गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

आजको विश्व तीव्र गति, सूचना र प्रविधिमा आधारित छ। जहाँ पहिले मात्र भौतिक स्रोत, पूँजी र श्रमले अर्थतन्त्रको गति निर्धारण गर्थ्यो, अहिले ज्ञान नै सबैभन्दा मूल्यवान स्रोत बनेको छ। ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र त्यही युगको आवश्यकता हो, जसले नवप्रवर्तन, सिर्जनात्मकता र दीगो विकासलाई मार्गदर्शन गर्छ। यस अर्थतन्त्रमा  उत्पादन मात्र होइन, विचार, अनुसन्धान, सूचना प्रवाह, नवप्रवर्तन र मानव संसाधनको क्षमता नै प्रमुख पूँजी मानिन्छ।

आधुनिक विश्वको अर्थतन्त्र तीव्र रूपमा रूपान्तरणको चरणमा छ, जहाँ परम्परागत स्रोतहरू जस्तै जमिन, श्रम र पूँजी मात्र पर्याप्त मानिँदैनन्। आजको युगमा अर्थतन्त्रको वास्तविक चालक शक्ति ज्ञान, सूचना, प्रविधि र सृजनात्मक सोच बन्न पुगेका छन्। “ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्र” त्यस्तो आर्थिक संरचना जहाँ उत्पादन, वितरण र विकासका मूल आधारहरू बौद्धिक क्षमता, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र सूचना प्रवाहमा आधारित हुन्छन्। यस्तो अर्थतन्त्रले दीर्घकालीन समृद्धि, प्रतिस्पर्धात्मकता र दिगोपन सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

सृजनात्मक सोच यस प्रकारको अर्थतन्त्रको केन्द्रमा रहेको तत्व हो। सृजनात्मकता नयाँ विचार उत्पन्न गर्ने क्षमता मात्र होइन, पुराना समस्याहरूलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्ने कला पनि हो। जब समाजमा सृजनात्मक सोचको विकास हुन्छ, तब नवीन प्रविधि, उद्यमशीलता र अनुसन्धानको गति तीव्र हुन्छ। उदाहरणका लागि, सूचना प्रविधि, जैव–प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र हरित ऊर्जा जस्ता क्षेत्रहरू सृजनात्मक सोच र ज्ञानको संयोजनबाटै विकसित भएका हुन्। यस्ता नवप्रवर्तनहरूले उत्पादनको लागत घटाउँछन्, दक्षता बढाउँछन् र नयाँ रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्छन्।

ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको मानव पूँजी हो। शिक्षित, दक्ष र नवप्रवर्तनशील जनशक्ति बिना यस्तो अर्थतन्त्र सम्भव हुँदैन। त्यसैले, गुणस्तरीय शिक्षा, अनुसन्धान संस्थानहरू र सीप विकास कार्यक्रमहरू यसका आधार स्तम्भ हुन्। शिक्षा जानकारी दिने माध्यम मात्र नभई, विश्लेषणात्मक क्षमता, समस्या समाधान गर्ने दक्षता र सृजनात्मकता विकास गर्ने साधन बन्नुपर्छ। जब विद्यार्थीहरूलाई केवल पाठ्यपुस्तकमा सीमित नराखी प्रयोगात्मक र अनुसन्धान–आधारित शिक्षामा जोड दिइन्छ, तब उनीहरू भविष्यका नवप्रवर्तक र उद्यमी बन्न सक्षम हुन्छन्।

सूचना र सञ्चार प्रविधि ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। इन्टरनेट, डिजिटल प्लेटफर्म र डाटा प्रवाहले ज्ञानको पहुँचलाई व्यापक बनाएका छन्। आज कुनै पनि व्यक्तिले विश्वका उत्कृष्ट ज्ञान स्रोतहरू आफ्नो हातमा रहेको उपकरणमार्फत प्राप्त गर्न सक्छ। यसले साना उद्यमीहरूलाई पनि वैश्विक बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर दिएको छ। डिजिटल अर्थतन्त्रले परम्परागत सीमाहरू तोडेर नयाँ सम्भावनाहरूको ढोका खोलेको छ।

तर, ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रको विकास केवल प्रविधिमा निर्भर हुँदैन; यसका लागि अनुकूल नीतिगत वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ। सरकारको भूमिका यहाँ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति, बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको संरक्षण र उद्यमशीलतालाई सहजीकरण गर्ने कानुनी संरचना—यी सबै तत्वहरूले ज्ञान अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछन्। यदि नीति–निर्माण स्पष्ट र दूरदर्शी भएन भने, सृजनात्मक क्षमता भए पनि त्यसको प्रभावकारी उपयोग हुन सक्दैन।

