गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

शासन प्रणालीको सुदृढीकरण र संवर्द्धनमा जनचेतना अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो। जब नागरिकहरू आफ्नो अधिकार, कर्तव्य, कानुनी व्यवस्था र सार्वजनिक नीतिहरूबारे सचेत हुन्छन्, तब उनीहरू शासन प्रक्रियामा सक्रिय सहभागिता जनाउन सक्षम हुन्छन्। जनचेतनाले पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सुशासनलाई प्रवर्द्धन गर्दछ, किनकि सचेत नागरिकहरूले सरकारका गतिविधिहरूको निगरानी गर्छन् र आवश्यक परेमा प्रश्न उठाउँछन्। यसले भ्रष्टाचार न्यूनीकरण, सेवाप्रवाहमा सुधार र नीतिगत निर्णयहरूको गुणस्तर वृद्धि गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। साथै, जनचेतनायुक्त समाजमा कानूनको पालना उच्च हुन्छ र सामाजिक अनुशासन बलियो बन्छ। त्यसैले, प्रभावकारी र दिगो शासन प्रणालीको निर्माणका लागि शिक्षा, सूचना प्रवाह र नागरिक सशक्तीकरणमार्फत जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु अपरिहार्य मानिन्छ।

जनचेतनाको विकास र समाजमा रहेको विश्वासको तहबीच घनिष्ठ अन्तरसम्बन्ध हुन्छ। जहाँ समाजमा पारस्परिक विश्वास उच्च हुन्छ, त्यहाँ नागरिकहरू खुला रूपमा सूचना आदान–प्रदान गर्छन्, सार्वजनिक सरोकारका विषयमा बहस गर्छन् र सामूहिक हितका लागि सक्रिय सहभागिता जनाउँछन्, जसले जनचेतनालाई द्रुत रूपमा विस्तार गर्छ। उच्च विश्वासयुक्त समाजमा राज्यप्रति भरोसा हुने भएकाले सरकारी सन्देश, नीति र कार्यक्रमहरू सजिलै ग्रहण गरिन्छन् र व्यवहारमा पनि उतारिन्छन्। विपरीत रूपमा, कम विश्वास भएको समाजमा सूचना प्रति शंका, अफवाह र निष्क्रियता बढ्छ, जसले जनचेतनाको विकासलाई अवरुद्ध बनाउँछ। यसर्थ, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, समावेशिता र निष्पक्ष व्यवहारमार्फत समाजमा विश्वासको स्तर अभिवृद्धि गर्न सकियो भने जनचेतना स्वतः सुदृढ हुँदै जान्छ र यसले प्रभावकारी शासन प्रणाली निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

जन विश्वास नै असल शासनको आधार हो।उच्च जन विश्वासले  प्रभावकारी शासन निर्माणमा सहयोग  गर्दछ भने कम विश्वासले  कमजोर शासन तर्फ धकेलिदिन्छ ।यसर्थ शासन प्रणाली सफल बनाउन केवल कानुन र संरचना मात्र होइन, समाजमा विश्वासको स्तर बढाउनु पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ। केवल कडा कानून बनाएर मात्र होइन, समाजमा विश्वास निर्माण गरेर मात्र दीगो रूपमा कानूनको पालना सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

विश्वासको स्तर आधारमा आधारमा समाजका प्रकारहरु

• उच्च विश्वासयुक्त समाज ( Highly Trusted Society)
• मध्यम विश्वासयुक्त समाज (Moderately Trusted Society)
• न्यून विश्वासयुक्त समाज (Low Trusted Society)
• अविश्वासयुक्त वा कमजोर समाज (Distrustful / Fragile Society)

उच्च विश्वासयुक्त समाज ( Highly Trusted Society)

उच्च विश्वासयुक्त समाज ले त्यस्तो समाजलाई जनाउँछ जहाँ मानिसहरूबीच आपसी विश्वास  अत्यन्त उच्च स्तरमा हुन्छ। यस प्रकारको समाजमा नागरिकहरूले एक-अर्कामाथि, सरकारी संस्थामाथि, र सामाजिक प्रणालीमाथि भरोसा गर्छन्।

उच्च विश्वासयुक्त समाज का  विशेषताहरू:

• आपसी विश्वास

मानिसहरू एक-अर्कासँग डर वा शंका बिना व्यवहार गर्छन्।

• कम भ्रष्टाचार

सरकारी तथा निजी क्षेत्र दुवैमा पारदर्शिता र इमानदारी उच्च हुन्छ जसवाट भ्रष्टाचारको संभावनम कम रहन्छ ।

