गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

के झोले हुनै पर्दछ ? कवितामा सामाजिक अन्याय र नैतिक विचलनको भण्डाफोर

छवि वैरागी घिमिरे नेपाली साहित्यमा विशेषतः व्यङ्ग्य, छन्द र सामाजिक चेतनासहितको कवितात्मक अभिव्यक्तिका लागि परिचित सशक्त स्रष्टा हुन्। उनको लेखन समाजको गहन अध्ययन, राजनीतिक चेतना र मानव व्यवहारको सूक्ष्म विश्लेषण पनि हो।

उनको कवितामा परम्परागत छन्द शिल्पको उत्कृष्ट प्रयोग देखिन्छ, विशेषतः शार्दूलविक्रीडित जस्ता छन्दहरूमा उनले आधुनिक सामाजिक यथार्थलाई जीवन्त बनाउने क्षमता देखाएका छन्। उनले शब्दलाई चेतना जगाउने उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्छन्।

घिमिरेको साहित्यिक दृष्टि स्पष्ट र निर्भीक छ। उनी समाजमा व्याप्त अन्याय, ढोंग, शक्ति-केन्द्रित व्यवहार र नैतिक विचलनलाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा उजागर गर्छन्। उनका कविताहरूले पाठकलाई मात्र मनोरञ्जन दिँदैनन्, बरु आत्मचिन्तन गर्न बाध्य बनाउँछन्।

उनको लेखनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष दार्शनिक गहिराइ हो। उनी मानव अस्तित्व, सत्य, सत्ता र नैतिकताको सम्बन्धलाई प्रश्न गर्छन्। उनका पंक्तिहरूमा कहिले समाजको पीडा बोल्छ, कहिले आत्माको मौनता। साहित्यिक रूपमा उनी समकालीन नेपाली काव्य परम्परामा एक सचेत र जिम्मेवार स्वरका रूपमा स्थापित छन्।

घिमिरेलाई नेपाली साहित्यमा एक निर्भीक, चेतनशील र दार्शनिक कवि रूपमा उच्च सम्मानका साथ लिन सकिन्छ, जसले कविता मार्फत समाजलाई दर्पण देखाउने साहस गरेका छन्। साथै उनी सुन्दरहरैँचा कला साहित्य विकास समितिका संस्थापक अध्यक्ष हुन्।उनी स्थानीय कला, साहित्य र संस्कृतिको विकासमा सक्रिय रूपमा योगदान पुर्‍याउँदै आएका छन्। उनको नेतृत्वमा साहित्यिक गतिविधि, सिर्जनात्मक कार्यक्रम र सांस्कृतिक संरक्षणका कामहरू अघि बढाइएका छन्। यसले सुन्दरहरैँचा क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ सशक्त बनाउन मद्दत गरेको छ।

घिमिरेको “के झोले हुनै पर्दछ ?” कविता सत्ता, नैतिकता र मानव चेतना माथिको प्रश्न हो। यसले बाहिरी व्यवहारलाई मात्र होइन, भित्री विवेकलाई पनि हल्लाउँछ। प्रत्येक पंक्तिमा व्यङ्ग्य छ, पीडा छ र मौन दार्शनिक प्रश्न पनि छ। यो कविताले समाजको यथार्थलाई चिरफार गर्दै आत्मा र विवेकबीचको द्वन्द्व देखाउँछ।

“सेवा मानव धर्मकर्म जति छन् संस्कार ती मासिए” भन्ने पंक्तिले समाजको गहन नैतिक क्षयलाई अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा उजागर गर्छ। यहाँ सेवा केवल सामाजिक व्यवहार होइन, मानवताको मूल चेतना हो। जब सेवा हराउँछ, तब मानव सम्बन्धहरू औपचारिकता मात्र बन्न थाल्छन्।

संस्कार मासिनु बाहिरी परिवर्तन होइन, यो भित्री चेतनाको पतन हो। मानिस बाहिरबाट आधुनिक देखिए पनि, भित्रबाट संवेदनशीलता गुमाउन थाल्छ। यहीँबाट समाजमा दूरी बढ्छ र सहअस्तित्व कमजोर हुन्छ।

दार्शनिक रूपमा, यो पंक्ति देखाउँछ कि सभ्यता विकासको मापन मात्र होइन, नैतिक चेतनाको अवस्था हो। जहाँ सेवा हुन्छ, त्यहाँ मानवता हुन्छ जहाँ सेवा हराउँछ, त्यहाँ  संरचना मात्र बाँकी रहन्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले, सेवा आत्माको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हो। जब यो रोकिन्छ, तब आत्मा र व्यवहारबीचको सम्बन्ध टुट्छ। मानिस बाँच्न थाल्छ, तर अनुभूति गर्न छोड्छ। यदि संस्कार मासियो भने समाजको बाहिरी स्वरूप बाँकी रहे पनि, उसको भित्री आत्मा हराइसकेको हुन्छ।

