याय नगर्ने व्यक्तिले नै चरित्र निर्माण गर्छ। व्यक्तिको यही आन्तरिक अनुशासन परिवार, समाज र अन्ततः राष्ट्रको संस्कृतिमा रूपान्तरण हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले आत्मसंयमलाई नै मानव विकासको मूल आधार मानेको छ। बुद्धले मध्यम मार्गको शिक्षा दिए, भगवान् कृष्णले निष्काम कर्मको सन्देश दिए, महावीरले अहिंसा र आत्मविजयलाई सर्वोच्च विजय भने। यी शिक्षाहरू धार्मिक उपदेश मात्र होइनन्; दीर्घकालीन सभ्यता निर्माणका नैतिक आधार हुन्। पश्चिमी चिन्तनमा पनि आत्मअनुशासनलाई सफल नेतृत्व र उत्तरदायी नागरिकताको अपरिहार्य गुणका रूपमा स्वीकार गरिएको छ। यसले देखाउँछ कि सभ्यताको साझा भाषा चरित्र नै हो।

चरित्र सामाजिक पूँजी पनि हो। जहाँ नागरिक इमानदार हुन्छन्, त्यहाँ कानुनको भार कम हुन्छ। जहाँ सार्वजनिक पदमा बसेकाहरू नैतिक हुन्छन्, त्यहाँ भ्रष्टाचार न्यून हुन्छ। जहाँ शिक्षक, अभिभावक र राजनीतिक नेतृत्व चरित्रवान् हुन्छन्, त्यहाँ पुस्तान्तरण हुने मूल्यहरू पनि स्वस्थ हुन्छन्। त्यसैले कुनै पनि राष्ट्रको संस्थागत गुणस्तर अन्ततः त्यहाँका मानिसहरूको चरित्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ।

आज विश्वले भोगिरहेको धेरैजसो समस्या प्रविधिको अभावबाट होइन, चरित्रको अभावबाट उत्पन्न भएका छन्। जलवायु परिवर्तन विज्ञानले नभई अनियन्त्रित उपभोगले सिर्जना गरेको हो। युद्ध प्रविधिले होइन, सत्ता र विस्तारवादको मानसिकताले जन्माएको हो। भ्रष्टाचार कानुनको अभावले होइन, नैतिक चेतनाको कमजोरीले फैलिएको हो। सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको घृणा पनि प्रविधिको दोषभन्दा बढी मानवीय असहिष्णुताको परिणाम हो।

यस सन्दर्भमा चरित्र निर्माणलाई शिक्षा प्रणालीको केन्द्रमा राख्नुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ। आज धेरै विद्यालय र विश्वविद्यालयले ज्ञान र सीप त सिकाउँछन्, तर चरित्र निर्माणलाई समान प्राथमिकता दिन सकेका छैनन्। परीक्षामा उत्कृष्ट अंक ल्याउने तर सामाजिक उत्तरदायित्वबाट विमुख हुने शिक्षा प्रणालीले दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ समाज निर्माण गर्न सक्दैन। शिक्षा केवल रोजगारीको माध्यम होइन; जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्ने प्रक्रिया पनि हो।

परिवार चरित्र निर्माणको पहिलो विद्यालय हो। बालबालिकाले सुन्नुभन्दा बढी देखेर सिक्छन्। अभिभावकको व्यवहार, सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता, श्रमप्रतिको सम्मान, अनुशासन र सहिष्णुताले उनीहरूको व्यक्तित्व निर्माण गर्छ। त्यसैगरी विद्यालयले ज्ञानसँगै नैतिक निर्णय क्षमता, सहकार्य, करुणा र सामाजिक उत्तरदायित्वको अभ्यास गराउनुपर्छ। समाज र सञ्चारमाध्यमले पनि सकारात्मक आदर्श स्थापित गर्न सक्नुपर्छ।

सार्वजनिक जीवनमा चरित्रको महत्त्व अझ बढी हुन्छ। राज्य सञ्चालन गर्ने नेतृत्वमा नैतिकता कमजोर भयो भने कानुन पनि कमजोर बन्छ। सार्वजनिक स्रोत निजी स्वार्थमा प्रयोग हुन थाल्छन्। विश्वास घट्छ, संस्थाहरू कमजोर बन्छन् र लोकतन्त्रको आधार नै हल्लिन थाल्छ। त्यसैले असल शासनको पहिलो शर्त सक्षम प्रशासन मात्र होइन, चरित्रवान् नेतृत्व पनि हो।

