गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौँबाट श्रीलङ्कातर्फको यात्रा सुरु हुनुअघि नै मैले अस्तित्वका धेरै तहहरू चिरिसकेको थिएँ। मैले हिमालको कठोर मौनता पहिले नै महसुस गरिसकेको थिएँ, जसले मानव अहंकारलाई बारम्बार प्रश्न गरिसकेको थियो। सहरको भीड, धुवाँ र अव्यवस्थित जीवनले मलाई पहिले नै भाँचिसकेको थियो, र समुद्रको अनन्त तरलताको कल्पनाले मेरो सबै सीमाहरू पहिले नै ढालिसकेको थियो।

मैले त्रिभुवन विमानस्थलमा प्रवेश गरिसक्दा नै एउटा अदृश्य सीमा पार गरिसकेको थिएँ। परिचित आवाजहरू पछाडि छुटिसकेका थिए, र मनभित्र हल्का खालीपन फैलिसकेको थियो। विमान उड्न सुरु गरिसक्दा उपत्यका पहिले नै सानो हुँदै गएको थियो—घरहरू, नदीहरू र सडकहरू मौन रेखाजस्तै देखिइसकेका थिए। त्यतिबेला मैले आफ्नो पुरानो पहिचानबाट टाढिँदै गएको अनुभूति पहिले नै गरिसकेको थिएँ।

उडानको बीचतिर पुग्दा मैले आकाशको गहिरो निलोपन पहिले नै अवलोकन गरिसकेको थिएँ। पृथ्वी टाढा देखिन थालेको थियो, तर विचारहरू अझै नजिकै घुमिरहेकै थिए। मैले बुझिसकेको थिएँ कि स्थायित्व बाहिर होइन, चेतनाको अस्थिरताभित्र लुकेको रहेछ। त्यही क्षणमा मैले समय र स्थान दुवै बिस्तारै ढलिसकेको महसुस गरिसकेको थिएँ।

क्यान्डीका झीलहरू, सिगिरियाका चट्टानहरू, एला का कुहिरो र मिरिस्साका लहरहरू मैले पहिले नै अनुभव गरिसकेको थिएँ—ती केवल दृश्य थिएनन्, चेतनाका फरक कम्पन थिए। यात्रा अघि बढिरहेको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा भित्रभित्रै गहिरो हुँदै गइरहेको थियो।

त्यो यात्रामा मैले पहिले नै बुझिसकेको थिएँ—प्रस्थान सधैं सूक्ष्म मृत्यु हो र आगमन सधैं पुनर्जन्म हो। पुरानो “म” बादलभित्र हराइसकेको थियो, र नयाँ “म” बिस्तारै खुलिसकेको थियो। अन्ततः मैले अनुभूति गरिसकेको थिएँ—म कुनै देशबाट अर्को देशतर्फ होइन, चेतनाको एक तहबाट अर्को तहमा प्रवेश गरिसकेको थिएँ।

 श्रीलङ्का: समुद्रको पहिलो सास

श्रीलङ्का देखिनासाथ पहाडहरू होइन, प्रकाशले स्वागत गर्छ। त्यो प्रकाश समुद्रबाट उठेको नमी, हरियालीको चमक र जीवनको हल्का, तर निरन्तर कम्पनजस्तो लाग्छ। यहाँ प्रवेश गर्दा भूगोल मात्र बदलिँदैन, अनुभूतिको स्वर पनि बदलिन्छ।

केन्डी पुग्दा यात्रा बिस्तारै बाहिरी बाटोबाट भित्री यात्रातर्फ मोडिन्छ। शहरको केन्द्रमा फैलिएको झील वरिपरि शान्ति यसरी बस्छ, मानौँ समय आफैँ सुस्त भएको छ। पानीमा आकाशको प्रतिबिम्ब देखिन्छ र त्यो प्रतिबिम्बले मनलाई सोध्छ“तिमी आफूलाई कहाँ हेर्दैछौ?”

