विकास कूटनीतिका लागि विकास व्यवस्थापन
वि.सं.२०८२ फागुन २७ बुधवार
shares
विकास समाजको लागि एउटा गतिशील सामयिक परिहार्य परिवर्तन हो । यो एउटा यस्तो सकारात्मक परिवर्तन हो जसले समाजमा प्रगति उन्मुख परिवर्तनको अपेक्षा राखेको हुन्छ । विकास गतिशील, वहु आयामिक, सामयिक, अपरिहार्य सकारात्मक परिवर्तनको प्रक्रिया हो । विकास आधुनिकीकरण तर्फको अग्रसरता, गतिशील परिवर्तन, नवप्रवर्तन सहितको उपलब्धीको सम्मिश्रण पनि हो । विकास सवै देशको लागि अपरिहार्य र नैसर्गिक अधिकार भएता पनि यसको प्राप्तिको विषय त्यति सहज भने छैन किनकी विकास को प्रारुप तयार गर्न, रणनीति तर्जुमा गर्न, कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्न र विकास कार्यको दिगोपनाको सुनिश्चतताको लागि विभिन्न अन्तरसम्बन्धित पक्षहरुको सवल उपस्थिति र उचित व्यवस्थापनको आवश्यकता पर्दछ । विकास व्यवस्थापन को अवधारणा परम्परागत विकास प्रयासको अवधारणा भन्दा अलि फरक पनि छ किनकि विकास व्यवस्थापन विकासको रणनीतिक व्यवस्थापन हो जसले गरीवमुखी विकास, दिगो विकास, वातावरण मैत्री विकास प्रक्रियालाई मूल लक्ष्य बनाई विकास साझेदार, साधन श्रोत, आन्तरिक र वाह्य सह कर्ताहरुवीच साझा र समन्वयात्मक प्रयासहरुको सुव्यवस्थापनमा जोड दिइ विकास प्रयासलाई पारदर्शी र समावेशी बनाउने प्रयास गर्दछ । नयाँ सार्वजनिक व्यवस्थापन , व्यवस्थापनवाद , बजार संयन्त्रमा आधारित सार्वजनिक प्रशासन, विश्वव्यापीकरणले निम्त्याएका अवसर र चुनौतीहरुको सन्दर्भमा विकास व्यवस्थापनको परम्परागत मान्यतामा सामयिक परिवर्तनको आवश्यकता बोध भएको हो । विकास प्रयासले आर्थिक सामाजिक उन्नतिको अतिरिक्त उदीयमान अवधारणाहरुको अन्तर सम्वन्धलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने हुँदा विकास व्यवस्थापनले यी सवै पक्षको वीचमा सामन्जस्यता कायम गर्ने गर्दछ । नेपालको सन्दर्भमा नेपालको विकास रणनीति मूलतः राज्य निर्देशित विकास रणनीति मा आधारित भएपनि विकासका अन्य वैकल्पिक तथा व्यवहारमूलक रणनीतिहरुको समेत उल्लेखनीय योगदान रहेको सन्दर्भमा यी सवै पक्षको साझेदारी महत्वपूर्ण वनाउनु त आवश्यक छदैछ यसको अतिरिक्त संस्थागत सुदृढीकरण, नीतिगत व्यवस्थाको प्रभावकारिता अभिवृध्दि , अन्तर्राष्ट्यि साझेदारी वाट बढी लाभान्वित हुने स्थितिको सिर्जना, विकासका समायानुकुल प्राथमिकता र प्रारुपको चयनमा विशेष गम्भीरता देखाउने जस्ता व्यवस्थापकीय आयाममा सुधारको आवश्यकता देखिन्छ । साथै दिगो विकास लक्ष्य लगायतका विकासका साझा विश्व अवधारणाको सन्दर्भमा सो वाट लाभान्वित हुन विकास व्यवस्थापनका आयामहरु प्रभावकारी रुपमा संचालन हुनु आवश्यक छ ।
विकास कूटनीति ( Development Diplomacy) भन्नाले कुनै राष्ट्रले आफ्नो विकास, आर्थिक समृद्धि, प्रविधि, पूर्वाधार, लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई प्रवर्द्धन गर्न कूटनीतिक सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य प्रयोग गर्ने रणनीति लाई जनाउँछ। सामान्य रूपमा भन्नुपर्दा, विकास कूटनीति भनेको राजनीतिक वा सैन्य हितभन्दा बढी राष्ट्रिय विकासलाई केन्द्रमा राखेर गरिने कूटनीतिक प्रयास हो। यसमा विदेशी सहायता, लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण, व्यापार विस्तार, क्षमता विकास, र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग सहकार्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
