गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

राज्य सञ्चालनको आधारभूत संरचना प्रशासनिक प्रणाली हो। सरकारका नीति, योजना, कार्यक्रम र कानुनहरूको कार्यान्वयन प्रशासनमार्फत नै हुन्छ। त्यसैले प्रशासनिक प्रणालीको प्रभावकारिता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वले राज्यप्रति जनताको विश्वास निर्माण गर्ने वा कमजोर बनाउने निर्णायक भूमिका खेल्छ। नेपालको सन्दर्भमा प्रशासनिक संरचना ऐतिहासिक रूपमा केन्द्रीकृत, पदानुक्रमीय र नियममुखी रहेको छ। यद्यपि संघीय शासन प्रणाली लागू भएपछि प्रशासनिक संरचनामा नयाँ परिवर्तनहरू आएका छन्, तर नागरिक–केन्द्रित सेवा प्रवाह र जनविश्वास निर्माणको अपेक्षा अझै पूर्ण रूपमा पूरा हुन सकेको छैन।

यस परिप्रेक्ष्यमा प्रशासनिक सुधार केवल संरचनागत परिवर्तनको विषय मात्र होइन, संगठनात्मक संस्कार परिवर्तनसँग पनि जोडिएको विषय हो। संगठनात्मक संस्कार भन्नाले संस्था भित्रका मूल्य, व्यवहार, मान्यता, नेतृत्व शैली र कार्यशैलीलाई बुझिन्छ। प्रशासनिक संस्थामा सकारात्मक संगठनात्मक संस्कार विकास भएमा मात्र पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सेवा–मुखीता कायम गर्न सकिन्छ।

संगठनात्मक संस्कार संस्थाको आन्तरिक वातावरण हो, जसले कर्मचारीहरूको सोच, व्यवहार र निर्णय प्रक्रियालाई निर्देशित गर्छ। सार्वजनिक प्रशासनमा संगठनात्मक संस्कार विशेष रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि सरकारी कर्मचारीहरूको व्यवहारले प्रत्यक्ष रूपमा नागरिकको अनुभव र राज्यप्रति विश्वासलाई प्रभाव पार्छ।यदि प्रशासनिक संस्थामा शक्ति, पद र व्यक्तिगत स्वार्थ केन्द्रित संस्कार हावी हुन्छ भने भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र अविश्वास बढ्छ। त्यसैले आधुनिक सार्वजनिक प्रशासनले परिणाममुखी र सेवा–मुखी संस्कार विकासलाई विशेष महत्व दिएको छ।यी तत्वहरू प्रभावकारी प्रशासनिक अभ्यासका आधारस्तम्भ पनि हुन्। नैतिकता र इमानदारी प्रशासनिक व्यवहारको मूल आधार हो। जब सरकारी कर्मचारीहरूले आफ्नो जिम्मेवारीलाई व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि राख्छन्, तब संस्थागत विश्वास बलियो बन्छ। नैतिक संस्कारले निर्णय प्रक्रियालाई निष्पक्ष, न्यायसंगत र उत्तरदायी बनाउँछ।

पारदर्शिता र उत्तरदायित्व प्रशासनिक प्रणालीलाई नागरिकप्रति खुला र जवाफदेही बनाउने प्रमुख साधन हुन्। सार्वजनिक स्रोत, बजेट र निर्णय प्रक्रियाबारे स्पष्ट जानकारी उपलब्ध गराउँदा नागरिकको विश्वास बढ्छ। उत्तरदायित्व प्रणाली बलियो हुँदा कर्मचारीहरू आफ्नो कार्यसम्पादनप्रति सचेत हुन्छन् र सेवा प्रवाहमा सुधार आउँछ।