“सच्चा सेवक उच्च चेत जनका पातालमा भासिए” भन्ने पंक्तिमा समाजको मौन पीडा र नैतिक विडम्बनाको गहन स्वर सुनिन्छ। यहाँ सच्चा सेवकहरू ती हुन् जो सेवा गर्छन् बिना स्वार्थ, तर तिनै अक्सर दृश्यबाट हराइन्छन्। यो राजनीतिक असन्तुलन मात्र होइन, यो मूल्य र शक्तिबीचको पुरानो द्वन्द्व हो।

यस भावलाई विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा विलियम ब्लेकका पंक्तिहरूझैँ देखिन्छ, जहाँ उनले शुद्ध आत्मा र भ्रष्ट समाजबीचको दूरी देखाएका छन्। त्यस्तै पर्सी बिश शेलीले पनि “अस्वीकृत विश्वका विधायकहरू” भनेर साँचो कवि र स्रष्टाहरूलाई समाजले नदेखे पनि उनीहरूको आत्मिक प्रभावलाई उच्च स्थान दिएका छन्।

तर यहाँको स्वर अझ बढी स्थानीय र तीक्ष्ण छ। सत्य यहाँ  नदेखिने मात्र होइन, दबाइने स्थिति पनि हो। सेवा गर्नेहरूलाई स्थान नदिनु समाजको संरचनात्मक कमजोरी हो, जहाँ शक्ति प्रायः सत्यभन्दा ठूलो देखिन्छ।

आध्यात्मिक रूपमा, यो पंक्ति भन्छ सत्य कहिल्यै हराउँदैन, केवल तल धकेलिन्छ। तर समयको गहिराइमा त्यही दबिएको सत्य फेरि उज्यालो बनेर उठ्छ। यसरी यो कविता मौन साधकहरूको अस्तित्व, समाजको अन्धोपन र आत्मिक न्यायको अनन्त प्रतीक्षालाई एकैसाथ समेट्छ।

“दोषी न्याय किनेर लिन्छ सहजै निर्दोष जो मर्दछ” भन्ने पंक्तिमा न्यायको गहन विडम्बना अत्यन्त तीक्ष्ण रूपमा प्रकट हुन्छ। यहाँ न्याय कुनै निष्पक्ष सत्यको प्रतीक होइन, बरु शक्ति र पैसाले चल्ने संरचना जस्तो देखिन्छ। दोषीहरू सजिलै न्यायलाई आफ्नो पक्षमा मोड्छन्, जबकि निर्दोषहरू आवाजविहीन भएर हराउँछन्। यो  सामाजिक आलोचना मात्र होइन, यो नैतिक र आध्यात्मिक संकट हो। जब सत्य किनबेचको वस्तु बन्छ, तब न्यायको मूल आत्मा नै कमजोर हुन्छ। यस अवस्थामा कानून त रहन्छ, तर न्याय हराउन थाल्छ।

दार्शनिक रूपमा, यो पंक्ति धर्म र अधर्मबीचको असन्तुलन देखाउँछ। धर्म यहाँ धार्मिक अर्थमा होइन, सत्य र नैतिकताको रूपमा बुझिन्छ। जब अधर्म बलियो हुन्छ, सत्य मौन हुन्छ, तर हराउँदैन। यस पंक्तिले सामाजिक संरचना बाहिरबाट व्यवस्थित देखिए पनि, भित्रबाट असमान हुन सक्छ। न्याय जब मूल्यमा बदलिन्छ, तब मानवता जोखिममा पर्छ भन्ने देखाउँछ। तर गहन सत्य यो पनि हो निर्दोषको मौनता अन्त्य होइन। समय एक अदृश्य न्यायाधीश हो, जसले ढिलो भए पनि सत्यलाई पुनः स्थापित गर्छ।

“आफ्नो काम बनाउने नियतमा झोले हुनै पर्दछ” भन्ने पंक्तिमा घिमिरेले अत्यन्त तीक्ष्ण सामाजिक व्यङ्ग्य प्रस्तुत गरेका छन्। यहाँ ‘झोले’ केवल व्यक्ति होइन, सम्झौतामा बाँधिएको चेतनाको प्रतीक हो जहाँ विवेकभन्दा सम्बन्ध ठूलो हुन्छ र सत्यभन्दा स्वार्थ शक्तिशाली हुन्छ।