विकास कूटनीतिका आयामहरु
विकास कूटनीति भनेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सहकार्यलाई राष्ट्रिय विकाससँग जोड्ने रणनीतिक प्रक्रिया हो। यसलाई प्रभावकारी बनाउन विभिन्न आयामहरू महत्वपूर्ण हुन्छन्। विकास कूटनीतिका आयामहरू निम्नानुसार छन्—
१. आर्थिक कूटनीति
विकास कूटनीतिको मुख्य आधार आर्थिक कूटनीति हो। यस अन्तर्गत विदेशी लगानी आकर्षण, व्यापार विस्तार, निर्यात प्रवर्द्धन, उद्योग स्थापना तथा आर्थिक सहकार्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ। आर्थिक कूटनीतिले राष्ट्रको आर्थिक आधार सुदृढ बनाउँदै रोजगारी सिर्जना र उत्पादन वृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
२. विकास सहयोग कूटनीति
अन्तर्राष्ट्रिय दातृ संस्था, विकास साझेदार राष्ट्र तथा बहुपक्षीय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुने अनुदान, ऋण र प्राविधिक सहयोगलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्नु विकास कूटनीतिको महत्वपूर्ण आयाम हो। यसले पूर्वाधार निर्माण, सामाजिक विकास र क्षमता अभिवृद्धिमा सहयोग पुर्याउँछ।
३. प्रविधि र ज्ञान हस्तान्तरण
विकसित राष्ट्रहरूसँग सहकार्य गरी आधुनिक प्रविधि, अनुसन्धान र ज्ञान भित्र्याउने प्रक्रिया पनि विकास कूटनीतिको महत्वपूर्ण पक्ष हो। सूचना प्रविधि, ऊर्जा, कृषि, स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्रमा प्रविधि हस्तान्तरणले विकासलाई तीव्र गति दिन सक्छ।
४. पूर्वाधार विकास कूटनीति
सडक, रेलमार्ग, ऊर्जा, हवाई सेवा, सञ्चार र शहरी विकास जस्ता पूर्वाधार परियोजनामा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र लगानी आकर्षित गर्नु पनि विकास कूटनीतिको एक महत्वपूर्ण आयाम हो। यसले आर्थिक गतिविधि विस्तार र क्षेत्रीय सम्पर्क सुदृढ बनाउँछ।
५. पर्यटन कूटनीति
पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार, हवाई सम्पर्क विस्तार, सांस्कृतिक आदान–प्रदान र पर्यटन पूर्वाधार विकासमा सहकार्य गर्ने कार्यलाई पर्यटन कूटनीति भनिन्छ। यसले विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सिर्जना र सांस्कृतिक पहिचानको प्रवर्द्धन गर्छ।
६. मानव संसाधन विकास कूटनीति
शिक्षा, तालिम, छात्रवृत्ति, अनुसन्धान सहकार्य तथा सीप विकास कार्यक्रमहरू मार्फत मानव पूँजीलाई सुदृढ बनाउने प्रयास पनि विकास कूटनीतिको महत्वपूर्ण आयाम हो। यसले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरी दीर्घकालीन विकासलाई सहयोग पुर्याउँछ।
७.सांस्कृतिक र जन–सम्पर्क कूटनीति
सांस्कृतिक आदान–प्रदान, भाषा, कला, साहित्य, खेलकुद तथा जनस्तरको सम्पर्क विस्तारमार्फत राष्ट्रको सकारात्मक छवि निर्माण गर्ने कार्य पनि विकास कूटनीतिको हिस्सा हो। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र विश्वास बढाउन मद्दत गर्छ।
विकास कूटनीतिको महत्व