सृजनात्मक सोच र ज्ञानको प्रभावकारी उपयोगले मात्र अर्थतन्त्रलाई दिगो र समावेशी बनाउन सक्छ। जब नवप्रवर्तनलाई केवल आर्थिक लाभका लागि नभई सामाजिक कल्याणका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ, तब विकास सन्तुलित र न्यायपूर्ण हुन्छ। हरित प्रविधि, नवीकरणीय ऊर्जा र सामाजिक उद्यमशीलता जस्ता पहलहरूले आर्थिक विकासलाई वातावरणीय र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्छन्।

सृजनात्मक सोच र ज्ञानले निर्देशित अर्थतन्त्र केवल आर्थिक संरचना मात्र होइन, एक समग्र दृष्टिकोण हो—जहाँ मानिस, प्रविधि र मूल्यहरूबीच सन्तुलन कायम गरिन्छ। यस्तो अर्थतन्त्रले अवसर, समानता र दिगोपनको आधार पनि निर्माण गर्छ।

यसैले, यदि कुनै राष्ट्रले दीर्घकालीन समृद्धि हासिल गर्न चाहन्छ भने, उसले ज्ञानलाई आफ्नो मूल पूँजीको रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ र सृजनात्मक सोचलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ। यही मार्गले मात्र आधुनिक विश्वमा प्रतिस्पर्धात्मक र समुन्नत अर्थतन्त्रको निर्माण सम्भव हुन्छ।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रले  आर्थिक दृष्टिले लाभ मात्र दिन्दैन, यसले समाजको संरचना, राजनीतिक निर्णय, नीति निर्माण र सांस्कृतिक विकासमा पनि गहिरो प्रभाव पार्दछ। जब ज्ञान केन्द्रित प्रणालीले शासन, उद्योग, शिक्षा र अनुसन्धानलाई जोड दिन्छ, तब मात्र समाजले दीगो र समावेशी विकासको मार्ग समात्न सक्छ। पारंपरिक अर्थतन्त्रमा सीमित स्रोत, भौतिक पूँजी र श्रमलाई प्राथमिकता दिइन्थ्यो, तर ज्ञान अर्थतन्त्रमा मानव मस्तिष्क, अनुसन्धान क्षमता, नवप्रवर्तनशील सोच र प्रविधिको प्रयोग नै स्थायी प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति बन्न पुग्छ।

नेपाल जस्ता विकासशील मुलुकका लागि ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र अपनाउनु मात्र विकल्प होइन, आवश्यकता हो। सीमित प्राकृतिक स्रोत र भू–राजनीतिक चुनौतीको समयमा, मानव बौद्धिक शक्ति नै दीगो विकासको मुख्य आधार बन्न सक्छ। उच्च शिक्षा, अनुसन्धान, प्रविधि, नवप्रवर्तन र नीति निर्माणमा लगानी गर्नु, कर्मचारी सीप विकास गर्नु र ज्ञान साझेदारी प्रवर्धन गर्नु अति आवश्यक छ। जब ज्ञान व्यवस्थापन, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन सुसंगत र रणनीतिक रूपमा लागू हुन्छ, तब मात्र उत्पादन, रोजगारी, स्वास्थ्य, शिक्षा र सामाजिक न्याय जस्ता क्षेत्रहरूमा व्यापक सुधार सम्भव हुन्छ।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रले नवप्रवर्तनलाई इन्धन दिन्छ। अनुसन्धान र सिर्जनशीलताको प्रवाहले नयाँ विचार जन्माउँछ, नयाँ उत्पादन र सेवाको सम्भावना खोल्छ। यसले  आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुर्याउँदैन, तर सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनलाई पनि उत्प्रेरित गर्छ। ज्ञानको सही व्यवस्थापनले संगठन र समाज दुवैमा दक्षता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बढाउँछ। संगठनको ज्ञान सुरक्षित र सुसंगत रूपमा बाँडिँदा कर्मचारीहरूको क्षमता उच्च हुन्छ, नीति र कार्यक्रमहरू प्रभावकारी र दिगो हुन्छन्।

ज्ञान मार्ग आत्माको क्रान्ति हो। ज्ञानलाई निरन्तर अभ्यास र अन्वेषणमार्फत आत्मसात गर्नु भनेको मात्र सोचाइ परिवर्तन गर्नु होइन, समाज परिवर्तन गर्ने शक्ति सृजना गर्नु हो। जसरी कलाकारले आफ्नो कला अभ्यासबाट प्रवीणता हासिल गर्छ, त्यसै गरी ज्ञान अभ्यासले मानिसको मन, चेतना र विवेकलाई निखार्छ। ज्ञानले केवल व्यक्तिगत सुधारमा सीमित रहँदैन; यो समाजमा न्याय, समानता र सकारात्मक क्रान्ति ल्याउने उपकरण हो।