यो पंक्तिको व्यङ्ग्य शैली नेपाली साहित्यका अग्रज व्यङ्ग्यकार भैरव अर्यालको परम्परासँग मिल्दोजुल्दो छ, जसले समाजको दोहोरो चरित्रलाई हास्यभित्र गहन आलोचनासहित प्रस्तुत गरेका थिए। त्यस्तै, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मानवतावादी दृष्टिले हेर्दा यहाँको पीडा पनि मानव स्वाभिमान र नैतिकताको क्षयसँग सम्बन्धित देखिन्छ।

तर घिमिरेको स्वर अझ बढी प्रत्यक्ष र कटाक्षपूर्ण छ। यहाँ समाजमा सफल हुनका लागि अनुकूलता र सम्झौताको दबाब देखाइन्छ। यो  व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन, संरचनागत संस्कृतिको परिणाम हो।

दार्शनिक रूपमा, यो पंक्तिले प्रश्न गर्छ यदि अस्तित्व नै सम्झौतामा आधारित छ भने स्वतन्त्रता कहाँ बाँकी रहन्छ? व्यङ्ग्य यहाँ हास्य होइन, चेतावनी हो। यो पंक्ति नेपाली व्यङ्ग्य परम्परामा एउटा ऐना बनेर उभिन्छ, जसले समाजलाई आफ्नै अनुहार हेर्न बाध्य बनाउँछ। कहिलेकाहीँ असहज, तर आवश्यक सत्यसहित।

“के हुन्छन् जनवाद पक्षधरमा ती घारका माहुरी ?” भन्ने पंक्तिमा कविले विचारधाराभित्रको जीवनशून्यता र संगठनभित्रको आत्महीनतालाई  प्रतीकात्मक शैलीमा प्रश्न गरेका छन्। यहाँ ‘घारका माहुरी’ संरचित आन्दोलन, समूह र विचारधाराका प्रतिनिधि हुन्। बाहिरबाट हेर्दा तिनीहरू संगठित, सक्रिय र अनुशासित देखिन्छन्, तर कविले भित्रको प्रश्न उठाउँछन् के त्यहाँ साँचो जीवन छ? के त्यहाँ आत्मिक मिठास बाँकी छ?

यो प्रश्न विश्व साहित्यमा टी. एस. इलियटको “होलो मेन”जस्तो शून्यता बोधसँग मिल्दोजुल्दो छ, जहाँ संरचना छ तर आत्मा हराएको छ। त्यस्तै विलियम वर्ड्सवर्थले प्रकृतिमा जीवनको सजीवता खोजेझैँ यहाँ कविले विचारधाराभित्र हराएको जीवन खोजिरहेका छन्।

तर घिमिरेको स्वर अझ बढी व्यङ्ग्यात्मक छ। माहुरी छन्, घार छ, तर रस छैन। यो नै आधुनिक संगठनको विरोधाभास हो। यहाँ विचारधारा बाँचिरहेको छ, तर भावना कमजोर भएको छ।

दार्शनिक रूपमा, यो पंक्तिले संगठन जीवन होइन, यदि त्यसमा चेतना छैन भने, बाहिरी एकता पर्याप्त छैन, भित्री मिठास आवश्यक हुन्छ भन्ने देखाउँछ। ।

कविताको “के बज्छन् र समाजवाद गुटमा सङ्गीतका बाँसुरी ?” भन्ने पंक्तिमा  व्यङ्ग्यात्मक दर्शन लुकेको छ। यहाँ बाँसुरी विचारधाराको प्रतीक हो। विचार छ, तर संगीत छैन अर्थात् सिद्धान्त छ, तर जीवन्तता हराएको छ। संरचना छ, तर आत्मा छैन अर्थात् संगठन छ, तर संवेदना र नैतिक ऊर्जा कमजोर छ। यो पंक्तिले विचारधाराको बाहिरी आवरण र भित्री रिक्तता बीचको गहन अन्तर उजागर गर्छ। यसले देखाउँछ कि कुनै पनि व्यवस्था शब्द र घोषणाले मात्र होइन, जीवन्त अनुभूति र मानवीय संवेदनाले मात्र पूर्ण हुन्छ।

कविताको “पार्टीको हनुमान व्यक्ति नभए भड्खालामा झर्दछ” भन्ने पंक्तिमा गहन सामाजिक व्यङ्ग्य लुकेको छ। यहाँ ‘हनुमान’ प्रतीक रूपमा पूर्ण भक्तिभाव र अन्धअनुशासनको प्रतिनिधित्व गर्छ। विवेकभन्दा आज्ञाकारिता ठूलो बनाइएको अवस्था देखाइन्छ, जहाँ प्रश्न गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ र आदेश पालना नै सत्य ठानिन्छ। यो पंक्तिले सामाजिक संरचनामा स्वतन्त्र सोचको संकट उजागर गर्छ, जहाँ व्यक्ति विचारभन्दा गुट, सत्यभन्दा स्वार्थ र आत्मनिर्णयभन्दा अनुशासनमा बाँधिन्छ। जब विवेक हराउँछ, तब मानिस स्वतन्त्र नागरिक होइन,  अनुयायी मात्र बन्छ।