झीलको छेउमा हिँड्दा हरेक पाइला चलायमान शरीरको क्रिया जस्तो लाग्दैन, बरु चेतनाको अभ्यास जस्तो लाग्छ। यहाँ हावा पनि शान्त छ, तर त्यो शान्ति खालीपन होइन पूरिताको अनुभूति हो।

त्यही शहरको बीचमा रहेको पवित्र मन्दिर, जहाँ बुद्धको दाँतको अवशेष सुरक्षित राखिएको छ, यो स्मृतिको केन्द्र हो। यहाँ श्रद्धा प्रदर्शन हुँदैन, यो निरन्तर बगिरहने अवस्था हो। मानिसहरू फूल लिएर आउँछन्, दीप बाल्छन् र बिस्तारै मौन हुन्छन्। त्यो मौनता प्रार्थनाभन्दा गहिरो हुन्छ किनकि त्यो मौनतामा कुनै माग हुँदैन, केवल स्वीकार हुन्छ।

यहाँ धर्म कुनै प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास होइन। यो त जीवनलाई जसरी छ, त्यसरी स्वीकार गर्ने अभ्यास हो। मानिसहरूले पूजा गर्दा आफूलाई भगवानसँग अलग देख्दैनन् बरु जीवनकै एउटा सानो तर अर्थपूर्ण अंशका रूपमा अनुभव गर्छन्।

यस शहरमा इतिहास पनि पुस्तकको पानामा बन्द छैन। त्यो इतिहास मानिसहरूको चालमा बाँचिरहेको छ। मन्दिरसम्म पुग्ने बाटोमा, झील वरिपरि घुम्ने वृद्धहरूको पाइला–तालमा र बिहान–साँझको आरतीको ध्वनिमा। समय यहाँ स्थिर छैन, तर सुस्त छ र सुस्तताको अर्थ यहाँ मृत्यु होइन, गहिराइ हो।

क्यान्डीमा रहँदा एउटा अनौठो अनुभूति हुन्छ मानिस बाहिर धेरै देख्दैन, तर भित्र धेरै बुझ्न थाल्छ। यात्रा अब ठाउँहरू परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया मात्र रहँदैन, यो चेतनाको तहहरू खोल्ने प्रक्रिया बन्छ।

यहाँ आइपुग्दा लाग्छ हामीले शान्ति खोज्न टाढा जानु पर्दैन। आफूभित्रको हल्लालाई अलिकति सुस्त पार्नु मात्र पर्याप्त हुन्छ।

 सिगिरिया: पत्थरमा लेखिएको मानव आकांक्षा

उत्तरतर्फ बढ्दा भूगोल अचानक रूपान्तरण हुन्छ।मैदानहरू विस्तार हुँदै जान्छन्। हरियाली गहिरिँदै जान्छ। हावामा एउटा प्राचीन मौनता मिसिन थाल्छ। बाटोले  दूरी होइन, चेतनाको तह पनि बदलिरहेको जस्तो लाग्छ। प्रकृति यहाँ बोल्दैन, तर संकेत गर्छ धीरे, गहिरो र निरन्तर।

सिगिरिया रक फोर्ट्रेस श्रीलङ्काको मध्य भागमा अवस्थित एक प्राचीन यूनेस्को विश्व सम्पदा स्थल हो। यो करिब २०० मिटर अग्लो विशाल चट्टानमाथि बनेको ऐतिहासिक दुर्ग हो, जसलाई ५औँ शताब्दीमा राजा काश्यपले आफ्नो सत्ता सुरक्षित गर्न राजदरबार र किल्लाका रूपमा विकास गरेका थिए।

म त्यहाँ पुगिसकेको थिएँ, तर त्यहाँ पुग्नु अघि नै मनले त्यो ठाउँ धेरै पटक कल्पना गरिसकेको थियो। जब म आधारतर्फ उभिएको थिएँ, चट्टानले पहिले नै मलाई बोलाइसकेको जस्तो अनुभूति भएको थियो। त्यो विशाल संरचनाले समयको भारी मौनता बोकेको थियो, जसलाई म पहिले कहिल्यै यति प्रत्यक्ष रूपमा महसुस गरेको थिइनँ।

त्यहाँ चढ्न सुरु गरिसकेपछि हरेक पाइला इतिहाससँग गरिएको संवाद जस्ता लागेका थिए। मैले देखेको थिएँ, आधा बाटोमा रहेका प्राचीन भित्तिचित्रहरू, जसले सदियौँ पुराना भावनाहरू अझै जिउँदो राखेका थिए। ऐना जस्तै चम्किने पर्खालहरू पहिले नै मानव स्पर्शले चम्किसकेका थिए र सिंहको आकारको प्रवेशद्वारले शक्तिको प्रतीकलाई मौन रूपमा उभ्याइरहेको थियो।