वर्तमान विश्वमा कूटनीति केवल राजनीतिक सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्ने माध्यम मात्र नभई राष्ट्रको आर्थिक समृद्धि, सामाजिक रूपान्तरण र दिगो विकास हासिल गर्ने प्रभावकारी साधन पनि बनेको छ। यही कारणले विकास कूटनीति आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको महत्वपूर्ण आयामका रूपमा स्थापित भएको छ। विकास कूटनीति भन्नाले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, सहकार्य र साझेदारीलाई प्रयोग गरी राष्ट्रको समग्र विकासलाई गति दिने रणनीतिक प्रयासलाई जनाउँछ। विकासोन्मुख देशहरूका लागि यसको महत्व अझ बढी हुन्छ, किनकि उनीहरूलाई विकासका लागि आवश्यक पूँजी, प्रविधि र ज्ञान बाह्य स्रोतबाट प्राप्त गर्नुपर्ने हुन्छ।
विकास कूटनीतिको उद्देश्य आर्थिक विकासलाई गति दिनु हो। अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र कूटनीतिक पहलमार्फत विदेशी लगानी, व्यापार विस्तार, प्रविधि र वित्तीय स्रोत भित्र्याउन सकिन्छ। यसले उद्योग, पूर्वाधार, ऊर्जा, पर्यटन तथा अन्य उत्पादनशील क्षेत्रहरूको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। विदेशी लगानी र व्यापारिक साझेदारी विस्तार हुँदा रोजगारी सिर्जना हुन्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्र सुदृढ बन्छ।
विकास कूटनीतिले प्रविधि र ज्ञान हस्तान्तरणलाई सहज बनाउँछ। विकसित राष्ट्रहरू र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग सहकार्य गरेर आधुनिक प्रविधि, अनुसन्धान तथा व्यवस्थापन सीप भित्र्याउन सकिन्छ। यसले कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, सूचना प्रविधि र उद्योग जस्ता क्षेत्रहरूमा आधुनिकीकरण ल्याउँछ। परिणामस्वरूप उत्पादनशीलता बढ्छ र विकासको गति तीव्र हुन्छ।
यसै गरि विकास कूटनीतिले पूर्वाधार विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। धेरै विकासोन्मुख देशहरूका लागि सडक, ऊर्जा, हवाई सेवा, रेलमार्ग र सञ्चार जस्ता ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक पूँजी आन्तरिक रूपमा उपलब्ध हुँदैन। कूटनीतिक पहलमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्था, विकास साझेदार र निजी लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गरेर यस्तो पूर्वाधार निर्माण गर्न सकिन्छ।
विकास कूटनीतिले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र विश्वासलाई सुदृढ बनाउँछ। जब कुनै राष्ट्रले विकासमुखी कूटनीति अपनाउँछ, तब उसले अन्य राष्ट्रहरूसँग पारस्परिक लाभको आधारमा सहकार्य विस्तार गर्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई स्थायित्व दिन्छ र साझा विकासका अवसरहरू सिर्जना गर्छ। विकास कूटनीतिले मानव संसाधन विकासमा योगदान पुर्याउँछ। छात्रवृत्ति, तालिम, अनुसन्धान सहकार्य तथा प्राविधिक सहयोगमार्फत देशका नागरिकहरूको ज्ञान, सीप र क्षमता अभिवृद्धि हुन्छ। दीर्घकालीन रूपमा यसले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सहयोग पुर्याउँछ, जसले राष्ट्रिय विकासलाई दिगो बनाउँछ।
विकास कूटनीतिले राष्ट्रको अन्तर्राष्ट्रिय छवि र प्रतिष्ठा बढाउन पनि मद्दत गर्छ। जब कुनै राष्ट्रले विकास, सहकार्य र साझा समृद्धिको पक्षमा कूटनीति सञ्चालन गर्छ, तब अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा उसको सकारात्मक छवि निर्माण हुन्छ। यसले पर्यटन प्रवर्द्धन, व्यापार विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीलाई थप सुदृढ बनाउँछ।