कविताको “मान्छे बन्न यहाँ खुसामद गरी झोले हुनै पर्दछ” भन्ने पंक्तिले मानव अस्तित्वमाथि नै दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ। के मानवता प्राप्त गर्न झुक्नै पर्ने बाध्यता हो? के आत्मसम्मान त्यागेर मात्र समाजमा स्वीकार्यता सम्भव छ? यो पंक्तिले सत्ता, शक्ति र सम्बन्धको संरचनामा विवेक र आत्मगौरवको संघर्ष देखाउँछ। यहाँ ‘झोले’ सम्झौतामा बाँधिएको चेतनाको प्रतीक हो। कविता प्रश्न गर्छ यदि अस्तित्व नै आत्मत्यागमा आधारित छ भने स्वतन्त्रता कहाँ रहन्छ? यो पंक्तिले नैतिक संकट, सामाजिक दबाब र आत्मपहिचानको द्वन्द्वलाई अत्यन्त तीक्ष्ण रूपमा उजागर गर्छ।

कविताको “हात्ती शासन गर्दछन् त वनमा छैनन् कुनै पक्षमा” भन्ने पंक्तिमा प्रकृतिको निष्पक्ष शासनको गहन प्रतीकात्मक दर्शन लुकेको छ। यहाँ हात्ती शक्ति र अस्तित्वको प्रतिनिधि हुन्, तर उनीहरू कुनै विचारधारा, पार्टी वा गुटमा बाँधिँदैनन्। प्रकृति पक्षपात गर्दैन, उसले केवल अस्तित्व र सन्तुलनको  नियम जान्दछ। तर मानव समाजले शक्ति पाएपछि विभाजन गर्छ, विचारलाई टुक्र्याउँछ र सत्यलाई पक्षीय बनाउँछ।

यस पंक्तिलाई विश्व साहित्यका महान् व्यङ्ग्यकार र दार्शनिकहरूसँग तुलना गर्दा यसको स्वर अझ व्यापक हुन्छ। जर्ज ओरवेलले “एनिमल फार्म” मा शक्ति र विचारधाराको विकृति देखाएझैँ, यहाँ पनि सत्ता र निष्पक्षताको द्वन्द्व देखिन्छ। टोलस्टोयले नैतिक सरलताको खोज गरेझैँ, यहाँ प्रकृतिको सरल न्याय देखिन्छ। तर फरक के छ भने, यो कविता अझ सूक्ष्म छ।यसले प्रकृतिलाई नै अन्तिम न्यायाधीश बनाउँछ। हात्ती कुनै दलको होइन। जंगलको हो। यही नै मानव राजनीति र प्राकृतिक सत्यबीचको मौन व्यङ्ग्य हो। जहाँ शक्ति स्वतन्त्र छ, तर मानिस विचारमा कैद छ।

कविताको “हेरौँ कर्म गरेर सूक्ष्म कमिला पुग्छन् सधैँ लक्ष्यमा” भन्ने पंक्तिमा अत्यन्त सूक्ष्म तर गहन आध्यात्मिक व्यङ्ग्य लुकेको छ। कमिला यहाँ कर्मयोगको मौन गुरु हो। उसले न भाषण दिन्छ, न दर्शन लेख्छ, तर निरन्तर हिँडेर लक्ष्य छुन सिकाउँछ।पंक्तिले मानव सभ्यतामाथि हल्का कटाक्ष पनि गर्छ। मानिस ठूला विचार, ठूला सिद्धान्त र ठूला योजनामा अल्झिन्छ, तर साना कदममा अडिन सक्दैन। कमिला भने विचारविहीन रूपमा होइन, तर अत्यन्त केन्द्रित चेतनासहित निरन्तर अघि बढ्छ।

दार्शनिक रूपमा यो फलको चिन्ता बिना निरन्तर प्रयास भने झै कर्मयोगको शुद्ध रूप हो । गीता भन्छ कर्म गर, तर फलको आसक्तिमा नबस। कमिला यही गीता हो, तर बिना श्लोक, बिना गुरु।कविको व्यङ्ग्य यहाँ यति गहन छ कि मानिस महान विचारक भएर पनि लक्ष्यबाट टाढा हुन्छ, तर कमिला साधारण जीव भएर पनि लक्ष्यमा पुग्छ। शायद प्रकृतिले मानिसलाई सिकाउन चाहेको कुरा यही हो