जब म शीर्षमा पुगेको थिएँ, त्यतिबेला म समयको साक्षी बनेको थिएँ। तल फैलिएको जंगल, जलाशय र साना गाउँहरू पहिले नै मेरा आँखामा विशाल सभ्यताको सानो छायाजस्तो देखिएका थिए। मैले बुझिसकेको थिएँ कि सत्ता, संरचना र महत्त्वाकांक्षा सबै समयसँगै बदलिँदा रहेछन्।

त्यो क्षणमा मलाई स्पष्ट भएको थियो इतिहास कहिल्यै हराएको हुँदैन, उसले  आफ्नो रूप बदलिरहेको हुन्छ। र सिगिरियाको शिखरमा उभिँदा मैले महसुस गरेको थिएँ, म  एउटा चट्टानमा होइन, समयको बहावको माथि उभिएको थिएँ।

त्यहाँ पुगेर चढ्न सुरु गर्दा हरेक पाइला साधारण हुँदैन। शरीर माथि जाँदै गर्दा मनभित्र केही तल झर्दै जान्छ अहंकार, धैर्य, डर, र नियन्त्रणको चाहना। लाग्छ, यो यात्रा उचाइतर्फ होइन, भित्रभित्रै खाली हुँदै जाने अभ्यास हो।

चट्टानको आधा बाटोमा पुगेपछि हावा फरक हुन्छ त्यो हावा इतिहासजस्तो भारी पनि लाग्छ र स्वतन्त्रताजस्तो हल्का पनि। पुराना पर्खालहरू, सीढीहरू र शिल्पहरूले सम्झाउँछन् यहाँ कहिल्यै कुनै सभ्यता पत्थर थिएन, यो सोच थियो, योजना थियो, र सपना थियो।

माथि पुग्दा शब्दहरू कम हुन्छन्। केवल हावा बाँकी रहन्छ निरन्तर, निष्पक्ष र गहिरो। तल फैलिएको जंगल, तालहरू र साना गाउँहरू हेर्दा एउटा अनौठो स्पष्टता आउँछ मानव सभ्यता विशाल होइन, क्षणिक संरचना हो, जुन समयको विशाल नदीमा बिस्तारै बगिरहेछ।

त्यही उचाइबाट जब तल हेर्छौं, इतिहास अचानक स्थिर लाग्दैन। यो चलिरहेको अनुभूति हो। राजा, राज्य, युद्ध, विजय सबै कुरा यहाँ स्थायी सत्य होइन, परिवर्तनशील कथा जस्तो देखिन्छ।

त्यो क्षण बुझिन्छ इतिहास कहिल्यै हराउँदैन। त्यो केवल आफ्नो रूप बदल्छ, कहिले पत्थरमा, कहिले स्मृतिमा, कहिले मौनतामा। र सायद, साँचो यात्रा यही हो रूप परिवर्तनलाई बुझ्दै, स्थायित्वको भ्रमलाई बिस्तारै छोड्दै जानु।

क्यान्डी–एला रेल:

क्यान्डीबाट एला तर्फ जाने रेल यात्रा समयको गति घटाउने एक जीवित ध्यान हो। पहाडहरू बिस्तारै नजिकिँदै जान्छन् र मनभित्रको हल्ला पनि त्यसैगरी सुस्त हुँदै जान्छ। लाग्छ, रेल आफैँ पनि यात्रुजस्तै केही बुझ्न खोजिरहेको छ—तर हतार नगरी।

बाहिर चियाबारीहरू हरियो महासागरझैँ फैलिएका छन्। ती हरियाली  दृश्य होइन, एउटा निरन्तर सासजस्तो लाग्छ जसले पहाडको छातीभरि जीवन लेखिरहेको छ। कहिले कुहिरो आउँछ, कहिले घाम र दुवै मिलेर संसारलाई अस्थायी तर अत्यन्त सुन्दर बनाइदिन्छन्।

बाटोमा साना गाउँहरू देखा पर्छन् र हराउँछन् मानौँ बादलका टुक्रा हुन्। ती घरहरूमा समय ठूलो छैन, तर सम्बन्धहरू गहिरा छन्। मानिसहरू रेल देख्दा हात हल्लाउँछन्, तर त्यो अभिवादन यात्रुलाई मात्र होइन यात्राको उपस्थितिलाई पनि हो जस्तो लाग्छ। किनकि यहाँ प्रत्येक मानिस कुनै न कुनै रूपमा यात्राकै हिस्सा हो।

नाइन आर्च ब्रिज

त्यसै क्रममा रेल पुग्छ नाइन आर्च ब्रिज नजिक। त्यहाँ संरचना मात्र होइन, एउटा मौन सौन्दर्य खडा छ आर्कहरू आकाशसँग जोडिएझैँ र रेल आफैँ पनि त्यसै सौन्दर्यको भित्री रेखाजस्तो बन्छ। जब रेल पुलमाथि गुड्छ, क्षणभरका लागि संसार रोकिएको जस्तो लाग्छ।नाइन आर्च ब्रिज नजिक पुग्दासम्म म धेरै बाटोहरू पार गरिसकेको थिएँ। क्यान्डीबाट एला तर्फ आउने रेल यात्रामा मैले पहिले नै चियाबारीहरू, कुहिरो र पहाडी गाउँहरूको लय महसुस गरिसकेको थिएँ। तर त्यो पुलको नजिक पुग्नु अघि नै मलाई कुनै अनौठो प्रतीक्षा जस्तो अनुभूति भइसकेको थियो जसलाई मैले पहिले कहिल्यै शब्दमा राखेको थिइनँ।

जब म त्यस क्षेत्रतर्फ हिँडिसकेको थिएँ, वरिपरि घना हरियालीले सम्पूर्ण दृश्य ढाकिसकेको थियो। चियाबारीहरू पहाडभरि फैलिसकेका थिए र कुहिरोले सम्पूर्ण वातावरणलाई हल्का गोधुलीमा बदलिसकेको थियो। मैले सुनेको थिएँ कि यो पुल ब्रिटिश औपनिवेशिक कालमा निर्माण गरिएको थियो र कुनै स्टिल प्रयोग नगरी  ढुंगा, इँटा र सिमेन्टले मात्र बनाइएको थियो तर त्यो जानकारीभन्दा पहिले नै यसको मौन प्रभाव ममाथि परिसकेको थियो।

जब म नजिक पुगेको थिएँ, पुल आफैँ एउटा कविता जस्तो देखिइसकेको थियो। नौवटा आर्कहरू पहाडको छातीमा यसरी फैलिएका थिए, मानौँ कुनै पुरानो समयले आफूलाई ढुंगामा जमाइसकेको थियो। मैले देखेको थिएँ, रेल टाढाबाट आउँदै थियो र वातावरण बिस्तारै जीवित हुँदै गएको थियो।

त्यस क्षणमा मलाई स्पष्ट भएको थियो कि यो केवल इन्जिनियरिङ संरचना होइन। मैले पहिले नै बुझिसकेको थिएँ कि प्रत्येक आर्कमा श्रम, धैर्य र इतिहासको छाप बसिसकेको थियो। स्थानीय श्रमिकहरूको हातले बनाएको त्यो संरचना प्रकृतिसँग प्रतिस्पर्धा गर्न होइन, त्यससँग संवाद गर्न जन्मिएको थियो।

जब रेल पुलमाथि गुडिसकेको थियो, सम्पूर्ण दृश्य एकैछिनमा कविता बनेको थियो। मैले अनुभव गरिसकेको थिएँ हावा, पहाड र रेल सबै एउटै लयमा बगेका थिए।

त्यो क्षणपछि मलाई लागिसकेको थियो, यात्रा समयसँग गरिएको मौन भेट हो। त्यही क्षण यात्रा अचानक कविता बन्छ। शब्द बिना पनि अर्थ बोलिन्छ। हरियाली, हावा, पुल र रेल सबै एउटै वाक्यजस्तो मिल्छन् जहाँ कुनै अतिरिक्त अर्थको आवश्यकता हुँदैन।

त्यतिबेला लाग्छ, रेल  धातुको संरचना मात्र होइन यो एउटा दर्शन हो। यो सम्झाइरहेको छ कि जीवन सधैं गन्तव्यतर्फ दौड होइन, बरु निरन्तर बगिरहने प्रक्रिया हो।

रेल भित्र बसेर बाहिर हेर्दा एउटा सरल तर गहिरो सत्य खुल्छ हामी जहाँ पुग्छौँ, त्यहाँभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त्यहाँ पुग्ने तरिका हो। र शायद, यही कारणले यो यात्रा  दृश्य होइन, अनुभूति बन्छ।र मनभित्र कतै बिस्तारै आवाज आउँछ “तिमी गन्तव्यमा होइन, प्रक्रियामा बाँचिरहेका छौ।”

 एला: शान्तिको पुनःनिर्माण

एलामा कुहिरो बिस्तारै पहाडहरूको शरीरमाथि ओढिन्छ। तर यहाँ कुहिरोले दृश्य मात्र ढाक्दैन यसले मनभित्रका कठोर विचारहरूलाई पनि नरम बनाइदिन्छ। जस्तो कि लामो समयदेखि कडा बनेका अनुभूतिहरू अचानक पग्लिन थाल्छन् र चेतनाको किनाराहरू अलि धुम्म, अलि कोमल हुन्छन्।

चियाबारीहरू यहाँ हरियो तरङ्ग हुन्, जसले पहाडलाई निरन्तर सास फेर्न सिकाइरहेका छन्। झरनाहरू कुनै ठूलो घोषणा नगरी झर्छन्, तर तिनको निरन्तरता नै उनीहरूको शक्ति हो। पहाडी बाटोहरू पनि कुनै गन्तव्यतर्फ दौडिँदैनन् ती केवल हिँड्न सिकाउँछन्, बिस्तारै, ध्यानपूर्वक।

यहाँ हिँड्दा एउटा गहिरो अनुभूति बिस्तारै स्पष्ट हुन्छ शान्ति बाहिर कतै भेटिने वस्तु होइन। न त त्यो कुनै विशेष ठाउँमा लुकिएको हुन्छ। शान्ति त त्यही क्षण जन्मिन्छ, जब भित्रको प्रतिरोध कमजोर हुन्छ जब मन “हुनुपर्छ” भन्ने दबाबबाट अलि मुक्त हुन्छ र “छ” भन्ने अवस्थालाई स्वीकार गर्न थाल्छ।

कहिलेकाहीँ हामी शान्ति खोज्न टाढा जान्छौँ, तर एलामा बुझिन्छ हामीले खोजिरहेको कुरा दूरीमा होइन, दृष्टिकोणमा लुकेको हुन्छ। चियाबारीको हरियाली, कुहिरोको मौनता र पहाडको स्थिरता यी सबै मिलेर एउटै शिक्षा दिन्छन्। बाहिरी संसार परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले, भित्रको संघर्षलाई अलि सुस्त पार्नुपर्छ।

यहाँ मौनता डर लाग्दो हुँदैन। यो खालीपन होइन, सुरक्षित स्थान जस्तो लाग्छ जहाँ विचारहरू भाग्नुपर्दैन र भावनाहरू लुक्नुपर्दैन। मौनतामा कुनै दबाब हुँदैन, केवल स्वीकृति हुन्छ।

त्यसैले एलाको यात्रा मनको कठोरता बिस्तारै पग्लिने प्रक्रिया हो। यहाँ पुगेर लाग्छ, जीवन सधैं ठूलो आवाजमा होइन, कहिलेकाहीँ अत्यन्त नरम मौनतामा पनि पूर्ण रूपमा प्रकट हुन्छ।

 याला नेशनल पार्क

याला नेशनल पार्क पुग्नुअघि नै मैले श्रीलङ्काको दक्षिणी भागका बाटाहरू पार गरिसकेको थिएँ। चियाबारी, गाउँ र धुलाम्मे सडकहरू छोडिसकेपछि म बिस्तारै जंगलको गहिराइतर्फ प्रवेश गरिसकेको थिएँ। यात्रा सुरु हुनुभन्दा पहिले नै मलाई प्रकृति कुनै साधारण दृश्य होइन, एउटा मौन चेतावनी हो भन्ने अनुभूति भइसकेको थियो।

जब म पार्कको प्रवेशद्वारमा पुगेको थिएँ, गाइडहरूले पहिले नै हामीलाई वन्य जीवनको नियमहरू बुझाइसकेका थिए। म गाडीमा बसिसकेको थिएँ र जंगलभित्र प्रवेश गरिसकेको जस्तो लागिरहेको थियो। हावामा फरक प्रकारको मौनता फैलिसकेको थियो त्यो मौनता खाली होइन, सतर्क थियो।