विकास कूटनीति कुनै पनि राष्ट्रका लागि समृद्धि प्राप्त गर्ने रणनीतिक माध्यम हो। विशेष गरी विकासशील देशहरूका लागि यो राष्ट्रिय विकासलाई तीव्र बनाउने प्रभावकारी उपकरण बन्न सक्छ। स्पष्ट नीति, सक्षम कूटनीतिक नेतृत्व र प्रभावकारी कार्यान्वयनका माध्यमबाट विकास कूटनीतिलाई सफल बनाउन सकेमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई राष्ट्रिय समृद्धिको आधारमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। यसरी विकास कूटनीति आजको विश्वमा राष्ट्रहरूको दिगो विकास र आर्थिक उन्नतिको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।
नेपालको सन्दर्भमा विकास कूटनीति
आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको युगमा कूटनीति केवल राजनीतिक सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्ने माध्यम मात्र होइन, राष्ट्रको आर्थिक समृद्धि, सामाजिक रूपान्तरण र दिगो विकासको महत्वपूर्ण साधन पनि हो। विश्वका धेरै राष्ट्रहरूले आफ्नो कूटनीतिक रणनीतिलाई राष्ट्रिय विकाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्न थालेका छन्। यही सन्दर्भमा “विकास कूटनीति” को अवधारणा अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। विकास कूटनीति भन्नाले कुनै राष्ट्रले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, सहकार्य र साझेदारीको माध्यमबाट आफ्नो आर्थिक, सामाजिक तथा संरचनात्मक विकासलाई गति दिने रणनीतिक प्रयासलाई जनाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा यो अवधारणा झन् महत्वपूर्ण छ, किनकि नेपाल विकासशील देशका रूपमा आर्थिक स्रोत, प्रविधि र लगानीको अभाव झेलिरहेको छ।
नेपालको भूराजनीतिक अवस्था विकास कूटनीतिका दृष्टिले विशेष महत्त्वपूर्ण छ। दक्षिण एशियाका दुई ठूला आर्थिक शक्ति भारत र चीनको बीचमा अवस्थित नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्ने क्षमता राख्छ। यदि नेपालले सन्तुलित, विवेकपूर्ण र दूरदर्शी कूटनीति अपनाउन सकेमा छिमेकी राष्ट्रहरू तथा अन्य मित्र राष्ट्रहरूसँगको सहकार्यबाट विकासका नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गर्न सक्छ। ऊर्जा, पूर्वाधार, पर्यटन, व्यापार र प्रविधि विकासका क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार गरेर नेपालले आफ्नो विकास यात्रालाई गति दिन सक्छ।
नेपालमा विकास कूटनीतिको अर्को महत्वपूर्ण आयाम विदेशी लगानी र विकास सहयोग आकर्षित गर्नु हो। नेपालको आर्थिक विकासका लागि आवश्यक ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरू जस्तै जलविद्युत्, सडक, रेल, हवाई पूर्वाधार, सूचना प्रविधि र औद्योगिक क्षेत्रमा विदेशी लगानी अपरिहार्य देखिन्छ। प्रभावकारी कूटनीतिक प्रयासमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरू, विकास साझेदारहरू तथा निजी क्षेत्रलाई नेपालमा लगानी गर्न आकर्षित गर्न सकिन्छ। यसका लागि स्थिर नीति, पारदर्शी प्रशासन र विश्वसनीय वातावरण निर्माण आवश्यक हुन्छ।