कविताको “खाली हात लिएर मानिस यहाँ नाङ्‌गै चिता चढ्दछ” भन्ने पंक्तिले जीवनको अन्तिम सत्यलाई अत्यन्त कठोर तर दार्शनिक रूपमा उजागर गर्छ। मृत्यु यहाँ कुनै घटना मात्र होइन, सम्पूर्ण भौतिक यात्राको निष्कर्ष हो, जहाँ मानिसले जम्मा गरेका सबै पद, सम्पत्ति, प्रतिष्ठा र शक्ति अर्थहीन बन्छन्। मानिस जीवनभर जसलाई आफ्नो स्वामित्व ठान्छ, अन्त्यमा त्यो सबैबाट पूर्ण रूपमा अलग हुन्छ।

नेपाली समाजको सन्दर्भमा हेर्दा यहाँ गहन व्यङ्ग्य पनि छ। जीवनभर मानिस सम्पत्ति, पद र सामाजिक छविको पछि दौडिन्छ, कहिलेकाहीँ नैतिकता र मानवता पनि त्यसै दौडमा हराउँछ। तर अन्त्यमा एउटै सत्य बाँकी रहन्छ न कुनै दल, न कुनै पद, न कुनै धनी–गरिबको भिन्नता। चिता सबैलाई समान बनाउँछ। पंक्तिले भौतिकवादमाथि मौन कटाक्ष गर्छ। मानिस समाजमा आफूलाई ठूलो देखाउन अनेक संरचना बनाउँछ, तर अन्तिम क्षणमा ऊ अहंकारविहीन, स्वामित्वविहीन र मौन रूपमा पूर्ण नाङ्गो हुन्छ ।दार्शनिक रूपमा, यो मृत्यु होइन, भ्रमको अन्त्य हो। र यही सत्य सबैभन्दा ठूलो शिक्षा हो जुन जीवनभर बिर्सिइन्छ, तर अन्त्यमा अनिवार्य रूपमा भेटिन्छ।

कविताको “विद्वान् शिक्षक जोसुकै किन नहोस् झोले हुनै पर्दछ” भन्ने पंक्तिमा ज्ञान र सम्झौताको बीचको कटाक्षपूर्ण द्वन्द्व अत्यन्त तीक्ष्ण रूपमा प्रकट हुन्छ। यहाँ विद्वान् शब्द सम्मानको प्रतीक हो, तर ‘झोले’ शब्द व्यङ्ग्यको चक्कु बनेर त्यसै सम्मानमाथि प्रश्न उठाउँछ। यहाँ व्यङ्ग्य गहन छ, किनभने विद्वान् पनि यदि संरचनामा बाँधिए भने उसको ज्ञान स्वतन्त्र होइन, निर्देशित हुन्छ। हास्यको तहमा हेर्दा, यो पंक्ति यस्तो लाग्छ जस्तो कुनै विश्वविद्यालयको प्रोफेसरले पीएचडी थेसिस लेख्दै गर्दा बीचमै “सुपरभिजनको अनुमति बिना विचार परिवर्तन गर्न पाइँदैन” भन्ने नोटिस टाँसिएको होस्।दार्शनिक रूपमा, यो चेतावनी हो। जब ज्ञानले स्वतन्त्रता गुमाउँछ, तब विद्वान् पनि  औपचारिक बौद्धिकता मात्र बन्छ। र त्यहीँबाट सुरु हुन्छ वास्तविक संकट विचारको मृत्यु, तर शब्दहरूको बाँचाइ।

“धेरै छन् गुमनाम साधकहरू बस्छन् कुना कन्दरा” पंक्तिले मौन साधनाको अदृश्य संसारलाई अत्यन्त  सम्मानका साथ उजागर गर्छ। यहाँ साधकहरू प्रसिद्धि, नाम वा पहिचानको खोजीमा छैनन्, बरु आत्मअन्वेषणको यात्रामा हराएका छन्। उनीहरू समाजको प्रकाशमा होइन, मौन अँध्यारोमा बाँचिरहेका छन्, जहाँ बाहिरी प्रशंसा होइन, भित्री शान्ति नै उपलब्धि हो। पंक्तिले एउटा गहन सत्य देखाउँछ। सत्य साधक सधैँ देखिँदैन। समाजले त केवल दृश्य सफलता देख्छ, तर वास्तविक साधना प्रायः अदृश्य हुन्छ। कुना कन्दरामा बस्ने ती मौन आत्माहरू कुनै घोषणा गर्दैनन्, तर उनीहरूको अस्तित्व नै साधनाको प्रमाण हो।