गाडी अघि बढ्दै जाँदा मैले पहिले नै हात्तीहरू टाढाबाट देखिसकेको थिएँ। तिनीहरू बिस्तारै हिँडिसकेका थिए, मानौँ समयलाई नै अस्वीकार गरिसकेका थिए। चितुवाको उपस्थितिको संकेत पनि हामीले पहिले नै सुनेका थियौँ पातहरू, छायाहरू र गाइडको मौन संकेतहरूबाट।

मैले अनुभव गरिसकेको थिएँ कि यो जंगल  वन्यजन्तुको बासस्थान मात्र होइन, जीवनको मौलिक नियमहरूको खुला पुस्तक हो। यहाँ बलको अर्थ आक्रोश होइन, धैर्य थियो र अस्तित्वको अर्थ प्रभुत्व होइन, सन्तुलन थियो।Top of Form

हात्तीहरू बिस्तारै, लगभग समयलाई नै अस्वीकार गर्दै हिँड्छन्। तिनीहरूको चालमा कुनै हतार छैन, कुनै प्रदर्शन छैन।केवल स्थिर आत्मविश्वास छ। चितुवा छायामा हराउँछ, तर त्यो हराइ मात्र होइन त्यो धैर्यको चरम रूप हो। प्रकृति यहाँ कुनै दृश्य नाटक होइन, बरु अस्तित्वको मौन अभ्यास हो।

यहाँ जंगल बोल्दैन, तर स्पष्ट रूपमा सिकाउँछ। पातहरूको हलचल, चराहरूको आवाज र टाढाबाट आउने हावाको सास यी सबै मिलेर एउटा अदृश्य भाषा बनाउँछन्। त्यो भाषा शब्दभन्दा पुरानो छ, र विचारभन्दा गहिरो।

त्यही मौन शिक्षाले एउटा सरल तर शक्तिशाली सत्य बिस्तारै प्रकट गर्छ शक्ति कहिल्यै चिच्याहटमा हुँदैन। आक्रोश क्षणिक हुन्छ, तर शान्ति स्थायी हुन्छ। यहाँ जीवनको वास्तविक बल आक्रमणमा होइन, धैर्यमा लुकेको हुन्छ।

जंगलभित्र हिँड्दा मानिसले आफ्नै स्थानबारे प्रश्न गर्न थाल्छ। हामी आफूलाई अक्सर केन्द्रमा राखेर हेर्छौँ, तर यहाँ बुझिन्छ मानिस केन्द्र होइन, एउटा सानो अंश मात्र हो। ठूलो सन्तुलनभित्रको एक सूक्ष्म उपस्थिति मात्र।

प्रकृतिले यहाँ कुनै विशेष सम्मान माग्दैन, तर निरन्तर सम्झाइरहन्छ तिमी बाहिरबाट आएका होइनौ, तिमी यसैभित्रबाट आएका हौ। सास, पानी, माटो र जीवन सबै एउटै प्रवाहका फरक रूप हुन्।त्यसैले यालाको अनुभव केवल वन्यजन्तु हेर्ने अनुभव होइन। यो एउटा आन्तरिक पुनःस्थापना हो, जहाँ मानिस बिस्तारै आफ्नो अहंकारबाट अलग हुन्छ र अस्तित्वसँग पुनः जोडिन्छ।र अन्ततः बुझिन्छ—प्रकृतिलाई जित्ने कुरा कहिल्यै सम्भव छैन, किनकि हामी प्रकृतिलाई हेर्ने होइन, प्रकृतिभित्र बाँच्ने प्राणी हौँ।

 मिरिस्सा बीच

मिरिस्सा बीचमा समुद्र सधैं बोलिरहन्छ तर त्यो बोली शब्दमा होइन, तर लयमा हुन्छ। लहरहरूको निरन्तर उठान र पतन स्वयं समयको श्वासजस्तो लाग्छ आउँछ, रोकिन्छ, फेरि फर्कन्छ र फेरि हराउँछ।

यहाँ उभिँदा क्षितिज कहिल्यै टाढा लाग्दैन, बरु अनन्तजस्तो लाग्छ। आकाश र समुद्र एउटै रेखामा भेटिन्छन्, जहाँ सीमा हराउँछ र केवल विस्तार बाँकी रहन्छ। त्यो विस्तारले मनलाई पनि फैलिन सिकाउँछ साना सोचहरू बिस्तारै पग्लिन थाल्छन्।