पश्चिमी चिन्तक प्लुटोले भनेझैँ, विचारको ईश्वरीय क्रम र आत्माको गहिरो प्रकृतिलाई बुझ्नु नै वास्तविक ज्ञान हो। ज्ञान अनुभूति, विवेक र अनुभवको समग्र शक्ति हो। यो साझा गर्दा मात्र झनै सशक्त हुन्छ। ज्ञानले असत्य र सत्यको भेद बुझाउँछ, मन र मस्तिष्कलाई परिष्कृत गर्छ, र व्यक्तिलाई उच्चतम नैतिकता र जिम्मेवारीको मार्गमा उभ्याउँछ।

ज्ञान व्यवस्थापनले यस शक्तिलाई मात्र होइन, समाजको संरचना, संस्था, नीति र अनुसन्धान प्रणालीलाई पनि परिवर्तन गर्न सक्छ। जब ज्ञानलाई सिर्जना, संकलन, मूल्याङ्कन, बाँडफाँड र प्रयोगमा सुव्यवस्थित गरिन्छ, तब मानिस र संस्था दुवै नयाँ क्षितिजमा पुग्छन्। यो समाजमा नवप्रवर्तन, न्याय, समानता र विकासको क्रान्ति सृजना गर्ने संरचना हो।यो शक्ति हो, क्रान्ति हो र भविष्यको मार्गदर्शक हो। जब नागरिक, संस्था र सरकारले ज्ञानलाई साधन मात्र नभई क्रान्तिकारी शक्ति मान्छन्, तब मात्र हाम्रो समाज सशक्त, आत्मनिर्भर र दीगो विकासको मार्गमा अघि बढ्न सक्छ।

आजको डिजिटल युगमा सूचना प्रविधि, इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, ई–सुधार, स्मार्ट प्रणाली र डेटा एनालिटिक्सले ज्ञानको पहुँच सहज बनाएका छन्। घरमै बस्दा पनि वैश्विक ज्ञानसम्म पहुँच पाउनु, विभिन्न दृष्टिकोण, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा सहभागी हुनु सम्भव छ। यस्तो वातावरणमा ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रले  आधुनिकता ल्याउने मात्र होइन, नागरिक सहभागिता, साझा जिम्मेवारी र सिर्जनात्मक सोचको विकास पनि सुनिश्चित गर्दछ।

ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र  आर्थिक मोडेल होइन, यो समाजको दिगो, नवप्रवर्तन र समावेशी विकासको मार्गदर्शन हो। यसले व्यक्तिगत र संस्थागत बौद्धिक पूँजीलाई उच्चतम रूपमा प्रयोग गर्दै राष्ट्रलाई आत्मनिर्भर, सशक्त र प्रतिस्पर्धात्मक बनाउँछ। ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र नै भविष्यको समाजको आधार, नवप्रवर्तनको इन्धन र दीगो विकासको मार्गदर्शन हो।

यद्यपि, यस यात्रामा केही चुनौतीहरू पनि छन्। गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव, प्रविधिमा सीमित पहुँच, अनुसन्धानमा कम लगानी, र प्रतिभा पलायन जस्ता समस्याहरूले ज्ञान अर्थतन्त्रको विकासमा बाधा पुर्‍याउँछन्। साथै, डिजिटल विभाजनले समाजका विभिन्न वर्गहरूबीच असमानता बढाउन सक्छ। त्यसैले, समावेशी नीति र समान अवसर सुनिश्चित गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।

ज्ञान व्यवस्थापनमा, ज्ञानलाई चिन्ने, त्यसको संगठनमा वितरण गर्ने, र नोक्सानी रोक्ने चुनौतीहरू रहेका छन्। गुणस्तरीय उच्च शिक्षा, सीप, सूचना प्रविधि, अनुसन्धान र विकास, नवीनता, नीति, नियमन, संस्थागत लगानी र क्षमता अभिवृद्धि ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रका मुख्य आधार हुन्। यी क्षेत्रहरूको दिगो विकासका लागि सरकारको महत्वपूर्ण भूमिका छ। ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्रको निर्माण गर्न, आर्थिक र संस्थागत विकासका लागि सरकारले उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्नु पर्छ। प्रभावकारी अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई प्रवर्द्धन गर्न उच्च शिक्षा र सीप विकासमा लगानी बढाउनु आवश्यक छ।

नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरूका लागि ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्र एक ठूलो अवसर हो। सीमित प्राकृतिक स्रोतहरू भए पनि, बौद्धिक पूँजीको विकासमार्फत आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न सकिन्छ। सूचना प्रविधि, पर्यटन, शिक्षा र कृषि–प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूमा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गरेर नेपालले आफ्नो आर्थिक संरचनालाई रूपान्तरण गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, डिजिटल सेवा निर्यात, स्टार्टअप संस्कृतिको विकास, र अनुसन्धान–आधारित उद्योगहरूको विस्तारले रोजगारी सिर्जना गर्न र विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक  हुन् ।)