दार्शनिक रूपमा, यो पंक्ति अहंकारविहीन साधनाको प्रतीक हो। जहाँ “म” हराउँछ, त्यहाँ मात्र “सत्य” प्रकट हुन्छ। उनीहरू प्रसिद्धिको संसारबाट टाढा छन्, तर चेतनाको केन्द्रसँग नजिक छन्।व्यङ्ग्यको सानो छाया पनि यहाँ देखिन्छ।जहाँ समाज ठूला नामहरूलाई सम्झन्छ, तर वास्तविक साधकहरूलाई बिर्सिन्छ। तर आध्यात्मिक दृष्टिले, बिर्सिनु नै उनीहरूको विजय हो, किनभने उनीहरू याद गरिन होइन, मुक्त हुन चाहन्छन्। त्यसैले यो पंक्ति मौनताको महिमा हो जहाँ नदेखिनु नै साँचो देखिनु हो र गुमनाम हुनु नै गहन उपस्थितिको प्रमाण हो।

“फेरिन्छन् सरकार गाउँ अगुवा स्रष्टा त्यहीँ छन् खडा” भन्ने पंक्तिले समय र सत्ता परिवर्तनको अस्थिरताबीच केही व्यक्तिहरूको नैतिक स्थिरतालाई अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा उजागर गर्छ। यहाँ सरकार, नेतृत्व र शक्ति संरचना निरन्तर बदलिन्छन्, तर केही मानिसहरू छन् जो परिवर्तनको हावाले पनि हल्लिँदैनन्। उनीहरू पदमा होइन, मूल्यमा टिकेका हुन्छन्। सत्ता क्षणिक हो, तर चरित्र दीर्घ हुन्छ। सरकार आउँछ र जान्छ। गाउँका अगुवा बदलिन्छन्। स्रष्टा पनि कहिलेकाहीँ छायामा पर्छन्, तर केही चेतनशील आत्माहरू आफ्नो स्थानमा अडिग रहन्छन्। यही अडिगता नै वास्तविक नैतिक शक्ति हो।

दार्शनिक रूपमा, यो स्थिरता जडता होइन, जागरूकता हो। किनभने उनीहरू परिस्थितिसँग भाग्दैनन्, तर परिस्थितिभित्र नै सत्यलाई बचाइरहन्छन्। परिवर्तन बाहिर हुन्छ, तर उनीहरूको मूल्यभित्र स्थिरता हुन्छ। व्यङ्ग्यको हल्का छाया पनि यहाँ छ।जहाँ पद र सत्ता बदलिँदा धेरैले दिशा बदल्छन्, तर केही मानिसहरू छन् जो कुनै घोषणा बिना नै आफ्नो विवेकमा उभिइरहन्छन्। उनीहरू नै समाजको अदृश्य मेरुदण्ड हुन्। त्यसैले यो पंक्ति नैतिक दर्शन हो जहाँ स्थायित्व शक्ति होइन, तर मूल्यप्रतिको निष्ठा हो र त्यही निष्ठा नै मानवताको साँचो आधार हो।

“गाए गीत सदैव वर्ग गुटका सम्मानमा पर्दछन्” भन्ने पंक्तिमा कलाको स्वतन्त्र स्वरमाथि परेको अदृश्य दबाब अत्यन्त तीक्ष्ण रूपमा देखिन्छ। यहाँ गीत सौन्दर्यको अभिव्यक्ति होइन, सम्बन्ध र शक्तिको सन्तुलनमा बाँधिएको साधनजस्तो देखिन्छ। कला जसले स्वतन्त्र हुनुपर्ने हो, त्यो कहिलेकाहीँ विचारधारा, गुट र स्वार्थको परिधिभित्र सीमित हुन्छ।कलाकारको सिर्जना प्रेरणाबाट होइन, कहिलेकाहीँ संरचनाबाट पनि निर्देशित हुन्छ। सत्य बोल्ने होइन, स्वीकार्य बोल्ने कुरा प्रशंसित हुन्छ। यहीँ कला र स्वतन्त्रताको बीचमा मौन संघर्ष सुरु हुन्छ।

“गर्दैनन् गुटका खुसामद भने स्रष्टा त्यसै मर्दछन्” भन्ने पंक्तिमा यो पीडा अझ गहन हुन्छ। यहाँ मृत्यु शारीरिक मात्रै होइन, सिर्जनात्मक मृत्यु हो। जब स्रष्टा मौन बनाइन्छ, जब उसको सत्यलाई स्थान दिइँदैन, तब उसको कला बिस्तारै शून्यतामा हराउन थाल्छ।यो सम्पूर्ण सांस्कृतिक संकटको संकेत हो। जहाँ सत्य भन्दा स्वीकृति ठूलो हुन्छ, त्यहाँ सिर्जनशीलता बिस्तारै कमजोर हुन्छ। दार्शनिक रूपमा, यो पंक्ति चेतावनी हो।कला स्वतन्त्र नभए चेतना पनि स्वतन्त्र रहँदैन। र जहाँ चेतना बाँधिन्छ, त्यहाँ मौनता मात्र बाँकी रहन्छ, जुन कहिलेकाहीँ जीवनभन्दा पनि भारी हुन्छ।