टाढा कहिलेकाहीँ ह्वेल देखा पर्छ समुद्रको गहिराइबाट उठ्ने विशाल मौनता। त्यो दृश्य एउटा दर्शन हो जहाँ विशालता आफैंमा शान्त छ र शान्ति आफैंमा विशाल छ। ह्वेलको एक झलकले नै मानिसको आफ्नै सानो अस्तित्वलाई नयाँ अर्थ दिन्छ।

समुद्रको आवाज सुन्दा लाग्छ, यो कुनै बाहिरी ध्वनि होइन यो भित्री संवाद हो। मानौं मन आफैंसँग कुरा गरिरहेको छ, तर शब्द बिना। लहरहरू किनारामा आउँछन्, ढल्छन्, र फर्कन्छन् जस्तै विचारहरू मनभित्र आउँछन्, बिस्तारै हराउँछन् र फेरि अर्को रूप लिएर फर्कन्छन्।

त्यसै क्षणमा एउटा सूक्ष्म अनुभूति जन्मिन्छ मानिस यहाँ सानो होइन। तर ऊ स्थायी पनि होइन। ऊ एक क्षण हो, एक लहर हो, एक सास हो जुन आउँछ र जान्छ, तर समुद्र भने सधैं रहन्छ।

त्यसैले मिरिस्सामा उभिँदा जीवनबारे बुझाइ बदलिन्छ। हामी आफूलाई केन्द्र ठान्छौँ, तर यहाँ बुझिन्छ हामी केन्द्र होइनौँ, केवल प्रवाहका अस्थायी रूप हौँ।र अन्ततः समुद्रले कुनै उपदेश दिँदैन। तर मौनतामै यो कुरा स्पष्ट बनाइदिन्छ स्थायित्व खोज्नु होइन, प्रवाह बुझ्नु नै जीवनको गहिरो ज्ञान हो।

 अन्तिम अनुभूति

काठमाडौँबाट श्रीलङ्कातर्फको यात्रा सुरु हुनुअघि नै मैले धेरै कुरा भोगिसकेको थिएँ। मैले काठमाडौँका भीड, गल्ली र मौन बिहानहरू पार गरिसकेको थिएँ र हिमालको कठोर मौनताले मेरो सोचलाई पहिले नै बदलिसकेको थियो। उडानमा बस्नु अघि नै मैले आफूलाई पुरानो जीवनबाट बिस्तारै अलग गरिसकेको जस्तो अनुभूति भइसकेको थियो।

हिमालले मलाई पहिले नै उठ्न सिकाइसकेको थियो। त्यसको उचाइले मेरो दृष्टिलाई सीमितताभन्दा बाहिर लैजान बाध्य बनाइसकेको थियो। मैले बुझिसकेको थिएँ कि उठ्नु भनेको अरूभन्दा माथि पुग्नु होइन, आफ्नै डर र सीमाभन्दा बाहिर जानु हो। त्यो बोध मसँग पहिले नै बसिसकेको थियो।

सहरले मलाई बाँच्न सिकाइसकेको थियो। काठमाडौँका दिनहरूमा मैले संघर्ष, सम्बन्ध र अस्तित्वको जटिलता पहिले नै अनुभव गरिसकेको थिएँ। मानिसहरू भेटिनु र हराउनु, काम र थकानबीचको दोहोरो जीवन मैले पहिले नै महसुस गरिसकेको थिएँ। मैले बुझिसकेको थिएँ जीवन सजिलो नभए पनि सम्भव थियो र अर्थ त्यही सम्भावनाभित्र लुकेको थियो।

समुद्रले मलाई बग्न सिकाइसकेको थियो। मैले नियन्त्रणको अर्थ सीमित भएको बुझिसकेको थिएँ। लहरहरू आउँछन् र जान्छन् भन्ने दृश्य मैले पहिले नै अनुभव गरिसकेको थिएँ र त्यसले मलाई स्वीकारको गहिरो शिक्षा दिइसकेको थियो।

यी तीनै अनुभवहरूले मलाई पहिले नै रूपान्तरण गरिसकेको थिएँ हिमालले उठ्न, सहरले बाँच्न र समुद्रले बग्न सिकाइसकेको थियो। त्यसैले जब म यात्रा गरिरहेको थिएँ, त्यो  स्थान परिवर्तन थिएन। म पहिले नै भित्रभित्रै बदलिइसकेको थिएँ।