नागरिक–केन्द्रित सेवा दृष्टिकोण आधुनिक प्रशासनिक व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण सिद्धान्त हो। प्रशासनको मुख्य उद्देश्य नागरिकको आवश्यकता पूरा गर्नु हो। त्यसैले सेवाग्राहीलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्ने, सेवामा सहजता ल्याउने र समस्या समाधानमा सक्रिय रहने संस्कार विकसित हुन आवश्यक छ।यसैगरी व्यावसायिकता र दक्षता प्रशासनिक प्रणालीलाई सक्षम बनाउने आधार हुन्। दक्ष कर्मचारी, स्पष्ट कार्यप्रणाली र परिणाममुखी व्यवस्थापनले सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउँछ। दक्षता अभाव हुँदा प्रशासनिक प्रक्रिया अनावश्यक रूपमा जटिल र ढिलो बन्न सक्छ।

नवप्रवर्तन र परिवर्तनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण आजको गतिशील समाजमा अत्यन्त आवश्यक छ। सूचना प्रविधि, डिजिटल सेवा र आधुनिक व्यवस्थापन विधिहरूको प्रयोगले प्रशासनलाई सरल, छरितो र प्रभावकारी बनाउन सक्छ। यदि संगठनात्मक संस्कार परिवर्तन र सुधारप्रति खुला भयो भने प्रशासनिक संस्थाहरू समयअनुकूल रूपमा विकसित हुन सक्छन्।यी पाँच तत्वहरूको समन्वयले मात्र स्वस्थ, उत्तरदायी र विश्वासयोग्य प्रशासनिक प्रणाली निर्माण सम्भव हुन्छ। जब संस्थागत संस्कार सेवा, नैतिकता र दक्षतामा आधारित हुन्छ, तब प्रशासनले नागरिकको विश्वास जित्न सक्षम हुन्छ र लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीको आधार अझ सुदृढ बन्छ।

सकारात्मक संगठनात्मक संस्कार केवल कर्मचारीको व्यक्तिगत गुण होइन, यो सम्पूर्ण प्रशासनिक प्रणालीको आधारशिला हो, जसले दीर्घकालीन स्थायित्व र समाजमा विश्वासको स्थापनामा क्रान्तिकारी भूमिका खेल्छ। यदि हामीले संस्कारको शक्ति पहिचानी त्यसलाई क्रियाशील बनायौं भने नेपालमा अस्थिर राजनीतिक परिस्थितिहरू, पार्टीभित्रको द्वन्द्व र आर्थिक दबाबबीच पनि प्रशासनिक प्रणालीलाई सक्षम र सशक्त बनाउन सकिन्छ। नीति स्तरमा प्रशिक्षण, मूल्य आधारित नेतृत्व, निष्पक्ष मूल्याङ्कन र पारदर्शी कार्यप्रणालीलाई दृढतापूर्वक लागू गर्नु अब विकल्प होइन, आवश्यक कदम हो।सकारात्मक संगठनात्मक संस्कार नै प्रशासनिक प्रणालीको क्रान्ति हो। यसले कर्मचारीलाई जिम्मेवार, नीतिप्रति प्रतिबद्ध र भ्रष्टाचारविरुद्ध अडिग बनाउँछ। यदि हामीले यसलाई सुधार र शासनको केन्द्रबिन्दु बनायौं भने, नेपालमा शासन प्रणाली केवल प्रभावकारी मात्र होइन, सशक्त, पारदर्शी, र जनतामुखी बन्नेछ सत्यको विजय र न्यायको सुनिश्चितता सहित।

नेपालको प्रशासनिक प्रणाली लामो समयदेखि राजनीतिक अस्थिरता, संस्थागत कमजोरी र भ्रष्टाचारका चुनौतीसँग जुध्दै आएको छ। लोकतान्त्रिक प्रणालीको स्थापना भएदेखि नै प्रशासनिक प्रणालीले विकास, सेवा वितरण, नीति कार्यान्वयन र जनताको अपेक्षा पूरा गर्ने दायित्व सम्हाल्दै आएको छ। तर, विगतका वर्षहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेप, नेतृत्वको कमजोर दृष्टिकोण र पारदर्शिताको अभावले प्रणालीको विश्वासयोग्यता कम गरेको छ। यस्तो अवस्थामा प्रशासनिक प्रणालीमा सकारात्मक संगठनात्मक संस्कारको महत्व अझ स्पष्ट हुन्छ।