“के हान्थ्यो र हिमालमा प्रकृतिले भाला छुरा हम्मर” भन्ने पंक्तिमा प्रकृतिको निष्पक्षता र मौन सत्यको अत्यन्त गहन दर्शन लुकेको छ। यहाँ हिमाल कुनै युद्धभूमि होइन र प्रकृति कुनै आक्रमणकारी पनि होइन। बरु यो अस्तित्वको शुद्ध नियम हो, जहाँ दया र क्रूरता दुवै मानवीय व्याख्या मात्र हुन्। प्रकृति न त पक्ष लिन्छ, न त विरोध गर्छ।

यहाँ भाला, छुरा, हम्मर जस्ता शब्दहरू मानव संघर्षका प्रतीक हुन्। मानिसले प्रकृतिलाई सधैँ युद्धको दृष्टिले हेर्छ, तर प्रकृति स्वयं कुनै युद्धमा छैन। हिमालले न कसैलाई दण्ड दिन्छ, न कसैलाई पुरस्कार। उसले  आफ्नो अस्तित्वलाई निरन्तरता दिन्छ। यही निष्पक्षता नै उसको सर्वोच्च न्याय हो।सत्य भावनात्मक होइन, संरचनात्मक हुन्छ। मानिसले प्रकृतिलाई कठोर वा दयालु भनेर वर्गीकरण गर्छ, तर प्रकृति यी सबै वर्गभन्दा पर छ।

आध्यात्मिक रूपमा हेर्दा, हिमालले मानिसलाई सिकाउँछ कि बाहिरी संसारसँग लड्नु भन्दा पहिले आफ्नो व्याख्याहरूसँग लड्नुपर्छ। किनभने धेरैजसो पीडा प्रकृतिबाट होइन, हाम्रो अपेक्षाबाट जन्मिन्छ।यो पंक्तिले अन्ततः एउटा गहन सत्य उजागर गर्छ।प्रकृति मौन छ, तर न्यायपूर्ण छ। ऊ कसैलाई विशेष व्यवहार गर्दैन, किनभने ऊ स्वयं नै समानताको चरम रूप हो।

यस कविताको आत्मा यहीँ पूर्ण रूपमा प्रकट हुन्छ।मानिसले जब प्रकृतिलाई शत्रु होइन, सत्यको रूपमा बुझ्छ, तब ऊ संघर्षबाट रूपान्तरणतर्फ जान्छ।  कविता भन्छ हिमाल क्रूर होइन, हिमाल दर्पण हो, जसले मानिसलाई उसकै सीमासँग भेट गराउँछ र उसलाई अझ सचेत, नम्र र जागृत बनाउँछ।

“मान्छे चेतनशील हो तर उही आफ्नो हुँदो गर्दछ” भन्ने पंक्तिले मानव चेतनाको विरोधाभासलाई उजागर गर्छ। मानिस जान्दछ, पढ्दछ, भाषण गर्छ, नैतिकताको पाठ पनि सुनाउँछ, तर अन्त्यमा अक्सर आफ्नै स्वार्थको वरिपरि घुमिरहन्छ। चेतना छ, तर प्रयोग सीमित छ। विवेक छ, तर सुविधा ठूलो हुन्छ। यहीँ कविको व्यङ्ग्य सुरु हुन्छ।

नेपाली समाज र राजनीतिमा यो दृश्य धेरै परिचित छ। चुनावअघि आदर्शका भाषणहरू गुञ्जिन्छन्, तर सत्ता पुगेपछि विचारधारा भन्दा कुर्सीको उचाइ महत्त्वपूर्ण बन्न थाल्छ। मानौँ सिद्धान्तहरू चुनावी पोस्टरजस्तै हुन् ,वर्षा लागेपछि आफैं झर्छन्।

“जस्तै होस् गुण ज्ञानपूर्ण मनुवा झोले हुनै पर्दछ” भन्ने पंक्तिमा व्यङ्ग्य अझ तीक्ष्ण देखिन्छ। यहाँ ज्ञानवान् मानिस पनि अन्ततः संरचनाको अगाडि झुक्न बाध्य भएको देखिन्छ। यो स्थिति जहाँ आदर्शको नाममा सुरु भएको आन्दोलन अन्त्यमा शक्ति र नियन्त्रणको खेलमा बदलिन्छ।