• बलियो संस्थागत प्रणाली

कानुन, नियम, र संस्थाहरूले प्रभावकारी र निष्पक्ष रूपमा काम गर्छन् वा काम गर्न पाउंछन् यसमा कसैको अनाधिकृत हस्तक्षेप रहदैन।

• सामाजिक सहकार्य

नागरिकहरू सामूहिक हितका लागि सहकार्य गर्न रुचाउंछन्।

• आर्थिक विकासमा सहयोग

विश्वास उच्च हुँदा व्यापार, लगानी र नवप्रवर्तनमा सहजता हुन्छ।

• कम कारोवार लागत

धेरै कागजी प्रक्रिया वा निगरानीको आवश्यकता कम हुन्छ, किनकि  सवैमा विश्वासको वातावरण रहेको हुन्छ।

• परिपालनाको सतर्कता

कानून नीति नियमको परिपालनामा हुने सहजता भन्दा उल्लंघन गर्दा हुने जरिवाना र हैरानी जटिल हुने हुदा कानून नीति नियमको परिपालना गर्न सवैमा तत्परता हुन्छ।

यसरी उच्च विश्वासयुक्त समाज यस्तो समाज हो जहाँ विश्वास नै विकासको आधार हुन्छ। यस्तो समाजमा शासन प्रभावकारी हुन्छ, सामाजिक सद्भाव बलियो हुन्छ, र आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सजिलो हुन्छ। समाजको गुणस्तर र विकासको स्तर विश्वाससँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ। समाजमा जति विश्वास उच्च हुन्छ, त्यति नै समाज स्थिर, समृद्ध र सहकार्यपूर्ण हुन्छ; जति विश्वास कम हुन्छ, त्यति नै अस्थिरता, भ्रष्टाचार र द्वन्द्व बढ्छ।

• यस्तो समाजमा नागरिकहरूबीच र राज्यप्रति उच्च भरोसा हुन्छ।
• पारदर्शिता र सुशासन बलियो हुन्छ
• भ्रष्टाचार न्यून हुन्छ
• सामाजिक सहकार्य उच्च हुन्छ
• उदाहरणका लागि डेनमार्क नर्ने  लगायत युरोपका देशहरु र अमेरिका

मध्यम विश्वासयुक्त समाज (Moderately Trusted Society)

• यस्तो समाजमा विश्वास मध्यम स्तरको हुन्छ।
• केही क्षेत्रमा विश्वास हुन्छ, केहीमा शंका हुन्छ
• यसर्थ शंङ्का रहेका क्षेत्रहरुमा संस्थागत सुधारको आवश्यकता रहन्छ
• विकासको धेरै सम्भावना हुन्छ तर चुनौती पनि रहेका हुन्छन्
• धेरै विकासशील देशहरू यस समूहमा पर्छन्

न्यून विश्वासयुक्त समाज  (Low Trusted Society)

• यस प्रकारको समाजमा आपसी विश्वास कमजोर हुन्छ।
• भ्रष्टाचार र अनियमितता बढी हुन्छ
• सरकारी संस्थाप्रति विश्वास कम हुन्छ
• व्यक्तिगत स्वार्थ प्रधान हुन्छ
• द्वन्द्वग्रस्त वा अस्थिरता रहेका देशहरू र अविकसित देशहरु

अविश्वासयुक्त वा कमजोर समाज  (Distrustful / Fragile Society)

यो सबैभन्दा कमजोर अवस्था हो जहाँ:

• आपसी अविश्वास अत्यधिक हुन्छ
• सामाजिक विभाजन (जाति, धर्म, राजनीतिको आधारमा) गहिरो हुन्छ
• शासन प्रणाली कमजोर हुन्छ
• द्वन्द्वग्रस्त देशहरू
• समाजको स्वरुपले शासन प्रणालीमा पार्ने प्रभाव

शासन प्रणालीको प्रभावकारिता र विश्वासयुक्त समाजको अन्तरसम्बन्ध

उच्च विश्वासयुक्त समाज

• शासन अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ
• नागरिकहरू नियम–कानुन स्वेच्छाले पालना गर्छन्
• सरकारप्रति उच्च भरोसा हुने भएकाले नीतिहरू सजिलै कार्यान्वयन हुन्छन्
• भ्रष्टाचार न्यून र पारदर्शिता उच्च हुन्छ
• सार्वजनिक सेवा प्रवाह छिटो र गुणस्तरीय हुन्छ
• यस्तो समाजमा शासन प्रणाली Efficient, Accountable र Responsive हुन्छ।