सकारात्मक संगठनात्मक संस्कार भन्नाले कर्मचारीहरूमा जिम्मेवारी, पारदर्शिता, ईमानदारी, सेवा प्रवृत्ति, सहकार्य, र संस्थागत मूल्यको गहिरो भावना विकास गर्नु हो। यी मूल्यहरू मात्र व्यक्तिको व्यवहारमा प्रतिबिम्बित हुँदैनन्, तर समग्र प्रशासनिक प्रणालीमा स्थायित्व, दक्षता र विश्वसनीयता पनि सुनिश्चित गर्छन्। नेपालको वर्तमान प्रशासनमा कर्मचारीहरूको मनोबल उच्च हुनु, नीति कार्यान्वयनमा निरन्तरता राख्नु र जनताको सेवा केन्द्रित दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक छ।

वर्तमान राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा, नेपालमा बारम्बार सरकार परिवर्तन, पार्टीको आन्तरिक संघर्ष र नेतृत्त्वमा अस्थिरताले प्रशासनिक प्रणालीलाई बारम्बार चुनौती दिएको छ। यस्तो परिस्थितिमा सकारात्मक संस्कारले प्रशासनलाई बाह्य दबाब र राजनीतिक हस्तक्षेपबाट केही हदसम्म सुरक्षित राख्न सक्छ। उदाहरणका लागि, यदि कर्मचारीहरूले आफ्नो दायित्वलाई नैतिकता र कानूनको आधारमा बुझ्ने संस्कार विकास गरे भने, अस्थिर नेतृत्व र राजनीतिक दबाबले प्रणालीको कार्यक्षमता कमजोर पार्न सक्दैन। यसले दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा नीति स्थायित्व र सुशासन सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

सकारात्मक संस्कारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पारदर्शिता र जवाफदेहिता हो। नेपालमा भ्रष्टाचार र लगानी अनियमितताले विकास परियोजनामा प्रभाव पार्दै आएको छ। प्रशासनिक प्रणालीमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता सुनिश्चित गर्न कर्मचारीहरूले आफ्नो कार्य प्रक्रियामा स्पष्टता, रिपोर्टिङ र सार्वजनिक सहभागिता प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। यसले मात्र भ्रष्टाचार कम हुँदैन, जनतामा प्रशासनप्रति विश्वास पनि बढ्छ।

सहकार्य र अन्तर-संस्थागत समन्वय पनि सकारात्मक संगठनात्मक संस्कारको अभिन्न अङ्ग हो। नेपालमा मन्त्रालय र निकायबीचको असमर्थ समन्वयले विकास परियोजना ढिला हुने, स्रोतहरूको दुरुपयोग हुने र नीति लक्ष्य प्राप्त गर्न ढिलाइ हुने समस्याहरू उत्पन्न गरेका छन्। सकारात्मक संस्कार विकास गर्दा कर्मचारीहरूले सहकार्य, समन्वय र सामूहिक निर्णय प्रक्रियामा विश्वास गर्न सिक्छन्, जसले प्रशासनिक प्रणालीको समग्र कार्यक्षमता बढाउँछ।