नेपाल जलस्रोतको दृष्टिले अत्यन्त सम्पन्न देश मानिन्छ। जलविद्युत् उत्पादनको ठूलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालले यसको पूर्ण उपयोग गर्न सकेको छैन। विकास कूटनीतिको प्रभावकारी प्रयोगमार्फत छिमेकी राष्ट्रहरू तथा अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताहरूसँग सहकार्य गरी जलविद्युत् क्षेत्रमा व्यापक लगानी भित्र्याउन सकिन्छ। ऊर्जा निर्यातमार्फत नेपालले दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धिको मार्ग खोल्न सक्छ। यसले न केवल राष्ट्रिय आय बढाउँछ, तर क्षेत्रीय ऊर्जा सुरक्षामा पनि योगदान पुर्याउँछ।
पर्यटन क्षेत्र पनि विकास कूटनीतिको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा, हिमाल, जैविक विविधता र धार्मिक तीर्थस्थलहरूले नेपाललाई विश्व पर्यटन बजारमा विशिष्ट स्थान दिलाएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक सम्बन्धको माध्यमबाट नेपालले पर्यटन प्रवर्द्धन, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसार, हवाई सम्पर्क विस्तार तथा पर्यटन पूर्वाधार विकासमा सहकार्य बढाउन सक्छ। यसले रोजगारी सिर्जना, विदेशी मुद्रा आर्जन र स्थानीय अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
मानव संसाधन विकास पनि विकास कूटनीतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। विकसित राष्ट्रहरू र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँगको सहकार्यबाट शिक्षा, अनुसन्धान, प्रविधि हस्तान्तरण र सीप विकासका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ। छात्रवृत्ति, तालिम, अनुसन्धान सहकार्य तथा प्राविधिक सहयोगले नेपालको मानव पूँजीलाई सुदृढ बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। दीर्घकालीन रूपमा यसले नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र उत्पादनशीलता वृद्धि गर्न सहयोग गर्छ।
यद्यपि विकास कूटनीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न नेपालले केही चुनौतीहरू पनि सामना गरिरहेको छ। नीति स्थायित्वको अभाव, प्रशासनिक जटिलता, कमजोर समन्वय, र कूटनीतिक प्राथमिकतामा स्पष्टता नहुनु जस्ता समस्याहरूले अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न कठिन बनाएका छन्। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको वातावरणमा लगानी आकर्षित गर्न विश्वसनीयता र सुशासन अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। त्यसैले विकास कूटनीतिलाई सफल बनाउन कूटनीतिक दक्षता, नीति निरन्तरता, पारदर्शी प्रशासन र परिणाममुखी रणनीति आवश्यक हुन्छ।
आजको विश्वमा कूटनीति केवल राजनीतिक सम्बन्ध कायम राख्ने औपचारिक प्रक्रिया मात्र होइनस यो राष्ट्रको समग्र विकास रणनीतिको अभिन्न अंग बनेको छ। नेपालको सन्दर्भमा विकास कूटनीति राष्ट्रिय हित, आर्थिक समृद्धि र दिगो विकास हासिल गर्ने महत्वपूर्ण साधन हुन सक्छ। यदि नेपालले आफ्नो भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक स्रोत, सांस्कृतिक सम्पदा र मानव संसाधनलाई अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यसँग जोडेर विवेकपूर्ण कूटनीति सञ्चालन गर्न सकेमा विकासका नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न सम्भव छ।