मध्यम विश्वासयुक्त समाज

• शासन प्रणाली आंशिक रूपमा प्रभावकारी हुन्छ
• केही क्षेत्रमा राम्रो काम हुन्छ, केहीमा कमजोरी रहेको कुन्छ
• नागरिक र सरकारबीच कहिलेकाहीँ अविश्वास देखिन्छ
• नीतिहरू कार्यान्वयन गर्न थप प्रयास र निगरानी आवश्यक हुन्छ
• सीमित क्षेत्रहरुमा सुधार आवश्यक हुन्छ।

न्यून विश्वासयुक्त समाज

• शासन प्रणाली कमजोर र अप्रभावकारी हुन्छ
• नागरिकहरू नियम पालना गर्न अनिच्छुक हुन्छन्
• भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र अनियमितता बढी हुन्छ
• सरकारप्रति विश्वास कम हुँदा नीतिहरू असफल हुने सम्भावना बढी हुन्छ
• शासन Inefficient र Weak हुन्छ।

अविश्वासयुक्त समाज

• शासन प्रणाली प्रायः असफल हुन्छ
• कानुनको शासन कमजोर हुन्छ
• सामाजिक द्वन्द्व, अस्थिरता र हिंसा बढी हुन्छ
• राज्यको वैधता (legitimacy) माथि प्रश्न उठिरहन्छ
• यस्तो अवस्थामा प्रभावकारी शासन सम्भव हुन कठिन हुन्छ।

समाजको विश्वासको स्तर  अनुसार कानूनको परिपालना

उच्च विश्वासयुक्त समाज

• कानून स्वेच्छाले (voluntarily) पालना गरिन्छ
• दण्डको डरभन्दा नैतिकता र जिम्मेवारीको भावना बढी हुन्छ
• प्रहरी वा निगरानीको आवश्यकता कम पर्छ
• Rule of Law व्यवहारमै स्थापित हुन्छ
• उच्च स्तरको कानून परिपालना रहन्छ

मध्यम विश्वासयुक्त समाज

• कानूनको परिपालना बढी हुन्छ, यदाकदा उल्लंघन हुन सक्दछ
• उल्लंघनका क्षेत्रहरुमा दण्ड र निगरानी आवश्यक पर्छ
• नागरिकको व्यवहार मिश्रित (mixed compliance) हुन्छ
• संवेदनशील क्षेत्रको पहिचान गरि केही क्षेत्रमा कडाइ, केहीमा लचकता आवश्यक पर्दछ
• मध्यम स्तरको कानून परिपालना हुने गर्दछ

न्यून विश्वासयुक्त समाज

• कानून प्रायः डर, दबाब वा स्वार्थका आधारमा मात्र पालना हुन्छ
• नियम तोड्ने प्रवृत्ति बढी हुन्छ
• भ्रष्टाचारका कारण कानून समान लागू नहुने समस्या देखिन्छ
• “Selective enforcement” देखिन्छ
• समग्रमा कानूनको परिपालना कमजोर हुने गर्दछ

अविश्वासयुक्त समाज

• कानूनको पालना कमजोर हुन्छ
• राज्यको नियन्त्रण कमजोर हुन्छ
• व्यक्ति वा समूह आफ्नै नियममा चल्ने अवस्था रहन्छ
• अराजकता (lawlessness) को स्थिति हुन सक्छ
• अत्यन्त न्यून वा शून्य कानून परिपालना हुने गर्दछ

समाजको विश्वासको तह कसरी माथि पुर्याउन सकिन्छ

कानूनको शासन (Rule of Law) सुदृढ बनाउने

• सबैलाई समान रूपमा कानून लागू गर्ने (No Favoritism)
• स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्यायपालिका
• दण्डहीनता (Impunity) अन्त्य गर्ने
• यसले नागरिकमा “न्याय हुन्छ” भन्ने विश्वास बढ्छ

पारदर्शिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रण

• सार्वजनिक खर्च र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता
• विद्युतीय शासन (Digital Governance) को प्रयोग
• सशक्त निगरानी निकाय
• यसले सरकारप्रति विश्वास क्रमशः बढाउंदै जान्छ

उत्तरदायी र जवाफदेही शासन  निर्माण

• सार्वजनिक पदाधिकारीलाई जिम्मेवार बनाउने
• काम नगर्ने वा अधिकार दुरुपयोग गर्नेहरूलाई निर्मम कारबाही गर्ने
• नागरिकलाई गुनासो गर्ने र न्याय पाउने अवसर
• यसले शासन प्रणाली विश्वसनीय बनाउनमा सहयोग गर्दछ

समावेशीता र समान अवसरको व्यवस्था

• जाति, वर्ग, लिङ्ग, क्षेत्र आदिमा समान व्यवहार गर्ने
• सबैलाई अवसर र सेवा पहुँच सुनिश्चित गर्ने
• विभेद र बहिष्करण अन्त्य गर्ने
• सामाजिक एकता (social cohesion) र सद्भाव बढाउंछ