हास्यको तहमा हेर्दा, यो पंक्ति यस्तो लाग्छ—मानौँ विश्वविद्यालयमा सुनौलो पदक जितेको विद्वान् पनि अन्ततः “कुन गुटको मान्छे?” भन्ने अन्तर्वार्तामा फेल भइरहेको होस्। यहाँ डिग्रीभन्दा सम्बन्ध ठूलो हुन्छ।

“ती कुत्ता नृप बन्दछ्न् डगरमा आफ्ना इलाका तिर” भन्ने पंक्तिमा शक्ति र स्वार्थको पशुवत रूप देखिन्छ। सडकका कुकुरहरू आफ्नो क्षेत्र जोगाउन भुक्छन्, राजनीतिमा पनि त्यस्तै “इलाका” को संस्कृति देखिन्छ पद, पहुँच र प्रभावको क्षेत्र। यो व्यङ्ग्य जोनाथन स्विफ्टको शैली सम्झाउने खालको छ, जहाँ मानव सभ्यता कहिलेकाहीँ अत्यन्त सभ्य देखिए पनि भित्रबाट आदिम प्रवृत्तिले चलिरहेको हुन्छ।

“राम्रो होस् फलफूल मिष्ट गुलियो पाकेर त्यो झर्दछ” भन्ने पंक्तिमा जीवनको क्षणभंगुरता र प्रकृतिको अनिवार्य नियम अत्यन्त गहिरो रूपमा व्यक्त भएको छ। फल जति मिठो भए पनि, पाकेपछि झर्छ। यही प्रकृतिको सत्य हो। शक्ति, सौन्दर्य, पद, प्रसिद्धि वा अहंकार केही पनि स्थायी छैन।

यो दर्शन नेपाली कवि लेखनाथ पौड्यालको काव्य चेतनासँग मेल खान्छ। लेखनाथका कविताहरूमा पनि प्रकृतिलाई नैतिक गुरुका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। उनले वृक्ष, फूल, चराचुरुङ्गी र ऋतुहरू मार्फत मानव जीवनको अस्थिरता र नैतिक शिक्षा व्यक्त गरेका थिए।घिमिरेको यो पंक्ति पनि त्यही परम्पराको आधुनिक व्यङ्ग्यात्मक रूप हो। यहाँ फल केवल प्रकृतिको वस्तु होइन, मानव उपलब्धिको प्रतीक हो। मानिस आफूलाई स्थायी ठान्छ, तर समयले अन्ततः सबैलाई झार्छ।

दार्शनिक रूपमा, यो पंक्ति अहंकारको विघटन हो। मानिसले जे प्राप्त गरे पनि, अन्त्यमा उसले प्रकृतिको नियम स्वीकार गर्नैपर्छ। आध्यात्मिक रूपमा, यही स्वीकृति नै मुक्ति हो। जब मानिस अस्थायित्व बुझ्छ, तब ऊ लोभ र अहंकारबाट बिस्तारै मुक्त हुन थाल्छ। यहीँ कविताको मौन आध्यात्मिक सौन्दर्य प्रकट हुन्छ।

यसरी कविता केवल व्यङ्ग्यमा सीमित रहँदैन। यसले नेपाली समाज, राजनीति र मानव प्रवृत्तिलाई दर्पणझैँ देखाउँछ। हँसाउँदै पनि असहज बनाउँछ। र अन्त्यमा सम्झाउँछ मानिस जति चेतनशील भए पनि, यदि विवेकभन्दा स्वार्थ ठूलो भयो भने ऊ  सभ्य देखिने प्राणी मात्र रहन्छ।

यस कविताको समग्र दर्शन गहन छ। यो केवल राजनीतिक व्यङ्ग्य होइन, यो चेतनाको आलोचना हो। यसले भन्छ मानिसले सत्य र स्वार्थबीच रोज्नुपर्छ। आध्यात्मिक रूपमा, यो कविता मोह र विवेकबीचको युद्ध हो। यहाँ ‘झोले’ केवल व्यक्ति होइन, चेतनाको अवस्था हो जहाँ मानिस आफ्नो आत्मालाई सम्झौता गर्छ।दार्शनिक रूपमा, यो कविता प्रश्न हो मानिस स्वतन्त्र हुन सक्छ कि ऊ सधैँ संरचनाको दास हुन्छ? आध्यात्मिक उत्तर कविता भित्रै छ सत्य सधैँ मौन हुन्छ, तर गहन हुन्छ। र जो मौन सत्यसँग बस्छ, ऊ नै साँचो साधक हुन्छ।