विकास र विकास कुटनीतिको लागि चाहिने हर्को विषय भनेको विकास व्यवस्थापन हो। विकास व्यवस्थापन विकासले चाहेको अपेक्षित उपलब्धी प्राप्तीको लागि प्रक्षेपण, संरचना निर्माण, विकास कार्यको परिचालन र विकासको उपलब्धता गराउने एउटा सामूहिक प्रयासहरुको संयुक्त स्वरुप हो । विकासका आवश्यकतालाई साधन श्रोतको उपलब्धताका आधारमा उपलब्धिमा रुपान्तरण गर्नुपर्ने र सामाजिक, प्राविधिक र अन्य सामयिक परिवर्तनको सन्दर्भमा विकासका प्रयासहरुमा पनि तदनुरुप क्रमिक सुधार आउनुपर्ने विषय भएकोले विकास व्यवस्थापन एउटा जटिल विषय पनि हो । सामूहिक प्रयास, समावेशिता, साझा प्रयासहरुको वीचमा तालमेल, साधन श्रोतको उपलब्धता र निरन्तर समन्वय यसका अन्तरवस्तुहरु हुन । विकास व्यवस्थापन विकास प्रवाहको सकारात्मक तथा पूर्व सक्रिय अवधारणा हो । यसलाई विकास प्राथमिकताको चयन, कार्यान्वयन र उपलब्धी प्राप्तीमा सरोकारवालाहरु वीचको सह स्वामित्व, सहभागिता र समावेशीताको साझा प्रयासको रुपमा समेत लिने गरिन्छ । विकास व्यवस्थापन विकास प्रयासहरुका कार्यहरुमा समन्वय र व्यवस्थापन संग सम्वन्धित विषय हो ।
विकास व्यवस्थापन को अवधारणा परम्परागत विकास प्रयासको अवधारणा भन्दा अलि फरक पनि छ । यो एउटा रणनीतिक व्यवस्थापन हो जसले गरीवमुखी विकास, दिगो विकास, वातावरण मैत्री विकास प्रक्रियालाई मूल लक्ष्य बनाई विकास साझेदार, साधन श्रोत, आन्तरिक र वाह्य सह कर्ताहरुवीच साझा र समन्वयात्मक प्रयासहरुको सुव्यवस्थापनमा जोड दिइ विकास प्रयासलाई पारदर्शी र समावेशी बनाउने प्रयास गर्दछ । नयाँ सार्वजनिक व्यवस्थापन, व्यवस्थापनवाद , बजार संयन्त्रमा आधारित सार्वजनिक प्रशासन, विश्वव्यापीकरणले निम्त्याएका अवसर र चुनौतीहरुको सन्दर्भमा विकास व्यवस्थापनको परम्परागत मान्यतामा सामयिक परिवर्तनको आवश्यकता बोध भएको हो । यस सन्दर्भमा विकास प्रयासले गरिव केन्द्रित विकास, गतिशील र प्रभावकारी सार्वजनिक निजी साझेदारी, सामाजिक समावेशीकरण, जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय पक्ष, मानव अधिकारको संरक्षण, मानव सुरक्षा, सामाजिक सदभाव, अन्य जीवित तथा गैर जीवित पक्षको अधिकारलाई सम्बोधन गर्नु आवश्यक मात्र होइन अपरिहार्य हुन गएको छ ।
विकास कार्यमा दक्ष जनशक्ति, वित्तीय लगायत अन्य साधन श्रोतको व्यवस्था, सूचनाको उपलब्धता, आन्तरिक र वाह्य विकास साझेदारहरुको सहभागिता वैधानिक शक्तिको आवश्यकता पर्दछ र विकास प्रयासले आर्थिक सामाजिक उन्नतिको अतिरिक्त उदीयमान अवधारणाहरुलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने हुँदा विकास व्यवस्थापनले यी सवै पक्षको वीचमा सामन्जस्य कायम गर्ने गर्दछ ।
विकास कूटनीति नेपालका लागि केवल कूटनीतिक अवधारणा मात्र होइन, समृद्धि प्राप्त गर्ने व्यवहारिक मार्ग पनि हो। स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि, सक्षम कूटनीतिक नेतृत्व र प्रभावकारी कार्यान्वयनका माध्यमबाट नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई विकासको शक्तिशाली साधनमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। त्यसो गर्न सकेमा विकास कूटनीति नेपालको आर्थिक उन्नति, सामाजिक रूपान्तरण र दीर्घकालीन समृद्धिको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। यसका लागि विकास व्यवस्थापनका आयामहरुको व्यवस्थित परिचालन आवश्यक हुन्छ।
(डा. दामोदर रेग्मी प्रशासनविद तथा गीतकार हुन्)