गुणस्तरीय सार्वजनिक सेवाको सुनिश्चितता

• छिटो, सरल र प्रभावकारी सेवा प्रवाह
• सेवामा सम्मानजनक व्यवहार
• डिजिटल सेवा विस्तार

नागरिक सहभागिता

• नीतिनिर्माणमा नागरिकको सहभागिता बढाउने
• स्थानीय तहमा जनसुनुवाइ, सार्वजनिक बहस गर्ने
• नागरिक समाज र सञ्चार माध्यमको सकारात्मक सक्रियता बढाउने

शिक्षा र नैतिक मूल्य विकास

• विद्यालयदेखि नै इमानदारी, जिम्मेवारी र नागरिकता शिक्षा को व्यवहारिक ज्ञान दिने
• सामाजिक मूल्य (social capital) निर्माण गर्ने
• सचेत र जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्ने
• दीर्घकालीन रूपमा विश्वास संस्कृतिको विकास गर्ने

अवसरको सिर्जना र समान्यायिक वितरण

• रोजगारी सिर्जना गर्ने
• गरिबी न्यूनीकरण गर्ने
• क्षेत्रीय असमानता घटाउने
• शिक्षा स्वास्थ्य र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने
• योग्यता प्रणालीको अवलम्बन गर्ने

द्वन्द्व समाधान र सामाजिक मेलमिलाप

• विगतका द्वन्द्वहरूको न्यायोचित समाधान गर्ने
• सत्य, मेलमिलाप र पुनर्स्थापना प्रक्रियालाई निरन्तरता दिने
• संवाद र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्ने
• यसले विभाजन घटाएरर विश्वास पुनःस्थापित हुन्छ

उदाहरणीय नेतृत्व

• इमानदार, नैतिक र दूरदर्शी नेतृत्व
• नेतृत्वले नै व्यवहारबाट विश्वास देखाउने
• Lead by Example
• नागरिकले नेतृत्वबाट प्रेरणा लिन्छन्

जन विश्वास नै असल शासनको आधार हो।उच्च जन विश्वासले  प्रभावकारी शासन निर्माणमा सहयोग  गर्दछ भने कम विश्वासले  कमजोर शासन तर्फ धकेलिदिन्छ ।यसर्थ शासन प्रणाली सफल बनाउन केवल कानुन र संरचना मात्र होइन, समाजमा विश्वासको स्तर बढाउनु पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ। केवल कडा कानून बनाएर मात्र होइन, समाजमा विश्वास निर्माण गरेर मात्र दीगो रूपमा कानूनको पालना सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। Moderately वा Low Trusted Society लाई माथि लैजान कुनै एक उपाय मात्र पर्याप्त हुँदैन। यो संस्थागत सुधार  सामाजिक मूल्य  आर्थिक अवसर  नेतृत्वको ईमानदारी को संयोजनवाट मात्र संभव छ ।  जनचेतना र समाजमा विद्यमान विश्वासको तहबीच परस्पर निर्भर र सुदृढ सम्बन्ध रहन्छ। जनचेतनाले नागरिकहरूलाई आफ्नो अधिकार, कर्तव्य, सार्वजनिक नीति र शासन प्रक्रियाबारे बुझ्ने क्षमता दिन्छ, जसले उनीहरूलाई जिम्मेवार र सक्रिय बनाउँछ। यस्तो सचेत सहभागिताले शासन प्रणालीमा पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बढाउँछ, जसको परिणामस्वरूप नागरिकहरूको राज्यप्रति विश्वास क्रमशः वृद्धि हुन्छ।

अर्कोतर्फ, समाजमा विश्वासको स्तर उच्च हुँदा सूचना सहज रूपमा प्रवाह हुन्छ, संस्थाप्रति भरोसा कायम हुन्छ र नागरिकहरू सार्वजनिक विषयमा संलग्न हुन प्रेरित हुन्छन्, जसले जनचेतनालाई अझ मजबुत बनाउँछ। तर विश्वास न्यून भएको अवस्थामा शंका, अफवाह र निष्क्रियता बढ्ने भएकाले जनचेतनाको विस्तार अवरुद्ध हुन्छ। यसरी हेर्दा, जनचेतना र सामाजिक विश्वास एकअर्कालाई सुदृढ पार्ने चक्र (Virtuous  Cycle) का रूपमा कार्य गर्छन्—जहाँ जनचेतना बढे विश्वास बढ्छ र विश्वास बढे जनचेतना अझ विस्तार हुन्छ। त्यसैले दिगो सुशासनका लागि यी दुबै पक्षलाई सँगसँगै सुदृढ बनाउनु आवश्यक हुन्छ।