गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

अमिदा सिहं डंगोल
काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढीले ठूलो जनधनको क्षति गरेपछि अहिले प्रभावित क्षेत्रमा राहत तथा उद्धारको काम तीव्र पारिएको छ। बाढीका कारण धेरै परिवार घरबारविहीन भएका छन् भने खाद्यान्न, लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा तथा दैनिक जीवनयापनका अत्यावश्यक सामग्रीसमेत बगाएको अवस्था छ। यस्तो परिस्थितिमा प्रभावित परिवारका लागि तत्काल राहत उपलब्ध गराउनु सरकार, निजी क्षेत्र, विभिन्न संघसंस्था तथा सहयोगी दाताहरूको प्रमुख प्राथमिकता बनेको छ।

बाढीपछि प्रभावित क्षेत्रमा विभिन्न निकायबाट खाद्यान्न तथा अन्य राहत सामग्री पठाउने क्रम जारी छ। तर विपद्का बेला राहत वितरण गर्दा सामग्रीको मात्रा मात्र होइन, त्यसको गुणस्तर र पोषण मूल्यलाई समेत उत्तिकै प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।आपत्कालीन अवस्थामा चाउचाउ, बिस्कुट, चिउरा, तयारी खानेकुरा लगायतका सामग्री तत्कालका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।

लामो समयसम्म नियमित भोजनको विकल्प भने यस्ता खाद्य पदार्थ बन्न सक्दैनन्। विपद्का कारण नियमित खानपानको व्यवस्था बिग्रिएका परिवारमा विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती तथा सुत्केरी महिला र वृद्धवृद्धाको पोषणमा थप समस्या आउन सक्ने भएकाले राहत सामग्री छनोट गर्दा उनीहरूको आवश्यकता विशेष रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्ने देखिन्छ।विपद्को सबैभन्दा बढी असर बालबालिकामा पर्न सक्छ।

घर, विद्यालय र नियमित जीवनशैली प्रभावित हुँदा उनीहरूको खानपान र स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पर्न सक्छ। लामो समयसम्म पौष्टिक आहारको अभाव भएमा बालबालिकाको शारीरिक वृद्धि, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता तथा मानसिक स्वास्थ्यमा समेत असर पर्न सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।फिजिसियन डा. दुर्गा महर्जनका अनुसार विपद्का बेला बालबालिकाको नियमित खानपान प्रभावित हुने भएकाले उनीहरूलाई सहज रूपमा खान सकिने, झोलिलो र पोषणयुक्त खाना उपलब्ध गराउन आवश्यक हुन्छ।

फलफूल, हरियो सागपात, गेडागुडी तथा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थले बालबालिकाको स्वास्थ्य र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कायम राख्न सहयोग गर्ने उनको भनाइ छ।बाढी तथा अन्य विपद्का कारण बालबालिकाले मानसिक तनावसमेत सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। परिवारका सदस्य गुमाउनु, घरबार गुमाउनु, विस्थापित हुनु वा डर र असुरक्षाको वातावरणमा बस्नुपर्ने अवस्थाले उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले राहत व्यवस्थापनमा बालबालिकाका लागि खाना मात्र होइन, सुरक्षित वातावरण र आवश्यक मनोसामाजिक सहयोगलाई समेत प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।

विपद्का समयमा गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाको पोषणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। गर्भावस्थामा आमालाई पर्याप्त ऊर्जा, प्रोटिन, भिटामिन तथा खनिज पदार्थ आवश्यक हुन्छ। सुत्केरी महिलाका लागि पनि शरीरमा भएको कमजोरी हटाउन र शिशुलाई आवश्यक पोषण उपलब्ध गराउन पर्याप्त तथा सन्तुलित खाना आवश्यक हुन्छ।तर राहत वितरणमा सबै परिवारलाई एउटै प्रकारका खाद्य सामग्री उपलब्ध गराउँदा गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाको विशेष आवश्यकता छुट्न सक्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले प्रभावित क्षेत्रमा राहत वितरण गर्ने निकायले यस्ता संवेदनशील समूहको पहिचान गरी उनीहरूका लागि आवश्यक पोषणयुक्त खाद्य सामग्री छुट्टै व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ।

आमाको स्वास्थ्य कमजोर हुँदा त्यसको असर नवजात शिशुको स्वास्थ्यमा समेत पर्न सक्छ। त्यसैले राहतलाई केवल परिवारको सदस्य संख्या हेरेर वितरण गर्नेभन्दा पनि परिवारमा गर्भवती महिला, सुत्केरी महिला, शिशु तथा बालबालिका छन् कि छैनन् भन्ने विवरणका आधारमा व्यवस्थापन गर्नुपर्ने देखिन्छ।वृद्धवृद्धाको स्वास्थ्य अवस्था र खानपानको आवश्यकता पनि अन्य उमेर समूहभन्दा फरक हुन सक्छ। कतिपय वृद्धवृद्धालाई दाँतको समस्या, पाचनसम्बन्धी समस्या वा अन्य स्वास्थ्य अवस्थाका कारण कडा तथा सजिलै नपच्ने खाना खान कठिन हुन सक्छ।