संस्कृति मानवीय जीवन पद्धति हो जसले व्यक्तिको सोच, आचरण, परम्परा, मूल्य र विश्वासलाई आकार दिन्छ। यसमा भाषिका, कला, धर्म, सामाजिक व्यवहार, खाना पकाउने तरिका, पोशाक र जीवन शैलीका विभिन्न पक्षहरू समावेश छन्। संस्कृति समाजको मौलिक आधार हो जसले व्यक्तिहरूसँग सम्बन्ध स्थापित गर्छ र सामाजिक एकता बनाइराख्छ। यसले मानिसलाई सामाजिक जिम्मेवारी र नैतिक मूल्य सिकाउँछ, जसबाट समाजमा सहयोग र सहिष्णुता बढ्छ। संस्कृति समाजका प्रत्येक सदस्यको जीवनको विविधतामा समृद्धि ल्याउने माध्यम हो, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण र समृद्ध बनाउँछ। संस्कृति समयसँग बदलिँदछ, तर यसको महत्त्व सधैं कायम रहन्छ।यो लामो समयदेखि चल्दै आएको चलन, रितिरिवाज, मानसिक विकास, परम्परा हो । व्यक्ति वा समुदाय वा समाजमा प्रचलित विचार, व्यवहार, मूल्यमान्यता,  विश्वास, आस्था, सोचाइ, चालचलन, चाँडबाँड, खानपान, पूजाआजा, कलासंगीत, भाषासाहित्य, रहनसहनलाई संस्कृति भनिन्छ ।संस्कृति एकअर्कामा बाँडिन्छ, समुदायमा अवलम्बन गरिन्छ ।संस्कृति एकीकृत अर्थात् एकअर्कामा अन्तरनिर्भर र अन्तरसहयोगी हुने गर्दछ । संस्कृति गतिशील हुन्छ । संस्कृति लामो समयदेखि चलिआएको धारणा, व्यवहार, प्रकृति, विश्वास, मूल्यमान्यता हो । यो व्यक्ति वा समूहलाई एक अर्काबाट फरक दर्शाउने गरी विकसित भएको स्थिति हो ।संगठनात्मक संस्कृति संगठनात्मक व्यवहारमा प्रदर्शित हुनाले यसले कर्मचारीको व्यवहारलाई मार्गनिर्देशन गर्दछ ।

सकारात्मक संगठनात्मक संस्कार केवल कर्मचारीको व्यक्तिगत गुण होइन, यो प्रणालीको दीर्घकालीन स्थायित्व र समाजमा विश्वास सुनिश्चित गर्ने आधार हो। नेपालमा अस्थिर राजनीतिक परिस्थिति र पार्टी आन्तरिक द्वन्द्वका बाबजुद प्रशासनिक प्रणालीलाई सक्षम बनाउन सकिन्छ भने, त्यो सकारात्मक संस्कारको माध्यमबाट सम्भव हुन्छ। यसका लागि नीति स्तरमा प्रशिक्षण, मूल्य आधारित नेतृत्व, र निष्पक्ष मूल्याङ्कन प्रविधि लागू गर्न जरुरी छ।

वर्तमान राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक अपेक्षालाई मध्यनजर गर्दै, सकारात्मक संस्कारलाई सुधारको केन्द्रमा राख्नु नेपालको शासनलाई प्रभावकारी र जनतामुखी बनाउन महत्वपूर्ण छ।अन्ततः, सकारात्मक संगठनात्मक संस्कार केवल कर्मचारीको व्यक्तिगत गुण होइन, यो प्रणालीको दीर्घकालीन स्थायित्व र समाजमा विश्वास सुनिश्चित गर्ने आधार हो। नेपालमा अस्थिर राजनीतिक परिस्थिति, पार्टी आन्तरिक द्वन्द्व, र आर्थिक दबाबका बाबजुद प्रशासनिक प्रणालीलाई सक्षम बनाउन सकिन्छ भने, त्यो सकारात्मक संस्कारको माध्यमबाट सम्भव हुन्छ। यसका लागि नीति स्तरमा प्रशिक्षण, मूल्य आधारित नेतृत्व, पुरस्कार र प्रोत्साहन प्रणाली, र निष्पक्ष मूल्याङ्कन प्रविधि लागू गर्न जरुरी छ।

संगठनात्मक संस्कृतिमा परिवर्तनका लागि कर्मचारीहरूको सोच र व्यवहारलाई बदल्नु आवश्यक छ। यसको लागि प्रभावकारी नेतृत्व र योजनाबद्ध परिवर्तन रणनीतिहरूको आवश्यकता पर्छ। सार्वजनिक संगठनहरूले नयाँ जिम्मेवारी र चुनौतीहरूलाई सामना गर्नका लागि आफ्नी संस्कृति गतिशील र अनुकूलनशील बनाउनुपर्छ, जसले संगठनलाई समय र परिस्थितिको अनुसार अनुकूलन गर्न मद्दत पुर्याउँछ। यसरी, सकारात्मक र उत्तरदायित्वपूर्ण संस्कृति निर्माण गर्दा संगठन सार्वजनिक सेवामा उत्कृष्टता र प्रभावकारिता प्राप्त गर्न सक्षम हुन्छ।

 (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)