विश्वशान्तिको आधार पनि यही चरित्र हो। शान्ति केवल युद्धको अनुपस्थिति होइन; न्याय, विश्वास, सम्मान र सहअस्तित्वको उपस्थिति हो। जब व्यक्ति आफैंभित्र शान्त हुन्छ, तब परिवारमा शान्ति फैलिन्छ। परिवारबाट समाज, समाजबाट राष्ट्र र राष्ट्रबाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्म शान्तिको संस्कार विस्तार हुन्छ। त्यसैले विश्वशान्तिको यात्रा कुनै अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनबाट सुरु हुँदैन; प्रत्येक व्यक्तिको आत्मसंयमबाट सुरु हुन्छ।

आज विश्वले सैन्य शक्तिमा अर्बौं डलर खर्च गरिरहेको छ। तर शान्तिका लागि आवश्यक लगानी भने शिक्षा, नैतिकता, संवाद, अन्तरसंस्कृतिक समझदारी र मानव विकासमा हुनुपर्ने हो। स्थायी शान्ति हतियारको सन्तुलनले होइन, विश्वासको सन्तुलनले कायम हुन्छ। विश्वास निर्माणको आधार चरित्र नै हो।

नेपालजस्ता विविधता सम्पन्न मुलुकका लागि चरित्रमा आधारित सभ्यता अझ महत्त्वपूर्ण छ। बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक समाजमा सहिष्णुता, पारस्परिक सम्मान र साझा राष्ट्रिय प्रतिबद्धता बिना दिगो विकास सम्भव हुँदैन। संविधानले समानता दिन सक्छ, कानुनले अधिकार सुनिश्चित गर्न सक्छ, तर ती मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्ने काम चरित्रले मात्र गर्छ।

डिजिटल युगले चरित्रको परीक्षा अझ कठिन बनाएको छ। सूचना केही सेकेन्डमै विश्वभर फैलिने युगमा झुट, अफवाह, घृणा र दुष्प्रचार पनि तीव्र गतिमा फैलिन्छन्। यस्तो अवस्थामा डिजिटल साक्षरताभन्दा पनि डिजिटल नैतिकता आवश्यक भएको छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अर्थ जिम्मेवारीविहीन अभिव्यक्ति होइन। सत्य, संयम र सम्मान डिजिटल सभ्यताका पनि आधारभूत मूल्य हुनुपर्छ।

चरित्र निर्माण कुनै एक दिनको अभ्यास होइन। यो दैनिक निर्णय, निरन्तर आत्ममूल्याङ्कन र अनुशासित जीवनशैलीको परिणाम हो। साना-साना इमानदार निर्णयहरूले ठूलो विश्वास निर्माण गर्छन्। व्यक्तिगत चरित्रले पारिवारिक संस्कार निर्माण गर्छ, पारिवारिक संस्कारले सामाजिक संस्कृति निर्माण गर्छ र सामाजिक संस्कृतिले राष्ट्रको सभ्यता निर्माण गर्छ।

आज मानव सभ्यता एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातिर विज्ञानले अकल्पनीय सम्भावनाहरू खोलेको छ भने अर्कोतिर नैतिक कमजोरीले ती उपलब्धिलाई जोखिममा पारेको छ। अबको प्रतिस्पर्धा केवल आर्थिक वृद्धि, सैन्य शक्ति वा प्रविधिको अग्रतामा सीमित रहने छैन। वास्तविक प्रतिस्पर्धा चरित्र, विश्वास, नैतिक नेतृत्व र सामाजिक उत्तरदायित्वमा हुनेछ।

आत्मसंयम नै चरित्रको पहिलो खुड्किलो हो, चरित्र नै सभ्यताको मेरुदण्ड हो र सभ्यता नै विश्वशान्तिको आधार हो। यदि हामीले व्यक्तिको चरित्रलाई बलियो बनाउन सक्यौँ भने समाजमा न्याय स्थापित हुन्छ, संस्थामा विश्वास बढ्छ, राष्ट्रमा सुशासन सुदृढ हुन्छ र विश्वमा शान्तिको सम्भावना प्रबल बन्छ। त्यसैले भविष्यको सभ्यता निर्माण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी मार्ग प्रविधिको अन्धो विस्तार होइन, चरित्रको उज्यालो विस्तार हो। आत्मसंयमदेखि विश्वशान्तिसम्मको यही यात्रा मानवताको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि बन्न सक्छ।