त्यसैले उनीहरूका लागि सहज रूपमा पच्ने, नरम, झोलिलो र पौष्टिक खाना उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ। विपद्को अवस्थामा नियमित औषधि तथा उपचारको पहुँचसमेत प्रभावित हुन सक्ने भएकाले उनीहरूको खानपान र स्वास्थ्य अवस्थालाई एकीकृत रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।नेपालमा विपद्का बेला राहत संकलन गर्दा चाउचाउ, बिस्कुट, चिउरा लगायतका सामग्री सहज रूपमा उपलब्ध हुने गरेका छन्। यी सामग्री ढुवानी गर्न सजिलो र तत्काल प्रयोग गर्न सकिने भएकाले आपत्कालीन अवस्थामा उपयोगी पनि हुन्छन्।

तर राहत वितरणको ठूलो हिस्सा यस्तै तयारी तथा प्रशोधित खानेकुरामा मात्र सीमित हुँदा प्रभावित परिवारको दीर्घकालीन पोषण आवश्यकता पूरा हुन सक्दैन। विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती महिला, सुत्केरी र वृद्धवृद्धाका लागि सन्तुलित आहार आवश्यक हुन्छ।त्यसैले राहत संकलन तथा वितरणमा चामल, दाल, गेडागुडी, तेल, नुन लगायत आधारभूत खाद्य सामग्रीसँगै उपलब्धता र स्थानीय परिस्थितिअनुसार फलफूल, हरियो सागपात तथा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।

विपद्को समयमा राहत कति संकलन भयो र कति वितरण भयो भन्ने तथ्यांक महत्वपूर्ण हुन्छ। तर त्यसभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न राहत कस्तो थियो र त्यसले प्रभावित व्यक्तिको वास्तविक आवश्यकता कति पूरा गर्‍यो भन्ने हो।एउटै परिवारमा पाँच जना सदस्य छन् भन्दैमा सबैलाई एउटै प्रकारको खाना आवश्यक हुन्छ भन्ने हुँदैन। परिवारमा साना बालबालिका, गर्भवती महिला, सुत्केरी, वृद्धवृद्धा वा दीर्घरोगी छन् भने उनीहरूको आवश्यकता फरक हुन सक्छ।

यसका लागि स्थानीय तह, स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी, स्वयंसेवी संस्था तथा राहत वितरणमा संलग्न अन्य निकायबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ। प्रभावित परिवारको विवरण संकलन गरी जोखिममा रहेका समूह पहिचान गरेर त्यसअनुसार राहत प्याकेज तयार गर्न सकिएमा राहत अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।बाढीपछि दूषित पानी, सरसफाइको अभाव र अस्थायी बसोबासका कारण विभिन्न रोग फैलिन सक्ने जोखिम पनि हुन्छ। यस्तो अवस्थामा पौष्टिक खानाले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कायम राख्न सहयोग गर्छ। त्यसैले खाद्यान्न वितरणलाई स्वास्थ्य र सरसफाइसँग जोडेर अघि बढाउन आवश्यक छ।

राहत सामग्री वितरण गर्दा सुरक्षित खानेपानी, सरसफाइका सामग्री, आवश्यक औषधि तथा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँचलाई समेत ध्यान दिनुपर्छ। बालबालिका र संवेदनशील समूहका लागि आवश्यक स्वास्थ्य तथा पोषणसम्बन्धी परामर्श पनि राहत व्यवस्थापनकै एउटा हिस्सा बन्नुपर्छ।भोटेकोशी बाढीले प्रभावित परिवारलाई अहिले तत्काल सहयोग आवश्यक छ। उनीहरूलाई खाना, पानी, कपडा र सुरक्षित बसोबास उपलब्ध गराउनु पहिलो प्राथमिकता हो। तर राहतको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष प्रभावित नागरिकको स्वास्थ्य र पोषण जोगाउनु पनि हो।

त्यसैले अबको राहत अभियानमा ‘कति सामग्री पठाइयो?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘कस्तो सामग्री पठाइयो, कसका लागि पठाइयो र त्यसले कति समयसम्म पोषणको आवश्यकता पूरा गर्छ?’ भन्ने प्रश्नलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।विपद्को घडीमा एउटा प्याकेट चाउचाउले तत्काल भोक मेटाउन सक्छ, तर दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोगाउन सन्तुलित र पौष्टिक आहार आवश्यक हुन्छ। त्यसैले बाढीपीडितका लागि राहत केवल भोक मेटाउने माध्यम नभई स्वास्थ्य, पोषण र सम्मानपूर्वक जीवन जोगाउने आधार बन्नुपर्छ।

विशेषगरी बालबालिका, गर्भवती तथा सुत्केरी महिला र वृद्धवृद्धाका लागि पोषणयुक्त खाना विलासिता होइन, स्वास्थ्य सुरक्षाको आधार हो। अहिले भइरहेको राहत अभियानलाई यही दृष्टिकोणबाट अघि बढाउन सकेमा विपद्बाट प्रभावित परिवारलाई तत्काल राहतसँगै आगामी दिनको स्वास्थ्य सुरक्षामा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ।